Вы тут

Фундаментальнасць падыходу да практычных пытанняў


Ці патрэбна Беларусі фундаментальная навука і што неабходна, каб навукоўцы сталі рухаючай сілай мадэрнізацыі беларускай эканомікі

Падчас нядаўняй нарады ў Кіраўніка дзяржавы, што датычылася перспектыў развіцця беларускай навукі, быў узняты цэлы шэраг пытанняў, якія маюць вялікае значэнне для сацыяльна-эканамічнага развіцця і нават нацыянальнай бяспекі нашай краіны.

Коратка нагадаем асноўныя пазіцыі, якія выказаў Аляксандр Лукашэнка.

Першае і галоўнае — беларуская навука павінна быць выразна зарыентавана на патрэбы айчыннай эканомікі і ператварыцца ў дзейсны інструмент яе мадэрнізацыі. Навука павінна даваць запатрабаваны прадукт.

Другое — прыярытэт павінен быць нададзены прыкладным даследаванням. На фундаментальныя, вельмі капіталаёмістыя даследаванні ў Беларусі няма сродкаў, таму ў гэтай галіне неабходна падтрымліваць толькі тыя кірункі, па якіх у краіны ёсць моцныя навуковыя школы (оптыка, лазерная фізіка, цеплафізіка, біяарганічная хімія і матэрыялазнаўства).

Трэцяе — навукоўцы павінны прыцягваць пазабюджэтнае фінансаванне да тых даследаванняў, якія яны лічаць перспектыўнымі, але якія не атрымліваюць дзяржаўнай дапамогі.

Чацвёртае — неабходна стварыць эфектыўную і кампактную сістэму ўпраўлення навуковым развіццём, скараціць навуковы апарат.

1376062215533_8-36

 

Галоўнае патрабаванне кіраўніка дзяржавы — каб навука працавала на карысць развіцця эканомікі краіны — мае некаторае, але не прамое дачыненне да праблемы размяжоўвання фундаментальнай і прыкладной навукі. Пад фундаментальнай навукай разумеюць даследаванні, накіраваныя на здабычу новых ведаў аб свеце, адкрыццё новых законаў і прынцыпаў арганізацыі матэрыі. Прыкладныя даследаванні накіраваны на пошук спосабаў прымянення існуючых ведаў на практыцы.

З аднаго боку, непасрэдны эканамічны эфект даюць як быццам толькі прыкладныя даследаванні. З іншага боку — калі не будзе фундаментальных даследаванняў, то скарбніцу ведаў чалавецтва нельга будзе аднаўляць і самі магчымасці паспяховай дзейнасці прыкладной навукі будуць скарачацца.

І з гэтага пункту гледжання ўсё здаецца зразумелым: калі вы жадаеце эканамічнага эфекту, то займайцеся прыкладнымі даследаваннямі, але, каб аднойчы не застацца ў мінулым стагоддзі, знайдзіце таксама крыніцы фундаментальных навуковых ведаў (мабыць, на міжнароднай прасторы). Аднак практыка арганізацыі галіновых даследаванняў у развітых краінах свету паказвае, што такой прамой залежнасці на самой справе не існуе.

У аснове прынцыпова новых прадуктаў (якія дазваляюць іх вытворцам атрымліваць на працягу нейкага часу найбольш вялікія прыбыткі) заўсёды знаходзяцца новыя веды. А гэта значыць, што ёсць шлях для таго, каб арганізаваць фундаментальныя даследаванні, якія будуць вырашаць практычныя задачы. Калі перад навукоўцамі ставяцца складаныя праблемы і задачы, якія патрабуюць новых фундаментальных ведаў, то яны вымушаны праводзіць такія фундаментальныя даследаванні, якія ў той жа час будуць ствараць прарыўны, эканамічна паспяховы прадукт. Добрыя прыклады тут — засваенне атамнай энергіі, развіццё авіяцыі і касманаўтыкі.

Калі мы ставім пытанне такім чынам, то атрымліваецца, што практычная арыентаванасць даследаванняў мае дачыненне да пастаноўкі практычнай задачы (праблемы) для навукоўцаў, да правільнага захаду на іх дзейнасць. А ўжо якога тыпу даследаванні яны будуць праводзіць для яго выканання (фундаментальныя ці не), залежыць ад іх рэсурснай забяспечанасці і іншых фактараў.

Такім чынам арганізавана, напрыклад, амерыканская федэральная кантрактная сістэма. Па рызыковых праектах, якія патрабуюць стварэння прынцыпова новых прадуктаў, яна прадугледжвае спецыяльны тып кантрактаў — кантракты, заснаваныя на пакрыцці расходаў (соst rеіmbursеmеnt tуре соntrасts). Згодна з ім кантрактант пасля выканання сваіх абавязкаў атрымлівае поўную кампенсацыю па сваіх расходах, а таксама прэмію звыш таго. Усе фінансавыя рызыкі нясе дзяржава.

Беларусь, вядома, не ЗША. Мы павінны арыентавацца не толькі на дзяржаўныя патрэбы ў высокатэхналагічных прадуктах (асабліва — у ваенна-прамысловым комплексе), але, у першую чаргу, на патрэбы міжнароднай эканомікі і попыт з боку рынку. А значыць, рэальным заказчыкам для беларускай навукі павінна быць прамысловасць і сельская гаспадарка, а змест заказу павінны вызначаць тыя патрэбы, якія ўзнікаюць у іх у працэсе мадэрнізацыі. Для таго, каб паспяваць за развіццём міжнароднага тэхналагічнага рынку, неабходна ў планах мадэрнізацыі прадугледжваць тыя рашэнні, якія забяспечаць паспяховасць нашых прадпрыемстваў праз 10—20 і больш гадоў. У гэтым выпадку прадпрыемства будзе мець час і магчымасць зрабіць заказ навуковым арганізацыям, а яны — правесці неабходныя даследаванні і гэты заказ выканаць.

І вось тут, на мой погляд, знаходзіцца асноўная супярэчнасць, якая не дазваляе правесці эфектыўную інтэграцыю навукі і прамысловасці (а таксама адукацыі) у нашай краіне.

Сёння праграма мадэрнізацыі беларускай прамысловасці прадугледжвае стварэнне планаў па мадэрнізацыі амаль што на кожным прадпрыемстве. Аб гэтым неаднойчы гаварыў віцэ-прэм'ер Пётр Пракаповіч

. Але ці здольнае асобнае прадпрыемства прагназаваць развіццё профільнага рынку на 10—20 і больш гадоў наперад? На самой справе, у нашай краіне вельмі няшмат кампаній рэспубліканскага ўзроўню, якія змаглі б выканаць такую задачу. А на рэгіянальным узроўні іх амаль няма.

Такім чынам, эфектыўнасць беларускай навукі непасрэдна залежыць ад эфектыўнасці планавання мадэрнізацыі беларускай прамысловасці, прычым апошняя вызначаецца якасцю прагназавання і праектавання развіцця міжнародных рынкаў прамысловай і іншай прадукцыі. Так будучае становіцца прычынай цяперашняга.

Застаецца спадзявацца, што пры рэалізацыі тых важных прыярытэтаў развіцця айчыннай навукі, якія вызначыў Прэзідэнт краіны, акрэсленыя праблемы інтэграцыі навукі і прамысловасці будуць вырашаны спецыялістамі найлепшым чынам, а краіна атрымае моцны навукова-прамыслова-адукацыйны комплекс, здольны забяспечваць глабальнае лідарства па шэрагу кірункаў развіцця нацыянальнай эканомікі.

Юрый Царык,
палітычны аналітык,
кіраўнік Беларускай групы развіцця.

Выбар рэдакцыі

Грамадства

Што паглядзець у Хоцімску?

Што паглядзець у Хоцімску?

У Хоцімску нават ёсць кола агляду.

Грамадства

«За больш чым сем год былі ўсяго адны суткі без баявога выезду»

«За больш чым сем год былі ўсяго адны суткі без баявога выезду»

Гісторыя кар'еры падпалкоўніка ў адстаўцы Генадзя Цімахоўцава.

Палітыка

Беларусь і ЕС падпішуць візавае пагадненне не пазней за 2 лютага 2020 года

Беларусь і ЕС падпішуць візавае пагадненне не пазней за 2 лютага 2020 года

Верагодна, гэта адбудзецца ўжо ў гэтым лістападзе. 

Грамадства

Як праходзіў ваенна-гістарычны фестываль «Мір-1812»

Як праходзіў ваенна-гістарычны фестываль «Мір-1812»

Трэці раз ваенна-гістарычны фестываль «Мір-1812» на два дні перанёс пасёлак больш чым на два стагоддзі назад.