Тарашкевічы


Бра­ні­слаў Та­раш­ке­віч — аў­тар пер­шай «Бе­ла­рус­кай гра­ма­ты­кі для школ»

Мно­гія з нас чу­лі або са­мі вы­ка­рыс­тоў­ва­лі сло­ва «та­раш­ке­ві­ца». Звы­чай­на гэ­тым сло­вам на­зы­ва­ец­ца адзін з ва­ры­ян­таў бе­ла­рус­кай ар­фа­гра­фіі, які іс­на­ваў да пра­ва­піс­най рэ­фор­мы 1933 го­да. Сло­ва «та­раш­ке­ві­ца» ўтво­ра­на ад проз­ві­шча вы­дат­на­га гра­мад­ска­га і па­лі­тыч­на­га дзея­ча, асвет­ні­ка, ву­чо­на­га-мо­ва­знаў­цы, пісь­мен­ні­ка, пуб­лі­цыс­та і пе­ра­клад­чы­ка Бра­ні­сла­ва Ада­ма­ві­ча Та­раш­ке­ві­ча. Бра­ні­слаў Та­раш­ке­віч ад­но­сіц­ца да лі­ку ін­тэ­лі­ген­таў па­чат­ку XX ста­год­дзя, якія пры­свя­ці­лі ўсё сваё жыц­цё ідэі на­цы­я­наль­на­га ад­ра­джэн­ня бе­ла­рус­ка­га на­ро­да, яго мо­вы, гіс­то­рыі і куль­ту­ры.

14-5

На­ра­дзіў­ся Та­раш­ке­віч 8 (20) сту­дзе­ня 1899 го­да ў за­сцен­ку Ма­цю­ліш­кі, не­да­лё­ка ад Віль­ні, у ся­лян­скай сям'і. Баць­кі не ме­лі маг­чы­мас­ці ву­чыць сы­на, але імк­нен­не юна­га Бра­ні­сла­ва да ве­даў да­зво­лі­ла яму, адзі­на­му з усіх дзя­цей сям'і, атры­маць аду­ка­цыю. Спа­чат­ку ён ву­чыў­ся ў Ві­лен­скай гім­на­зіі, за­тым на гіс­то­ры­ка-фі­ла­ла­гіч­ным фа­куль­тэ­це Пет­ра­град­ска­га ўні­вер­сі­тэ­та, дзе і за­стаў­ся пра­ца­ваць.

У 1918 го­дзе пад­рых­та­ваў і вы­даў у Віль­ні ў дру­кар­ні Мар­ці­на Кух­ты пер­шы пад­руч­нік для школь­ні­каў «Бе­ла­рус­кая гра­ма­ты­ка для шко­лаў». Гра­ма­ты­ка бы­ла апуб­лі­ка­ва­на дзвю­ма гра­фі­ка­мі — ла­цін­кай і кі­ры­лі­цай. Вы­дан­не «Бе­ла­рус­кай гра­ма­ты­кі» ста­ла са­праўд­най па­дзе­яй у гіс­то­рыі бе­ла­рус­ка­га мо­ва­знаў­ства: яно ад­кры­ла но­вую эпо­ху ў раз­віц­ці бе­ла­рус­кай лі­та­ра­тур­най мо­вы. У кні­зе аў­тар аб­агуль­ніў, сіс­тэ­ма­ты­за­ваў і за­ма­ца­ваў бе­ла­рус­ка­моў­ныя пісь­мо­выя тра­ды­цыі, якія скла­лі­ся да гэ­та­га ча­су, улі­чыў лінг­віс­тыч­ны во­пыт па­пя­рэд­ні­каў, у пер­шую чар­гу сва­іх на­стаў­ні­каў — А. Шах­ма­та­ва і Я. Кар­ска­га. Усё гэ­та са­дзей­ні­ча­ла ста­наў­лен­ню нор­маў лі­та­ра­тур­най мо­вы. Прай­шло амаль сто га­доў, а пра­ві­лы, сфар­му­ля­ва­ныя Бра­ні­сла­вам Та­раш­ке­ві­чам, за­ста­юц­ца ак­ту­аль­ны­мі да на­шых дзён. Больш за тое, не­ка­то­рыя пуб­лі­цыс­тыч­ныя вы­дан­ні і асоб­ныя твор­цы і сён­ня ка­рыс­та­юц­ца нор­ма­мі, ад­люст­ра­ва­ны­мі ў «Бе­ла­рус­кай гра­ма­ты­цы для шко­лаў» Бра­ні­сла­ва Та­раш­ке­ві­ча.

У 1921–1922 га­дах ён пра­ца­ваў вы­клад­чы­кам і ды­рэк­та­рам Ві­лен­скай бе­ла­рус­кай гім­на­зіі ў Мін­ску. Сот­ні юных бе­ла­ру­саў ме­лі шчас­це слу­хаць лек­цыі па бе­ла­рус­кай мо­ве і лі­та­ра­ту­ры, якія ім чы­таў слын­ны ву­чо­ны. У гэ­ты ж час Та­раш­ке­віч стаў ад­ным з за­сна­валь­ні­каў Та­ва­рыст­ва бе­ла­рус­кай шко­лы, якое на­ліч­ва­ла больш за 30 ты­сяч ча­ла­век. Та­ва­рыст­ва ады­гра­ла вы­ключ­ную ро­лю ў па­шы­рэн­ні бе­ла­рус­ка­моў­най асве­ты на тэ­ры­то­рыі За­ход­няй Бе­ла­ру­сі. Та­ва­рыст­ва бе­ла­рус­кай шко­лы вя­ло са­праўд­ную ба­раць­бу з поль­скі­мі афі­цый­ны­мі ўла­да­мі за ар­га­ні­за­цыю і іс­на­ван­не бе­ла­рус­кіх школ, за дэ­ма­кра­ты­за­цыю аду­ка­цыі, ар­га­ні­за­цыю на­цы­я­наль­ных вы­да­вец­кіх цэнт­раў. На­тхняль­ні­кам са­мых роз­ных ме­ра­пры­ем­стваў Та­ва­рыст­ва вы­сту­паў сам Та­раш­ке­віч.

У гэ­ты ж час гэ­ты аў­та­ры­тэт­ны ву­чо­ны і гра­мад­скі дзе­яч па­чы­нае ак­тыў­на зай­мац­ца па­лі­ты­кай. У 1922 го­дзе ён абра­ны па­слом (дэ­пу­та­там) поль­ска­га сей­ма, а ў 1922–1924 га­дах з'яў­ляў­ся стар­шы­нёй Бе­ла­рус­ка­га па­соль­ска­га клу­ба. З тры­бу­ны сей­ма па­ста­ян­на вы­сту­паў у аба­ро­ну са­цы­яль­ных і на­цы­я­наль­ных пра­воў бе­ла­ру­саў на тэ­ры­то­рыі Поль­шчы, ад­стой­ваў пра­ва зем­ля­коў на на­ву­чан­не на род­най мо­ве. У 1925 го­дзе за­сна­ваў Бе­ла­рус­кую ся­лян­ска-ра­бот­ніц­кую гра­ма­ду, а паз­ней стаў чле­нам Ка­му­ніс­тыч­най пар­тыі За­ход­няй Бе­ла­ру­сі. У 1927 го­дзе быў асу­джа­ны поль­скі­мі ўла­да­мі на 12 га­доў тур­мы. Пад­ста­вай для арыш­ту бы­ла на­зва­на спро­ба дзяр­жаў­на­га пе­ра­ва­ро­ту з мэ­тай да­лу­чэн­ня За­ход­няй Бе­ла­ру­сі да Са­вец­ка­га Са­ю­за.

Зна­хо­дзя­чы­ся ў зня­во­лен­ні, Та­раш­ке­віч не па­кі­даў твор­чую ра­бо­ту: ён пра­ца­ваў над пад­рых­тоў­кай гіс­та­рыч­най гра­ма­ты­кі бе­ла­рус­кай мо­вы, пе­ра­клаў на бе­ла­рус­кую мо­ву паэ­мы «Ілі­я­да» Га­мэ­ра і «Пан Та­дэ­вуш» Ада­ма Міц­ке­ві­ча. Пад­час зня­во­лен­ня ён быў абра­ны ака­дэ­мі­кам толь­кі што ство­ра­най у Мін­ску Бе­ла­рус­кай ака­дэ­міі на­вук.

Праз два га­ды спе­цы­яль­ным рас­па­ра­джэн­нем Прэ­зі­дэн­та Поль­шчы быў вы­зва­ле­ны. Паз­ней, у 1931 го­дзе, Бра­ні­слаў Та­раш­ке­віч зноў быў арыш­та­ва­ны і асу­джа­ны на 8 га­доў ка­тарж­най тур­мы.

У 1933 го­дзе ў вы­ні­ку да­мо­вы па­між Поль­шчай і СССР ад­быў­ся аб­мен дву­ма зна­ка­вы­мі па­літ­вяз­ня­мі — па­лі­ты­кам і ву­чо­ным, вяз­нем поль­скіх аст­ро­гаў Бра­ні­сла­вам Та­раш­ке­ві­чам і дра­ма­тур­гам, ак­цё­рам і рэ­жы­сё­рам Фран­ціш­кам Алях­но­ві­чам, вяз­нем са­вец­ка­га канц­ла­ге­ра. Па свед­чан­ні вя­до­ма­га да­след­чы­ка жыц­ця і твор­час­ці Бра­ні­сла­ва Та­раш­ке­ві­ча пра­фе­са­ра Ар­се­ня Лі­са, Мінск ві­таў Та­раш­ке­ві­ча як тры­ум­фа­та­ра, ге­роя, рэ­ва­лю­цы­я­не­ра. Ён атры­маў па­са­ду на­мес­ні­ка за­гад­чы­ка поль­ска­га ад­дзе­ла ў Між­на­род­ным аграр­ным ін­сты­ту­це ў Маск­ве. Ад­нак са­вец­кай ула­дзе не па­трэб­ны бы­лі аду­ка­ва­ныя ін­тэ­лі­гент­ныя на­цы­я­наль­на ары­ен­та­ва­ныя лю­дзі. У 1937 го­дзе ў вы­ні­ку ста­лін­скіх рэ­прэ­сій фак­тыч­на бы­ла вы­ні­шча­на твор­чая ін­тэ­лі­ген­цыя Бе­ла­ру­сі. Не аб­мі­нуў тра­гіч­ны лёс і Бра­ні­сла­ва Та­раш­ке­ві­ча. 6 мая 1937 го­да ён быў арыш­та­ва­ны па спра­ве так зва­на­га «Бе­ла­рус­ка­га на­цы­я­наль­на­га цэнт­ра». 5 сту­дзе­ня 1938 го­да вы­дат­ны дзе­яч бе­ла­рус­ка­га на­ро­да Бра­ні­слаў Та­раш­ке­віч быў асу­джа­ны «двой­кай» (ка­мі­сі­яй НКУС СССР і пра­ку­ро­рам СССР) да найвы­шэй­шай ме­ры па­ка­ран­ня. 29 ліс­та­па­да 1938 го­да пры­суд быў пры­ве­дзе­ны ў вы­ка­нан­не: Бра­ні­слаў Та­раш­ке­віч быў рас­стра­ля­ны. Праз 19 га­доў Та­раш­ке­віч быў рэ­абі­лі­та­ва­ны Ва­ен­най ка­ле­гі­яй Вяр­хоў­на­га су­да СССР у су­вя­зі з ад­сут­нас­цю скла­ду зла­чын­ства.

У Бе­ла­ру­сі імя Бра­ні­сла­ва Та­раш­ке­ві­ча ўша­на­ва­на ў на­звах ву­ліц у го­ра­дзе Мін­ску, Ма­ла­дзеч­не і га­рад­скім па­сёл­ку Ра­даш­ко­ві­чы Ма­ла­дзе­чан­ска­га ра­ё­на. З 1969 го­да імя Та­раш­ке­ві­ча но­сіць лі­цэй з бе­ла­рус­кай мо­вай на­ву­чан­ня ў поль­скім го­ра­дзе Бельск-Пад­ляс­кі.

Ігар КА­ПЫ­ЛОЎ.

Па­хо­джан­не проз­ві­шча і суч­ас­ныя Та­раш­ке­ві­чы

Проз­ві­шча Та­раш­ке­віч па­хо­дзіць ад на­род­най фор­мы Та­рас­ка (ва­ры­янт Та­раш­ка), утво­ра­най ад хрыс­ці­ян­ска­га імя Та­рас (у ста­ра­жыт­на­грэ­час­кай мо­ве аба­зна­ча­ла «бун­тар»). На тэ­ры­то­рыі су­час­най Бе­ла­ру­сі проз­ві­шча Та­раш­ке­віч су­стра­ка­ец­ца толь­кі ў не­каль­кіх рэ­гі­ё­нах: По­лац­кі ра­ён (Ві­цеб­ская воб­ласць), Аст­ра­вец­кі, Во­ра­наў­скі, Іў­еў­скі, Шчу­чын­скі ра­ё­ны (Гро­дзен­ская воб­ласць), Дзяр­жын­скі, Пу­ха­віц­кі ра­ё­ны (Мін­ская воб­ласць).

Выбар рэдакцыі

Грамадства

Як выхаваць даследчыка за школьнай партай?

Як выхаваць даследчыка за школьнай партай?

Чаму ўсе краіны, якія развіваюць інавацыйную эканоміку, робяць сёння стаўку на STЕM? 

Палітыка

Аляксандр Лукашэнка сустрэўся з прадстаўнікамі СМІ Расіі

Аляксандр Лукашэнка сустрэўся з прадстаўнікамі СМІ Расіі

Некалькі рэчаў сёлета адбываюцца ўпершыню.

Грамадства

Ці набудуць у гаспадароў старыя хаты?

Ці набудуць у гаспадароў старыя хаты?

Адэльскі сельскі савет, што ў Гродзенскім раёне, можна назваць брамай у Еўрасаюз.