Вы тут

Кнігі дзяцей — унікальнасць ці ў будучым заканамернасць?


Апублікавана ў газеце "Літаратура і мастацтва" 11.04.14 г.

___________________________________________________________________________

У 1980-я гады ў Швейцарыі праходзіў літаратурны конкурс на лепшую кнігу для падлеткаў. Конкурс ананімны, рукапісы ішлі пад дэвізамі. Урэшце аказалася, што першую прэмію атрымала дзяўчынка чатырнаццаці гадоў: яна найлепш апісала псіхалогію і жыццё падлеткаў, бо каму, як не ёй, іх ведаць. У Фінляндыі ў той жа час жыла дзяўчынка шаснаццаці гадоў — аўтар некалькіх раманаў. У савецкі час праславілася маленькая паэтка Ніка Турбіна, лёс якой, аднак, склаўся трагічна.

OLYMPUS DIGITAL CAMERA

 

Прыведзеныя факты запомніліся. Але потым нічога падобнага сустракаць не даводзілася. Усё ж літаратурная творчасць дзяцей — рэдкая з’ява. Асабліва ў галіне прозы. Тут неабходны жыццёвы досвед, уменне сінтэзаваць назіранні, аналізаваць факты рэчаіснасці, урэшце пэўны навык пісання, які, безумоўна, фарміруецца не адразу. Мы ведаем геніяльных дзяцей-мастакоў, напрыклад, Надзю Рушаву, цудоўных дзяцей-акцёраў — Яну Паплаўскую, Сашу Лайе, Уладзіслава Галкіна, які пачаў здымацца яшчэ ў дзяцінстве, ведаем, што многія пісьменнікі-класікі пачыналі пісаць надзвычай рана (Ё. Гётэ, Г. Флабер, М. Лермантаў, А. Куляшоў). І ўсё ж дзіцячая літаратурная творчасць — з’ява ўнікальная.

Імкненне да фіксацыі сваіх назіранняў узнікае прыкладна ў чатырнаццаць-пятнаццаць гадоў. У гэтым узросце шмат якія падлеткі пачынаюць весці дзённікі, ствараюць вершы. Сёння творчасцю менавіта маладых паэтаў запоўнены інтэрнет. Гэта натуральная, уласцівая кожнай асобе прага выказацца і данесці свае назіранні, думкі, мары да іншых. Прага, можна сказаць, генетычная, закладзеная глыбока ў свядомасці чалавека. І ўсё ж надзвычай рэдка свае фантазіі маленькім аўтарам удаецца выкласці сістэматызавана, лагічна і аформіць сюжэтна — у выглядзе кнігі. Такі ўдалы вынік творчасці — вялікая рэдкасць. І калі мне трапілася ў рукі аповесць дванаццацігадовай аўтаркі, я зацікавілася феноменам як чалавек, які займаецца псіхалогіяй літаратурнай творчасці і чытае адпаведную дысцыпліну студэнтам.

Кніга «Волшебство наяву. Данніэла в Хогвартсе» Лады Ксенафонтавай выдадзена, праўда, у Кіеве і па-руску, але сама аўтарка — беларуска. На першы погляд здаецца, што твор — звычайны фанфік, якіх з’явілася шмат у свеце пасля выхаду кніг Джоан Роўлінг пра Гары Потэра. Нас, дарослых, даўно зацікавіла надзвычайная папулярнасць англійскай аўтаркі. Кнігі, а затым фільмы паводле цыкла пра хлопчыка-мага шырока разышліся па свеце. Гэта быў, бясспрэчна, выдатнейшы камерцыйны праект — піярыўся ён не проста выключна ўмела і маштабна, а, можна сказаць, геніяльна. Але стаўка зроблена правільна — дзяцей усёй планеты захапілі кнігі і сам галоўны герой. Можна лічыць выключна станоўчым фактам ужо хоць бы тое, што многіх малых гэтыя раманы прывучылі да пастаяннага чытання. А чытаць даводзілася шмат, бо кнігі тоўстыя і іх ці не сем-восем. Мне яны здаліся занудлівымі, бо памяць філолага захоўвае многія літаратурныя факты з нашмат большай сілай фантазіі і майстэрствам іх аўтараў, але ў дзяцей свая логіка і сваё ўспрыманне рэальнасці, тым больш рэальнасці казачнай. Яны ўважліва прачыталі кнігі Роўлінг, якія сталі стымулятарам, узбуджальнікам фантазіі, абудзілі прагу да фантастычнага змянення свету. Але што да твора Лады, ён напісаны ў іншым стылі — не занудлівым, а дастаткова лаканічным і сюжэтна дынамічным, з добра распрацаванымі дыялогамі. Гэта першае, што кідаецца ў вочы, — самастойнасць кнігі на тэму цыкла пра Гары Потэра.

Мяркую, падобнай рэчы можна было чакаць. Хто з нас у дзяцінстве не марыў стаць чараўніком і здзяйсняць цуды! Яшчэ ў выключна таленавітага савецкага пісьменніка Мікалая Носава ў яго трылогіі пра Нязнайку герой у нейкі момант дзейнічае з дапамогай чароўнай палачкі. Праўда, М. Носаў іранічны ў дачыненні да свайго героя і яго прататыпаў. Мы, чытачы-дзеці, натуральна, пра дарослых прататыпаў любімых герояў не ведалі, але і самі захапіліся марай пра магчымасць чараваць уласнымі рукамі. І ў нас былі не меншыя, а, бадай, большыя ўзбуджальнікі фантазіі: у сваім дзяцінстве мы чыталі неверагодную колькасць самых розных казак — народных і літаратурных, дзе на кожным кроку — цуды, чараўніцтва, незвычайныя прыгоды. Сённяшнія дзеці ў такой вялікай колькасці казак не чытаюць і не ведаюць (як мы высветлілі на філфаку БДУ) самых папулярных, класічных. Затое цыкл пра Гары Потэра быццам замяніў іх усе разам! Англійская пісьменніца ўлавіла тое, што хвалюе кожнае дзяця, — магчымасць не залежаць ад жыццёвых абставін дзякуючы свайму магічнаму ўмельству.

Гераіня кнігі Лады Ксенафонтавай Даніэла трапляе ў тую ж школу чарадзейства, дзе вучыцца Гары Потэр, і, безумоўна, заслужыла гэта як узнагароду — аднакласнікі называлі яе «хадзячай Вікіпедыяй». Сапраўды, з першых старонак маленькая гераіня паўстае рухавай, дапытлівай, няўрымслівай, па-свойму чараўніцай, бо здольная ствараць уласныя чарадзейныя светы ў сваёй свядомасці. Далёка не ўсё ў кнізе Лады пазычана з кнігі Роўлінг. Апушчаны многія падрабязнасці і сістэмныя сувязі. Дзяўчынка-празаік свабодна абыходзіцца з тым, што дарослая аўтарка вымушана была падрабязна, не так ужо і па-мастацку апісваць. Многія рэчы Ладай проста ігнаруюцца. Напрыклад, прывід Міртл ніколі не з’яўлялася ў калідорах школы, як у кнізе пра Даніэлу. Перад намі — кніга-мара, кніга, набліжаная да пасцішу, — на тэму Гары Потэра, але са сваім сюжэтам і сваім уласным стылем. Мастацкі свет Дж. Роўлінг не запатрабаваў поўнага аднаўлення ў кнізе беларускай аўтаркі — дастаткова, што Роўлінг дала штуршок фантазіі, стварыла абаяльнага героя. Таму ўсе абвінавачванні ў неадпаведнасці «канону», а іх шмат, адразу можна адвесці. «Канон» — усяго толькі структурны элемент мастацкага свету аповесці.

Сапраўды, Лада агаляе прыём, як і належыць у пасцішы, і прама гаворыць пра літаратурную аснову свайго твора. Вось гераіня трапляе ў школу чарадзейства: «Данка акінула поглядам велізарную залу. Усё здавалася новым і нязвыклым, а ў той жа час такім родным і знаёмым. Знаёмым па кінастужках, якія глядзела мноства разоў, і тоўстым, перачытаным столькі ж разоў кнігам Джаан Роўлінг з жаўтаватымі, цёплымі старонкамі і залатымі літарамі на вокладках».

Неабходна сказаць, што Даніэла спадзявалася на такое навучанне, якое стане «прыгодай, а не надакучлівым абавязкам», але вучоба ў школе чарадзейства зусім не так ужо захапляе дзяўчынку. Аказваецца, што ўнікальная навучальная ўстанова мала чым адрозніваецца ад звычайнай школы. Па вялікім рахунку, гэта тое, што ў кнізе пра цуды выглядае сапраўдным рэалізмам: дванаццацігадовая аўтарка яшчэ не можа ўявіць сабе іншыя методыкі і формы навучання акрамя тых, да якіх прызвычаілася. Таму міжволі ў творы прабіваецца расчараванне гераіні. Яе дасціпнасць, гнуткі розум, жывы характар скіроўваюцца на іншае — на адносіны паміж ёю і Гары Потэрам. Яны сябруюць. І разам змагаюцца супраць Тома Рэдла, які на пачатку кнігі ўвасабляе сабою абсалютнае зло — да перамогі яго Гары Потэрам у двубоі.

Фактычна стасункі з Рэдлам робяцца галоўнай спружынай фабулы кнігі. У перыпетыях сюжэта ёсць лагічныя няўвязкі, скажам, у адных выпадках Даніэла памятае канон, у іншых — абсалютна яго ігнаруе. І гэта, безумоўна, можа выклікаць пярэчанні і нават крытыку з боку прыхільнікаў кніг. Але літаратурны твор неабходна ацэньваць па яго ўласных законах. Тут ёсць свая мастацкая ўмоўнасць, якую варта зразумець і прыняць. Аўтар знаходзіцца пад уплывам любімых кніг і ў той жа час перарасла іх. Яе цікавіць ужо не погляд васіліска, ад якога звычайна камянеюць (але з яе героямі гэтага не адбываецца), а законы чалавечай псіхалогіі, стасункі паміж людзьмі, перамена жыццёвых установак, як гэта здарылася з Томам Рэдлам. Суперніцтва паміж юнакамі (а ў арыгінале Том — стары чалавек), іх двубой, подзвігі — усё, чым захапляюцца падлеткі, адыходзіць на другі план. «І раптам яна зразумела, як ёй добра з Гары. І не таму, што ён герой, які выратаваў магічны свет, а проста таму, што ён такі добры, разумны і смелы».

У творы маленькая пісьменніца дэманструе, як і яе гераіня, выдатную эрудыцыю. Скажам, адчуваюцца тут алюзіі на Біблію — кобра абвіваецца вакол дрэва, пад якім размаўляюць закаханыя. Акрамя дынамічнага разгортвання сюжэта ў кнізе Лады ёсць і клопат пра дакладнасць апісанняў, мастацкія дэталі. Напрыклад, дробы ў яе школьным сшытку як быццам ажываюць і «змяяцца хітрай усмешкай».

Гэтыя і многія іншыя эстэтычныя знаходкі Лады Ксенафонтавай сведчаць, што ў яе асобе мы маем перспектыўнага маладога аўтара, чалавека з яўнымі літаратурнымі здольнасцямі. У яе хапіла працалюбства і настойлівасці, каб аформіць свае казачныя фантазіі ў вербальную форму з уласнай фабулай і імкненнем да распрацоўкі характараў. Бясспрэчна, не варта патрабаваць ад маладой аўтаркі таго ж майстэрства, што і ад дарослых пісьменнікаў. Перад намі проба пяра. Але ў многім — надзвычай важны прэцэдэнт, бо можа стаць прыкладам для яе аднагодкаў. Уласна, для іх яна і пісала. Кніга атрымалася душэўная, добрая, як і належыць казцы.

Увогуле ж на першы твор маленькай пісьменніцы можна паглядзець з розных пазіцый. Скажам, з такой: як ставіцца нам, крытыкам, да творчасці дзяцей?

На мой погляд, абавязкова падтрымліваць, але не захвальваць. Тактоўна скіроўваць. Прапагандаваць у дзіцячай аўдыторыі менавіта як прыклад. Спрактыкаваным аналітыкам уключаць у свае разважанні пра сучасны стан літаратуры. Дзіцячыя кнігі не могуць паўплываць на нацыянальны літаратурны працэс. І ўсё ж, калі ўжо яны з’явіліся, то патрабуюць ўважлівага разгляду — хоць бы для мэт адукацыі, для развіцця слоўнай творчасці вучняў.

Звяртае на сябе ўвагу і іншы момант. Свежасць, наіўнасць погляду на жыццё — прэрагатыва, безумоўна, дзяцінства. Да дарослых аўтараў іншыя патрабаванні. Але эмацыянальнасці і сіле фантазіі дзіцяці могуць пазайздросціць залішне рацыянальныя прафесіяналы. І вось тут варта нам усім задумацца: што страцілі мы на жыццёвай дарозе?

Таццяна ШАМЯКІНА

Выбар рэдакцыі

Грамадства

Што паглядзець у Хоцімску?

Што паглядзець у Хоцімску?

У Хоцімску нават ёсць кола агляду.

Грамадства

«За больш чым сем год былі ўсяго адны суткі без баявога выезду»

«За больш чым сем год былі ўсяго адны суткі без баявога выезду»

Гісторыя кар'еры падпалкоўніка ў адстаўцы Генадзя Цімахоўцава.

Палітыка

Беларусь і ЕС падпішуць візавае пагадненне не пазней за 2 лютага 2020 года

Беларусь і ЕС падпішуць візавае пагадненне не пазней за 2 лютага 2020 года

Верагодна, гэта адбудзецца ўжо ў гэтым лістападзе. 

Грамадства

Як праходзіў ваенна-гістарычны фестываль «Мір-1812»

Як праходзіў ваенна-гістарычны фестываль «Мір-1812»

Трэці раз ваенна-гістарычны фестываль «Мір-1812» на два дні перанёс пасёлак больш чым на два стагоддзі назад.