Вы тут

Сапяжанка — арыстакратка сярод груш


Ба­дай, ні­я­кі ін­шы га­ту­нак гру­шы так час­та і з та­кім глы­бо­кім сэн­сам не згад­ваў­ся ў бе­ла­рус­кай і поль­скай лі­та­ра­ту­ры, як са­пя­жан­ка — свое­асаб­лі­вы сім­вал ста­ра­свец­кай са­лід­нас­ці, даў­га­веч­нас­ці, хат­няй утуль­нас­ці. Як, на­прык­лад, у апо­вес­ці «Над Нё­ма­нам» Элі­зы Ажэш­кі: «Ста­га­до­вая, ма­быць, са­пя­жан­ка, сваё гал­лё, ужо бяс­плод­нае, але гус­та па­кры­тае ліс­цем, па­кла­ла на вок­ны і сце­ны до­ма, чые па­бе­ле­ныя ака­ні­цы і на­рож­ні­кі ве­се­ла з‑за яе вы­гля­да­лі». Не раз са­пя­жан­ку на­сталь­гіч­на згад­ваў у сва­іх тво­рах но­бе­леў­скі лаў­рэ­ат Чэс­лаў Мі­лаш. А адзін з ран­ніх гу­ма­рыс­тыч­ных вер­шаў Яку­ба Ко­ла­са, «на­ша­ніў­скай» па­ры, на­зы­ваў­ся «Гру­шы-са­пя­жан­кі». Гэ­та рэ­аль­ная гіс­то­рыя з дзя­цін­ства Кас­ту­ся Міц­ке­ві­ча, з над­нё­ман­скай ся­дзі­бы Лас­ток, пра тое, як дзе­ці спра­ба­ва­лі ашу­каць дзядзь­ку Пет­ру­ся, кра­ду­чы яго гру­шы.

10-13

Са­пя­жан­ку ча­сам на­зы­ва­лі «арыс­та­крат­кай ся­род груш». Маг­чы­ма, за тую даў­га­веч­насць, якой яна вы­лу­ча­ец­ца ся­род ін­шых на­шых га­тун­каў, ці за да­лі­кат­насць: яе са­ка­ві­тыя, він­на-са­лод­кія, тро­хі ржа­ва­га ко­ле­ру, вель­мі смач­ныя, але мяк­кія пла­ды дрэн­на пе­ра­но­сяць транс­пар­ці­роў­ку. Да та­го ж са­пя­жан­кі да­во­лі дроб­ныя. Та­му гэ­ты га­ту­нак, ха­ця і вель­мі па­пу­ляр­ны ў нас у свой час, не вель­мі па­ды­хо­дзіць да ка­мер­цый­на­га са­доў­ніц­тва. Хут­чэй, для хат­ня­га спа­жы­ван­ня. Акра­мя та­го, са­пя­жан­ка до­сыць хва­ра­ві­тая, як і на­ле­жыць арыс­та­крат­цы: ура­джай лёг­ка стра­ціць праз пар­шу. Ін­шы эпі­тэт, што па­ды­дзе да гэ­та­га га­тун­ку — «поль­скі бер­га­мот». Бер­га­мо­та­мі на­зы­ва­юць гру­пу га­тун­каў гру­шы, якія ма­юць пры­пляс­ка­ную фор­му, і гэ­тае сло­ва — bеrgаmоttо — мае ту­рэц­кія ка­ра­ні (bеg «князь», аrmud «гру­ша»). Ка­ра­цей, са­пя­жан­ка — «кня­жац­кая гру­ша».

З'яў­лен­не гэ­та­га га­тун­ку ў Бе­ла­ру­сі і ва ўсёй Рэ­чы Па­спа­лі­тай звяз­ва­юць з імем са­ма­га ўплы­во­ва­га ў свой час маг­на­та ў ВКЛ — ва­я­во­ды ві­лен­ска­га, гет­ма­на вя­лі­ка­га лі­тоў­ска­га і ўла­даль­ні­ка мно­гіх ін­шых ты­ту­лаў і па­са­даў, Ка­зі­мі­ра Яна Са­пе­гі (1637–1720). У кан­цы ХVІІ ста­год­дзя род Са­пе­гаў, які ён уз­на­чаль­ваў, за­ся­ро­дзіў у сва­іх ру­ках усе асноў­ныя кі­ру­ю­чыя па­са­ды ў Вя­лі­кім Княст­ве Лі­тоў­скім, і рас­па­ра­джаў­ся ўла­дай і дзяр­жаў­най ма­ё­мас­цю вы­ключ­на на сваю ка­рысць. У рэш­це рэшт гэ­та пры­вя­ло да гра­ма­дзян­скай вай­ны, якая цяг­ну­ла­ся не­каль­кі га­доў, па­куль ка­а­лі­цыя ас­тат­ніх уплы­во­вых маг­нац­кіх ро­даў у 1700 го­дзе не на­нес­ла Са­пе­гам і іх пры­хіль­ні­кам па­ра­жэн­не. Той пе­ры­яд па­на­ван­ня Са­пе­гаў увай­шоў у гіс­то­рыю як час не­ўтай­ма­ва­на­га эга­із­му і хці­вас­ці. Але, на дзі­ва, вы­га­да­ва­ны пад па­тра­на­жам Ка­зі­мі­ра Са­пе­гі га­ту­нак груш за­стаў­ся ў спад­чы­ну нам усім, звя­заў­шы сва­ёй сім­во­лі­кай шмат па­ка­лен­няў.

Сён­ня са­пя­жан­кі до­сыць шы­ро­ка рас­паў­сю­джа­ны на пра­сто­рах Еў­ра­зіі. На­прык­лад, шмат іх рас­це ў Кір­гі­зіі — у Чуй­скай да­лі­не і Ісык-Куль­скай кат­ла­ві­не. Ці не ссыль­ныя паў­стан­цы іх ту­ды за­вез­лі ў ХІХ ста­год­дзі?.. Па­вод­ле ад­ной з вер­сій, мес­цам, ад­куль са­пя­жан­кі рас­паў­сю­дзі­лі­ся па ўсёй бы­лой Рэ­чы Па­спа­лі­тай і ў цэ­лым све­це, быў мін­скі па­лац Са­пе­гаў, які да на­лё­таў гіт­ле­раў­скай авія­цыі ў чэр­ве­ні 1941 го­да ста­яў на бы­лой ву­лі­цы Юраў­скай — на мес­цы сён­няш­ня­га Па­ла­ца Рэс­пуб­лі­кі. Гэ­ты дом, які ў свой час лі­чыў­ся леп­шай рэ­зі­дэн­цы­яй у го­ра­дзе (тут у 1706 го­дзе ме­сяц пра­жыў рус­кі цар Пётр І), быў акру­жа­ны пры­го­жым фрук­то­вым са­дам, у якім флян­сы бу­ду­чай са­пя­жан­кі быц­цам бы па­са­дзі­лі доч­кі Ка­зі­мі­ра Яна Са­пе­гі, вы­вез­шы іх з Фран­цыі. А Ка­зі­мір Са­пе­га быў на той час яшчэ і мін­скім каш­та­ля­нам. Праў­да, з ге­не­а­ло­гій вя­до­мая толь­кі ад­на дач­ка маж­наў­лад­цы — Ка­ця­ры­на-Сха­лас­ты­ка.

Ад­нос­на мес­ца на­ра­джэн­ня сла­ву­та­га га­тун­ку ёсць ін­шыя вер­сіі. Па­вод­ле Паў­ла Шпі­леў­ска­га, гру­шы-са­пя­жан­кі не­ка­лі вы­вез з Венг­рыі сам Ка­зі­мір Са­пе­га і спа­чат­ку раз­во­дзіў іх у сва­ёй рэ­зі­дэн­цыі Бе­ра­зі­но. А бе­ла­рус­кі па­эт Аляк­сей За­рыц­кі пры­свя­ціў па­хо­джан­ню са­пя­жа­нак ад­най­мен­ны верш, у якім вы­клаў сваю вер­сію, больш паэ­тыч­ную, чым гіс­та­рыч­ную, звяз­ва­ю­чы па­ча­так са­пя­жа­нак са слаў­ным і гроз­ным не­ка­лі Бы­хаў­скім зам­кам. Зрэш­ты, па­коль­кі Ка­зі­мір Са­пе­га са­праў­ды быў яшчэ і «гра­фам на Бы­ха­ве», нель­га ад­кі­даць гэ­тую вер­сію. І, вя­до­ма, у якой са шмат­лі­кіх яго рэ­зі­дэн­цый ні бы­лі б пер­ша­па­чат­ко­ва вы­ве­дзе­ны са­пя­жан­кі, ві­да­воч­на, што ме­на­ві­та з пад­вор­каў гэ­та­га ро­ду па­ча­ло­ся іх рас­паў­сюдж­ван­не…

10-14

Са­пя­жан­кі

(Аляк­сей За­рыц­кі)

Знаў на­па­ды,

Знаў на­бе­гі,

Чуў аса­ды грук і гром

За­мак гет­ма­на Са­пе­гі,

Змроч­ны за­мак над Дняп­ром.

І гар­ма­ты з гроз­най пы­хай

Угля­да­лі­ся ў пра­стор,

Па­зі­ра­ю­чы на Бы­хаў,

На Дняп­ро й за­рэ­чны бор.

Ды за­пом­ніў­ся на­ро­ду

Гэ­ты гет­ман тым зда­вён,

Што, вяр­нуў­шы­ся з па­хо­ду,

Ба­віў час у са­дзе ён.

Без ша­бель­кі і піс­то­лі

За­ві­хаў­ся рат­ны муж

На са­доў­ніц­кім пры­вол­лі,

Ка­ля яб­лы­нек ды груш.

Дзе ба­таль­ныя пры­го­ды,

Клі­кі ў го­нар пе­ра­мог?

Па­за­бы­лі­ся па­хо­ды,

Гроз­ны за­мак дру­зам лёг.

Спрах­лі слу­гі і слу­жан­кі,

І штан­дар Са­пе­гаў спрах,

Толь­кі гру­шы-са­пя­жан­кі

Сён­ня спе­юць у са­дах.

Лет­ні ве­цер лёг­ка вее,

На­вя­вае за­быц­цё,

Ды па­над­на ру­жа­вее

Са­пя­жан­ка скрозь ліс­цё.

 

Кухмістр Верашчака

Выбар рэдакцыі

Грамадства

Як выхаваць даследчыка за школьнай партай?

Як выхаваць даследчыка за школьнай партай?

Чаму ўсе краіны, якія развіваюць інавацыйную эканоміку, робяць сёння стаўку на STЕM? 

Палітыка

Аляксандр Лукашэнка сустрэўся з прадстаўнікамі СМІ Расіі

Аляксандр Лукашэнка сустрэўся з прадстаўнікамі СМІ Расіі

Некалькі рэчаў сёлета адбываюцца ўпершыню.

Грамадства

Ці набудуць у гаспадароў старыя хаты?

Ці набудуць у гаспадароў старыя хаты?

Адэльскі сельскі савет, што ў Гродзенскім раёне, можна назваць брамай у Еўрасаюз.