Вы тут

Лявон Гмырак – нашанівец


Мяне заўсёды бянтэжыла ў нашым літаратуразнаўстве схільнасць да зухаватых абагульненняў. Калі савецкі час яшчэ ствараў для такой метадалогіі падставы, імкнучыся засунуць увесь светапарадак пад адну накрыўку марксісцка-ленінскай тэорыі фармацый і класавай барацьбы, то сёння сінтэтычныя выкладкі выглядаюць больш чым дзіўна. Прынамсі, у нас, у нашай філалагічнай навуцы, якая, у адрозненне ад многіх іншых, не прайшла фазу франтальнага збору, каталагізацыі і публікацыі фактычнага матэрыялу па гісторыі літаратуры. Дагэтуль яшчэ можна знайсці невядомыя аўтографы Купалы, Коласа, Багдановіча, а тыя пісьменнікі, якім менш пашчасціла з міфалагізацыяй і бронзавымі пастаментамі, наогул застаюцца ў глыбокім падполлі, амаль не даследуюцца і прышпільваюцца толькі праз коску – як падмацаванне да чыйгосьці чарговага абагульнення па пэўным перыядзе развіцця літаратуры.

Так вядзецца справа нават у найбольш “зорным” і “пастаментавым” перыядзе – “нашаніўстве”. Кожны, хто займее 5 выпускаў факсімільнай “Нашай Нівы”, уразіцца колькасці незнаёмых прозвішчаў і псеўданімаў пад апавяданнямі, нарысамі, вершамі. Можна, канечне, усміхнуцца і сказаць, што многія з гэтых аўтараў “заслужана забытыя”, але, гаворачы пра нашаніўства, трэба разумець усю важнасць гэтага часу, у якім фактычна адбывалася нараджэнне рэгулярнай літаратуры і нараджэнне праекту незалежнай Беларусі, завершанага ў 1991 годзе. Кірункі, якія прапаноўвалі малавядомыя цяпер нашаніўцы (не з першых шэрагаў), патэнцыйна маглі стаць дамінантамі новай беларускай эстэтыкі і ўсяго беларускага руху. Творчыя метады Купалы, Коласа, Багдановіча, Гарэцкага, Бядулі, якія праз “Нашу Ніву” працялі ўсю беларускую літаратуру ХХ стагоддзя, атачалі менш уплывовыя, як казаў Максім Багдановіч, “слаі”. І даследаванне гэтых слаёў дагэтуль працягвае ісці вельмі марудна: і цяпер застаюцца ў архівах неапублікаваныя іх творы, лісты, матэрыялы да біяграфіі. Маю цвёрдае перакананне, што толькі тады, калі будуць сабраныя ў персанальныя кніжкі, уведзеныя ў навуковы ўжытак усе творы і лісты нашаніўцаў, філалогія атрымае магчымасць зразумець гэты найважнейшы для нацыянальнай літаратуры перыяд ў поўным сэнсе гэтага слова. Да таго часу рабіць абагульненні я б паасцярогся.

Лявону Гмыраку (псеўданім Мечыслава Бабровіча, 1891-1915), у адрозненне ад астатніх “другарадных” крыху пашанцавала: яго спадчына выйшла ў 1992 годзе кніжкай, і рыхтаваў тое выданне адзін з лепшых тагачасных беларускіх філосафаў Уладзімір Міхайлавіч Конан. Ёсць у кнізе і грунтоўная прадмова, дзе сабрана практычна ўсё, што было вядома пра Бабровіча на той час. Але з пункту гледжання філалагічнага кніга мае пэўныя недахопы, і, бадай, галоўны з іх – рэдагаванне тэкстаў Уладзімірам Конанам. Імкнучыся, наблізіць мову аўтара да сучаснай беларускай мовы, укладальнік замяняў русізмы ў Лявона Гмырака уласнабеларускай лексікай, а часам і не толькі русізмы, а і малаўжывальныя каларытныя беларускія слоўцы. Праз гэта томік Гмырака 1992 года, пры ўсёй сваёй гжэчнасці і прывабнасці, не можа лічыцца ідэальным. Да таго ж, ёсць у кніжцы і істотная лакуна: укладальнік не змог (ці не было яму дазволена) уключыць туды лісты Лявона Гмырака. Эпісталярый Гмырака, які захаваўся ў віленскай акадэмічнай бібліятэцы імя Урублеўскіх, шчодра цытаваўся Конанам у прадмове да выдання (з такім жа, пурыстычным і, бадай што, ненавуковым падыходам), але ў арыгінальным выглядзе змешчаны не быў. Шкадуючы, што гэткі цікавы і параўнальна аб’ёмны эпісталярны комплекс дагэтуль не публікаваўся ў поўным аб’ёме, я пры нагодзе, будучы ў Вільні, перадрукаваў яго з рукапісных арыгіналаў. Гэта 6 лістоў, напісаных у першай палове 1914 года, калі Гмырак актыўна супрацоўнічаў з “Нашай Нівай”…

Лісты публікуюцца з захаваннем усіх асаблівасцей аўтарскага напісання. Гэта патрэбна не толькі для адчування “духу часу”, але і для даследчыкаў гісторыі беларускай літаратурнай мовы. Перапраўленне аўтарскага напісання пазбаўляе філолагаў магчымасці зразумець станаўленне мовы ў “датарашкевічаўскі” перыяд.

№ 1

31/ХІІ – 11 г.

Пересылаючы пры гэтым 2 р. 85 к грошы, маю гонар прасіць Высокоповажаемую Редакцію высылаць мне ціраз поўгода (да 1 ліпня значыць) “Нашу Ніву” рускімі літэрамі. Акром таго прашу переслаць мне такія выданьня 1) Лучына – Вязанка – 4 к, 2) Паўловіч Снапок – 15 к, 3) Купала – Гусьляр – 50 к. 4) Бурачок – Дудка беларуская – 25 к 5) Реўка – Смык беларускі – 20 к. 6) Віткевіч – Дзядзька Голад – 2 к 7) Казкі – 6 к. 8) “Аб гаспадарцы на хутары і шнюрох” – 5 к усіо разам 1 р. 27 к. Дзілі таго што подпіска каштуе 1 25 – на пірасылку значыць астаецца яшчэ 33 к. Спадзеваюсе што гэтаго будзе досыць, каліж пірасылка болій будзе каштаваць будзьце добры напішыце: я гэтые расходы з удячнасьцьцю Вам зьвярну. Усе кніжкі рускімі літэрамі – акром тых што істнуюць толькі у лац. друку. Я ужо пісаў што голас свой даю за друкаваньне “Н.Н.” рускімі літерамі

З пошаною М. Бобровіч

№2

Высокоповажаемы Паночку!

Пасылаю Вам рукапісы дзьвух стацьцей. Адну з іх (“Ешчэ аб лясным голадзе”) надрукуйця у каторым з бліжэйшых намяроў газэты, як хочыця ці у формі стацьці ці у формі коррэспондэнціі з Міншчыны. Здаецца нічога надта востраго у ей німа і хіба надрукаваць можна. Калі якое мейсцэ завострае што ж рабіць… выкіньце яго. Надрукуйце у такім намяры дзе ня будзе ніякай другой маей стацьці, бо падпісаў я яе так – яе заўсягды стацьці падпісываю т.е. Лявон Гмырак.

Другая стацьця (“Вялікая гадоўшчына”) напісана для таго каб надрукаваць яе у № найблізшым да 19 лютаго. Праўда, сёлета німа юбілея гэтаго дня, а толькі 53 гадоўшчына, але мне здаралося спатыкаць у расейскіх газэтах стацьці аб гэтым дні і у такіе гады калі німа юбілею яго (напр. у Совр. Слов. за 1909 г.) – вось па моему зусім уместна будзе калі у 53 гадоўшчыну скасаваньня прігону надрукуе Н.Н. гэту стацьцю.

Востраго нічога німа тамака – усё гэдкае пішецца цяпер нават і у календарах выданьня Сытіна, спадзяюся што надрукуіця гэту стацьцю без ніякіх пірамен.

Скора я ужо выеду у Прывісляншчыну. Свайго майбутняго тамашняго адрэса пакуль што ня ведаю, як даведаюся напішу. Пакуль што газэты на “Полочаны Рачково” – мне не высылайця – калі прішлю свій новы адрэс – прышліця тады усе выйшаўшые намяры пачынаючы з №1 за 1914 г. Калі Вам будзе вядомы мой новы адрэс – напішыця – ці надрукуіця “Вялікую гадоўшчыну” ці не, – калі не – дык чаму? Ад пары да пары да Вас я буду стацьці прісылаць. Калі нагадаіця якую тэму каторая павэдле Вас падходзіла бы мне – напішыця аб гэтым можэ я яе выкарыстаю. У “Маладую Беларусь” адну стацьцю я ужо паслаў, калі пачне выхадзіць “Лучынка” треба будзе што небудзь напісаць і туды.

Трошку крыўдую я за тое што у “Каляднай пісанцы” Вы надрукавалі стацьцю Багдановіча, а не надрукавалі маю, тут ужо трошку самолюбіе закранута – ды і сумна тое што відаць ужо у “Нашай нівай” зусім запанавала крытычная манера a la Богдановіч (у 50 №№ нейкі І.Л. напісаў “Агляд кніг” як раз гэдкім фасонам як пішэ крытычные стацьці Багдановіч, не ужыв убываіцца неяк у Вас реальная крітыка, а шкада).

Максім Іванавіч – як відаць добра стацьці пішець по крайней мере аб беларускім тэатры напісаў дужа добра. Паганяйце яго каб пісаў болій.

У Каляднай жэ Пісанцы я ізноў пабачыў спаткаўся з творам Аўрэйцэвіча. Дужа рад што у тым кутку дзе я пражыў гадоў около 20 і каторы знаю бадай ці ня лепей як бацька родны Докшыцкую воласьць аткуль мы вядзёмся – завёўся гэдкі важны пісьменнік.

Пакуль што бывайця здаровенькі. Паклон Купале, Бядулі, Гарэцкаму і усім знайомым беларусам якіе цяпер лі Вас ёсьць. Калі буду ведаць новы адрэс і прішлю яго Вам, будзьця ласкавы аткажыця на моі пытаньня.

З пашанаю М. Бабровіч

P.S. Цяпер я працую над вялікай стацьцёй “Белорусское національное возрожденіе”. Як кончу пашлю яе у “Русское богатство” можэ надрукуюць.

3/І - 1914 г.

Каментары

Вельмі цікава. Дзякуй

Выбар рэдакцыі

Грамадства

Як выхаваць даследчыка за школьнай партай?

Як выхаваць даследчыка за школьнай партай?

Чаму ўсе краіны, якія развіваюць інавацыйную эканоміку, робяць сёння стаўку на STЕM? 

Палітыка

Аляксандр Лукашэнка сустрэўся з прадстаўнікамі СМІ Расіі

Аляксандр Лукашэнка сустрэўся з прадстаўнікамі СМІ Расіі

Некалькі рэчаў сёлета адбываюцца ўпершыню.

Грамадства

Ці набудуць у гаспадароў старыя хаты?

Ці набудуць у гаспадароў старыя хаты?

Адэльскі сельскі савет, што ў Гродзенскім раёне, можна назваць брамай у Еўрасаюз.