Вы тут

Га­ра­ды-ста­лі­цы Дня бе­ла­рус­ка­га пісь­мен­ства


 

По­лацк — 1994 і 2003 га­ды

Най­ста­ра­жыт­ней­шы бе­ла­рус­кі го­рад пер­шым пры­маў свя­та бе­ла­рус­ка­га пісь­мен­ства і дру­ку. За сваю гіс­то­рыю По­лацк пе­ра­жыў ува­рван­ні ві­кін­гаў, па­спя­хо­ва зма­гаў­ся су­праць кры­жа­нос­цаў, не раз быў аку­па­ва­ны вой­ска­мі роз­ных за­ва­ёў­ні­каў, ад­нак зноў ад­наў­ляў сваю не­за­леж­насць. У X—XІІІ ста­год­дзях го­рад быў цэнт­рам По­лац­ка­га княст­ва. З'яў­ляў­ся і ад­ным з ася­род­каў хрыс­ці­ян­ства на ўсход­не­сла­вян­скіх зем­лях. Тут на­ра­дзі­лі­ся бе­ла­рус­кая асвет­ні­ца Еў­фра­сін­ня По­лац­кая і наш сла­ву­ты пер­ша­дру­кар Фран­цыск Ска­ры­на.

Ту­раў — 1995 і 2004 га­ды

У кан­цы І ты­ся­ча­год­дзя на­шай эры Ту­раў стаў па­лі­тыч­ным, эка­на­міч­ным і куль­тур­ным цэнт­рам Ту­раў­ска­га княст­ва. У гэ­ты час у го­ра­дзе ўзнік­ла ад­на з пер­шых на Ру­сі епіс­ка­пій па­вод­ле грэ­час­ка­га ўзо­ру. У 1865 го­дзе ў Ту­ра­ве вы­яў­ле­ны адзін з най­больш ран­ніх пом­ні­каў ус­ход­несла­вян­ска­га пісь­мен­ст­ва XІ ста­год­дзя — Ту­раў­скае Еван­гел­ле. Гэ­тае Еван­гел­ле — са­мая ран­няя (з тых, што за­ха­ва­лі­ся) кні­га, ство­ра­ная на бе­ла­рус­кіх зем­лях. Вя­до­мы дзе­яч гэ­тай зям­лі Кі­ры­ла Ту­раў­скі напісаў вы­дат­ныя цар­коў­наасвет­ніц­кія і цар­коў­налі­та­ра­тур­ныя тво­ры, за што су­час­ні­кі пра­зва­лі яго дру­гім За­ла­та­вус­там.

На­ва­гру­дак — 1996 год

На­ва­гру­дак — пер­шая ста­лі­ца Вя­лі­ка­га Княст­ва Лі­тоў­ска­га. Ме­на­ві­та тут быў ка­ра­на­ва­ны князь Мін­доўг. Го­рад ады­граў вя­лі­кую ро­лю і ў ай­чын­най гіс­то­рыі, бо ме­на­ві­та тут за­ра­дзі­ла­ся бе­ла­рус­кая дзяр­жаў­насць. У 1415 го­дзе ў На­ва­град­ку склі­ка­лі ду­хоў­ны са­бор, на якім быў вы­бра­ны не­за­леж­ны ад Маск­вы міт­ра­па­літ Вя­лі­ка­га Княст­ва Лі­тоў­ска­га Ры­гор Цамб­лак. У ма­нас­ты­ры, што зна­хо­дзіц­ца на На­ва­груд­чы­не, ство­ра­на Лаў­ры­шаў­скае Еван­гел­ле. Тут на­ра­дзіў­ся сла­ву­ты па­эт Адам Міц­ке­віч, які ў мно­гіх сва­іх тво­рах апя­ваў на­ва­коль­ныя мяс­ці­ны.

Ня­свіж — 1997 год

Ня­свіж з'яў­ля­ец­ца ко­ліш­няй рэ­зі­дэн­цыяй ро­ду кня­зёў Ра­дзі­ві­лаў — не­ка­ра­на­ва­ных ка­ра­лёў Вя­лі­ка­га Княст­ва Лі­тоў­ска­га. Тут і да­гэ­туль за­ха­ваў­ся ство­ра­ны імі па­ла­ца­ва-пар­ка­вы ан­самбль XVІ—XІX ста­год­дзяў. У 2005 го­дзе ён быў уклю­ча­ны ў Спіс аб'­ек­таў су­свет­най спад­чы­ны ЮНЕС­КА. Раз­ме­шча­ны ў Ня­сві­жы кас­цёл Бо­жа­га Це­ла — пер­шы ва Ус­ход­няй Еў­ро­пе храм, збу­да­ва­ны ў сты­лі ба­ро­ка. Ня­свіж­ская ра­ту­ша — так­са­ма са­мая ста­ра­жыт­ная з усіх ра­туш, якія за­ха­ва­лі­ся ў Бе­ла­ру­сі. Кня­зі Ра­дзі­ві­лы спры­я­лі раз­віц­цю кні­га­дру­ка­ван­ня. У 1562 го­дзе тут ад­кры­та Ня­свіж­ская дру­кар­ня, у якой вый­шлі ў свет пра­цы фі­ло­са­фа і гу­ма­ніс­та Сы­мо­на Буд­на­га. Вы­да­дзе­ны ім «Ка­тэ­хі­зіс» — пер­шая дру­ка­ва­ная кні­га на бе­ла­рус­кай мо­ве.

Ор­ша 1998 год

Гіс­та­рыч­на Ор­ша — адзін з па­меж­ных фар­пос­таў По­лац­ка­га княст­ва. Ме­на­ві­та тут пра­хо­дзі­лі сла­ву­тыя пе­ра­мо­вы Усяс­ла­ва Ча­ра­дзея з кі­еў­скі­мі кня­зя­мі, ка­лі апош­нія па­ру­шы­лі да­моў­ле­нас­ці і ўзя­лі по­лац­ка­га кня­зя ў па­лон. Най­важ­ней­шым укла­дам ар­шан­цаў у гіс­то­рыю кні­га­дру­ка­ван­ня з'яў­ля­ец­ца пра­ца мяс­цо­ва­га асвет­ні­ка XVІІ ста­год­дзя Спі­ры­до­на Со­ба­ля, ства­раль­ні­ка бук­ва­ра. За­сна­ва­ная ім пад Ор­шай Ку­це­ін­ская дру­кар­ня ста­ла цэнт­рам бе­ла­рус­ка­га кі­ры­ліч­на­га кні­га­дру­ка­ван­ня. У 1812 го­дзе ў Ор­шы бы­ло зной­дзе­на Ар­шан­скае Еван­гел­ле, ру­ка­піс­ны пом­нік кан­ца XІІ — па­чат­ку XІІІ ста­год­дзя.

Пінск — 1999 год

Пінск лі­чыц­ца ад­ным з гіс­та­рыч­ных і куль­тур­ных цэнт­раў Па­лес­ся. У XІІ ста­год­дзі ён быў цэнт­рам са­ма­стой­на­га Пін­ска­га княст­ва, паз­ней ува­хо­дзіў у склад Ту­раў­ска­га. У Пін­ску ў пер­шай па­ло­ве XVІІІ ста­год­дзя езу­і­ты ства­ры­лі дру­кар­ню і вы­пус­ка­лі хрыс­ці­ян­скую і свец­кую лі­та­ра­ту­ру на ла­цін­скай і поль­скай мо­вах. У 1912—1914 га­дах у Пін­ску пра­ца­ваў на­стаў­ні­кам у пры­ход­скай шко­ле Якуб Ко­лас. Па­кі­нуў тут свой след і На­па­ле­он Ор­да — бе­ла­рус­кі лі­та­ра­тар, кам­па­зі­тар, му­зы­кант, мас­так. На гэ­тай зям­лі на­ра­дзі­ла­ся і бе­ла­рус­кая па­эт­ка Яў­ге­нія Яні­шчыц.

За­слаўе — 2000 і 2014 га­ды

За­слаўе — адзін са ста­ра­жыт­ных га­ра­доў Бе­ла­ру­сі, які ўзнік яшчэ ў кан­цы X ста­год­дзя. Сю­ды, як вя­до­ма, кі­еў­скі князь Ула­дзі­мір са­слаў сваю жон­ку Раг­не­ду і сы­на Ізя­сла­ва — за тое, што хлоп­чык, аба­ра­ня­ю­чы го­нар ма­ці, зра­біў за­мах на жыц­цё кня­зя. Го­рад на­зва­ны ў го­нар муж­на­га кня­жы­ча. Раг­не­да, ста­ла пер­шай хрыс­ці­ян­кай і ма­на­хі­няй на на­шых зем­лях. Яшчэ За­слаўе вя­до­мае тым, што ў 2-й па­ло­ве XVІ ста­год­дзя тут пры каль­він­скім збо­ры бе­ла­рус­кі асвет­нік, гу­ма­ніст, рэ­лі­гій­ны рэ­фар­ма­тар Сы­мон Буд­ны на­дру­ка­ваў Біб­лію.

Мсці­слаў — 2001 год

Мсці­слаў за­сна­ва­ны ў ся­рэ­дзі­не XІІ ста­год­дзя сма­лен­скім кня­зем Рас­ці­сла­вам Мсці­сла­ва­ві­чам і на­зва­ны ў го­нар яго баць­кі Мсці­сла­ва Вя­лі­ка­га — апош­ня­га кня­зя Кі­еў­скай Ру­сі. У свой час го­рад быў цэнт­рам Мсці­слаў­ска­га княст­ва і Мсці­слаў­ска­га ва­я­вод­ства. Ся­род зна­ка­мі­тых вы­хад­цаў і жы­ха­роў гэ­тай зям­лі Ілья Ка­пі­е­віч — вы­да­вец і аў­тар ство­ра­най на за­каз Пят­ра І рус­кай гра­ма­ты­кі. Тут на­ра­дзіў­ся адзін з рус­кіх пер­ша­дру­ка­роў Пётр Мсці­сла­вец, а так­са­ма на­род­ны па­эт Бе­ла­ру­сі Ар­кадзь Ку­ля­шоў. У пісь­мен­ні­ка Ула­дзі­мі­ра Ка­рат­ке­ві­ча пра гэ­ты го­рад на­пі­са­на цэ­лая мас­тац­ка-да­ку­мен­таль­ная кні­га пад наз­вай «Мсці­слаў».

Мір — 2002 год

Пер­шыя пісь­мо­выя згад­кі пра Мір ад­но­сяц­ца да кан­ца XІV ста­год­дзя — ча­су, ка­лі кры­жа­кі, якія прай­шлі праз Лі­ду і На­ва­гру­дак, спа­лі­лі яго. У кан­цы XVІ — па­чат­ку XVІІ ста­год­дзя за­мак у Мі­ры аб­нес­лі зем­ля­ны­мі ва­ла­мі і ён пе­ра­тва­рыў­ся ў крэ­пасць, тра­піць у якую бы­ло маг­чы­ма толь­кі праз ва­ро­ты. Га­ра­док быў над­звы­чай шмат­на­цы­я­наль­ным, і гэ­та доб­ра пра­соч­ва­ец­ца дзя­ку­ю­чы роз­ным рэ­лі­гій­ным бу­дын­кам, што раз­мя­шча­лі­ся ва­кол Ры­нач­най пло­шчы — драў­ля­ная мя­чэць (не за­ха­ва­ла­ся), двор сі­на­го­гі, ешы­бот, Тра­ец­кая царк­ва, кас­цёл Свя­то­га Мі­ка­лая. У наш час наз­ва не­вя­лі­ка­га мяс­тэч­ка Мір шы­ро­ка вя­до­мая за ме­жа­мі Бе­ла­ру­сі дзя­ку­ю­чы га­лоў­най ар­хі­тэк­тур­най каш­тоў­нас­ці — за­мку, які ў 2000-м унес­лі ў Спіс аб'­ек­таў су­свет­най спад­чы­ны ЮНЕС­КА. Паз­ней ад­бы­ла­ся на­ват між­на­род­ная «ка­ра­на­цыя» зам­ка.

Ка­мя­нец — 2005 год

У Ка­мян­цы зна­хо­дзіц­ца адзі­ны на тэ­ры­то­рыі Бе­ла­ру­сі ар­хі­тэк­тур­ны пом­нік Ста­ра­жыт­най Ру­сі, які за­ха­ваў­ся ў цэ­лым вы­гля­дзе да на­шых дзён, — гэ­та Ка­мя­нец­кая ве­жа, якую ча­сам на­зы­ва­юць яшчэ Бе­лай ве­жай (ёй больш за 700 га­доў!). У ся­рэд­нія вя­кі жы­ха­ры Ка­мян­ца з го­на­рам сцвяр­джа­лі, што ўсе да­ро­гі ідуць праз іх го­рад, бо ён зай­маў важ­нае па­лі­тыч­нае і геа­гра­фіч­нае ста­но­ві­шча на кар­це Еў­ро­пы. Ка­мя­нец­кі край — ра­дзі­ма мно­гіх вя­до­мых лю­дзей: гіс­то­ры­ка, гра­мад­ска­га дзея­ча, пер­ша­га прэ­зі­дэн­та Ака­дэ­міі на­вук Бе­ла­ру­сі Усе­ва­ла­да Іг­на­тоў­ска­га; асвет­ні­ка, пуб­лі­цыс­та і па­лі­тыч­на­га дзея­ча Мі­ха­і­ла Кар­по­ві­ча; тэ­ат­раль­на­га дзея­ча і пісь­мен­ні­ка Ула­дзі­мі­ра Стэль­ма­ха і ін­шых.

Па­ста­вы — 2006 год

Па­ста­вы вя­до­мыя з ся­рэ­дзі­ны XVІ ста­год­дзя як пры­ват­нае мяс­тэч­ка, якое на­ле­жа­ла маг­на­там Дэс­па­там-Зя­но­ві­чам. У дру­гой па­ло­ве XVІІІ ста­год­дзя Па­ста­вы пе­рай­шлі да на­двор­на­га пад­скар­бія Вя­лі­ка­га Княст­ва Лі­тоў­ска­га Ан­то­нія Ты­зен­гаў­за. Па яго іні­цы­я­ты­ве тут бы­лі па­бу­да­ва­ны фаб­ры­кі, ткац­кія май­стэр­ні, млын, гар­бар­ня, ар­хі­тэк­тур­ны комп­лекс з жы­лых да­моў, ганд­лё­вых ра­доў і па­ла­ца. Пэў­ны час тут дзей­ні­ча­ла тэ­ат­раль­ная шко­ла Ты­зен­гаў­за, пе­ра­ве­зе­ная з Грод­на. Вы­хад­цам з Па­стаў­ска­га ра­ё­на з'яў­ля­ец­ца бе­ла­рус­кі пісь­мен­нік Ула­дзі­мір Ду­боў­ка.

Шклоў — 2007 год

У XVІ—XVІІ ста­год­дзях у Шкло­ве іс­на­ваў ма­гут­ны за­мак і ўма­ца­ван­ні ва­кол яго, ва­я­во­дам троц­кім Аляк­санд­рам Хад­ке­ві­чам тут быў па­бу­да­ва­ны кляш­тар да­мі­ні­ка­наў. Ад­нак усё зга­рэ­ла з-за шмат­лі­кіх вой­наў, го­рад да­вя­ло­ся ўзнаў­ляць лі­та­раль­на з ну­ля. У XVІІІ ста­год­дзі ў Шкло­ве за­сна­ва­ны тэ­атр Зо­ры­ча, у рэ­пер­ту­ар яко­га ўва­хо­дзі­лі дра­мы, ка­ме­дыі, ка­міч­ныя опе­ры і ба­ле­ты. У спек­так­лях, акра­мя пры­гон­ных, удзель­ні­ча­лі ка­дэ­ты мяс­цо­ва­га ка­дэц­ка­га кор­пу­са і два­ра­не-ама­та­ры. На па­чат­ку ХІХ ста­год­дзя Шклоў з'яў­ляў­ся важ­ным ганд­лё­вым цэнт­рам, бе­ла­рус­кай пры­стан­ню на Дняп­ры.

Ба­ры­саў — 2008 год

Ба­ры­саў — ад­но са ста­ра­жыт­ных па­се­лі­шчаў Бе­ла­ру­сі. Ця­гам XІІІ—XІV ста­год­дзяў у го­ра­дзе вя­ло­ся бу­даў­ніц­тва зам­ка. Пад­час вой­наў з Мас­коў­скай дзяр­жа­вай тут зна­хо­дзі­ла­ся стаў­ка вя­лі­ка­га кня­зя Аляк­санд­ра, за­тым стаў­ка вя­лі­ка­га кня­зя Жы­гі­мон­та Ста­ро­га. У свой час го­рад быў цэнт­рам па­ве­та Мін­скай гу­бер­ні. З гэ­тых мяс­цін па­хо­дзяць аў­тар тэкс­таў Гім­на БССР і Рэс­пуб­лі­кі Бе­ла­русь Мі­хась Клім­ко­віч, ства­раль­ні­ца пер­ша­га са­вец­ка­га бе­ла­рус­ка­га бук­ва­ра На­дзея Сіў­ко, мас­так Ва­ле­рый Шка­ру­ба і скульп­тар Ана­толь Ані­кей­чык.

Смар­гонь — 2009 год

Пер­шая пісь­мо­вая згад­ка пра Смар­гонь звя­за­на з імем Юрыя Іва­на­ві­ча Зя­но­ві­ча. Ён ад­крыў пры смар­гон­скім хра­ме шко­лу і са­браў вя­лі­кую біб­лі­я­тэ­ку (ка­нец XV — па­ча­так XVІ ста­год­дзя). Смар­гонь пра­сла­ві­ла­ся па­пя­ро­вай ма­ну­фак­ту­рай, шко­лай дрэ­сі­роў­кі мядз­ве­дзяў (Смар­гон­ская ака­дэ­мія), за­сна­ва­най кня­зя­мі Ра­дзі­ві­ла­мі. Сён­ня ў ра­ё­не пра­цуе Лі­та­ра­тур­на-ме­ма­ры­яль­ны му­зей-ся­дзі­ба Фран­ціш­ка Ба­гу­шэ­ві­ча ў Куш­ля­нах, дзе жыў твор­ца. Мяс­цо­выя брэн­ды так­са­ма — Крэў­скі за­мак і му­зей-ся­дзі­ба Мі­ха­ла Кле­а­фа­са Агін­ска­га ў За­лес­сі (тут быў ство­ра­ны сла­ву­ты па­ла­нэз «Раз­ві­тан­не з Ра­дзі­май»).

Хой­ні­кі — 2010 год

Хой­ні­кі як мяс­тэч­ка вя­до­мыя з ся­рэ­дзі­ны XVІ ста­год­дзя, імі ва­ло­да­лі кня­зі Віш­ня­вец­кія, Шуй­скія, Про­за­ры. У пер­шай па­ло­ве XVІІ ста­год­дзя на не­вя­лі­кай дзю­не ў за­ба­ло­ча­най пой­ме ра­кі Кве­ся кня­зі Віш­ня­вец­кія па­бу­да­ва­лі за­мак з аба­рон­чы­мі сце­на­мі, уяз­ной ве­жай-бра­май. За­мак пра­іс­на­ваў да XVІІІ ста­год­дзя. Хой­ні­кі вя­до­мыя і як ра­дзі­ма на­род­на­га пісь­мен­ні­ка Бе­ла­ру­сі Іва­на Ме­ле­жа. Ад­сюль ро­дам так­са­ма пра­за­ік Ба­рыс Са­чан­ка, паэ­ты Мі­ко­ла Мят­ліц­кі і Ала Ка­на­пель­ка.

Ган­ца­ві­чы — 2011 год

У Ган­ца­ві­чах на­ра­дзі­лі­ся вя­до­мыя бе­ла­рус­кія дзея­чы куль­ту­ры: фальк­ла­рыст, эт­ног­раф, пуб­лі­цыст Аляк­сандр Серж­пу­тоў­скі, паэ­ты Мі­ха­іл Руд­коў­скі і Вік­тар Гар­дзей. У спіс гіс­то­ры­ка-куль­тур­най спад­чы­ны Бе­ла­ру­сі за­не­се­на пан­ская ся­дзі­ба ў вёс­цы Ага­рэ­ві­чы — пом­нік драў­ля­на­га дой­лід­ства XІX ста­год­дзя. Ган­цаў­шчы­на не­па­рыў­на звя­за­на з жыц­цём і твор­час­цю Яку­ба Ко­ла­са. Ме­на­ві­та на ган­ца­віц­кай зям­лі ад­бы­ва­ец­ца дзе­ян­не пер­шай кні­гі зна­ка­мі­тай ко­ла­саў­скай тры­ло­гіі «На ро­ста­нях»: у тво­ры фі­гу­руе мяс­цо­вая вёс­ка Лю­сі­на, якую аў­тар на­зваў Цель­шы­на.

Глы­бо­кае — 2012 год

Пер­шыя пісь­мо­выя згад­кі пра Глы­бо­кае зной­дзе­ны у Мет­ры­цы ВКЛ. Ка­лісь­ці тут быў па­бу­да­ва­ны за­мак, ме­ла­ся раз­ві­тая га­рад­ская інф­ра­струк­ту­ра. Хоць мно­гае бы­ло зні­шча­на пад­час вой­наў і па­жа­раў, гіс­то­ры­ка-куль­тур­ная спад­чы­на Глы­боч­чы­ны ўраж­вае і сён­ня: тут за­ха­ва­ла­ся больш за 60 пом­ні­каў ар­хі­тэк­ту­ры, 17 хра­маў — пом­ні­каў ар­хі­тэк­ту­ры, ся­род якіх 4 — пом­ні­кі рэс­пуб­лі­кан­ска­га зна­чэн­ня, ма­юц­ца кур­га­ны, дэнд­ра­рый. Глы­боч­чы­на да­ла све­ту Язэ­па Драз­до­ві­ча, Вац­ла­ва Лас­тоў­ска­га, Паў­ла Су­хо­га і Па­лі­ну Мя­дзёл­ку.

Бы­хаў — 2013 год

Бы­хаў здаў­на вя­до­мы як моц­ны го­рад, не­пры­ступ­ны бас­ты­ён. У дру­гой па­ло­ве XVІ ста­год­дзя Хад­ке­ві­чы за­сна­ва­лі ў ім май­стэр­ню, у якой вы­раб­ля­лі шро­та­выя гар­ма­ты, раз­на­стай­ныя мар­ці­ры і ін­шае ўзбра­ен­не. На вы­со­кім бе­ра­зе Дняп­ра быў па­бу­да­ва­ны за­мак, які за­ха­ваў­ся да на­шых дзён. Пас­ля та­го, як Бы­хаў аб­нес­лі вя­ліз­ны­мі 800-мет­ро­вы­мі зем­ля­ны­мі ва­ла­мі з бас­ты­ё­на­мі, ра­ве­лі­на­мі і ро­вам, ён уво­гу­ле стаў не­пры­ступ­ным для во­ра­гаў. У па­чат­ку ХVІІ ста­год­дзя на Бы­хаў­шчы­не быў ство­ра­ны Бар­ку­ла­баў­скі ле­та­піс — ле­та­піс­ны звод, пом­нік бе­ла­рус­ка­га ле­та­пі­сан­ня.

Ніна Шчарбачэвіч.

Выбар рэдакцыі

Калейдаскоп

Каля 150 спартсменаў-аматараў хочуць выступіць у «даеўрапейскіх гульнях»

Каля 150 спартсменаў-аматараў хочуць выступіць у «даеўрапейскіх гульнях»

Трэніроўкі і здымкі ўдзельнікаў пачнуцца ў красавіку.

Грамадства

Сувораўскае вучылішча вачыма яго навучэнцаў

Сувораўскае вучылішча вачыма яго навучэнцаў

Быць сувораўцам ва ўсе часы было прэстыжна. 

Культура

Харвацкі кінафестываль ZаgrеbDох даследуе рэгіён вялікім экранам

Харвацкі кінафестываль ZаgrеbDох даследуе рэгіён вялікім экранам

Балканскія краіны паўсталі перад гледачом з іх надзённым.