Вы тут

Брат на варожым баку


Трагедыя рэальная і метафізічная

З'явілася падстава паглядзець кароткаметражны фільм Віктара Аслюка «Рускі». Па-першае, дзеянне карціны разгортваецца ў 1915 годзе падчас Першай сусветнай вайны, а ў сувязі са стагоддзем з яе пачатку гэтая тэма сёння актуальная. Нацыянальны кінематограф у асобе кінастудыі «Беларусьфільм» вышэйзгаданую тэму практычна абышоў бокам. Па-другое, стала вядома, што карціна будзе ўдзельнічаць у конкурсе міжнароднага фестывалю кароткаметражнага кіно ў грэчаскім горадзе Драма. Пераканана, нам не хапае па-добраму неадназначных фільмаў, а карціна Віктара Аслюка падалася менавіта такой.

13-14

Віктар Аслюк — рэжысёр, які стаў вядомым менавіта сваімі дакументальнымі стужкамі, ён мае асаблівы погляд на свет, з'яўляецца аматарам беларускай літаратуры (маўляў, тут ёсць усё і пра ўсё) і членам Еўрапейскай кінаакадэміі (адзіны ў нашай краіне). Можна лічыць шматзначным крок да ігравога кіно (не першы раз, але ўсё ж такі).

«Рускі» зняты па матывах аповесці Максіма Гарэцкага «На імперыялістычнай вайне». У карціне толькі два героі (нешматлікую масоўку, якая з'явілася ў кароткім эпізодзе, можна не браць у разлік). На шчасце, вайна не стала аднаасобным уладальнікам тэматычнай канвы фільма. Але і адвесці ёй толькі безаблічную ролю антуражу немагчыма. Нягледзячы на тое, што ў карціне няма ні адной батальнай сцэны, маштабных стратэгій і трагедый, актыўнага ваеннага дзеяння, вайна, тым не менш, пастаянна прысутнічае ў ролі аднаго з галоўных герояў, нечага фатальнага і невытлумачальнага, што так ці інакш заражае сабой паветра і кожнага, хто ім дыхае.

Галоўнымі героямі сталі двое мужчын з варожых армій (рускай і аўстрыйскай), але звязаных вузамі славянскай нацыянальнасці (беларус і ўкраінец). І мовы ў фільме дзве — беларуская і ўкраінская, хоць і мала магчымасцяў іх пачуць. І зварот «братка» тут шмат значыць, асабліва калі кожнае слова як гром сярод яснага неба. У герояў няма імёнаў, бо яны могуць толькі адцягнуць ад галоўных вызначальных ярлыкоў: нацыянальнасць і армія. Трэці — лішні.

Сярод бязмежных пейзажаў сустракаюцца два фактычныя ворагі. Адзін узводзіць на іншага ружжо, калі той жуе з флягай у руках. «Я маю горілку». Што тут скажаш (і зробіш)? Выпілі разам, пачаставаліся хлебам, украінец родную песню завёў. Як пасля гэтага адрэагуеш на дылему «адвесці да сваіх або разысціся ў розныя бакі»? Адназначна ў розныя бакі: маўляў, «Я табе нічога не зраблю, братка». І патупалі салдацкімі ботамі па славянскім брудзе, украінец завёў песню на нямецкай...

З першых хвілін карціна насцярожвае сваёй павольнай манерай, цягучым апавяданнем, напоўненым натуральнымі, але такімі ж мернымі гукамі крокаў, капання вады на дно кацялка, рыпання ручкі, шчабятання птушак і толькі рэдкімі дэцыбеламі чалавечага голасу. Цішыня абяцае адбыцца нечаму немінучаму і незваротнаму. Пацвярджае гэта і цёмны тон, але шэрасць у гэтым выпадку не варта ўспрымаць як нешта пасрэднае і нецікавае, бо характар мастацкай абмалёўкі кадра аказаўся неверагодна маляўнічым.

Мінімалізм у фільме праяўляецца ва ўсім: у колькасці герояў, дыялогах, дынаміцы, месцы дзеяння (прырода і больш нічога). Гэта служыць яшчэ большым кантрастам з усім, што суправаджаецца магутным словам «вайна». Але гэта сапраўды вайна, праўда, наўмысна адасоблены яе ўчастак.

Гэтую лакальную тэрыторыю, па сюжэце нейтральную, рэжысёр любоўна абмаляваў уражальнымі рыскамі (кадрамі), аскетычнымі фарбамі і панарамнымі ракурсамі. Вобраз прыроды тут відавочна без намеру ім любавацца, ён узноўлены без яркіх акцэнтаў і кантрастаў. Аднак, нягледзячы на гэта, ён мае велічны, грандыёзны выгляд, з-за чаго, далібог, я гатова аддаць прыродзе ролю чацвёртага галоўнага героя. Яна вельмі шматслоўная. Сваёй змрочнасцю яна адлюстроўвае бягучыя падзеі і трагедыю чалавека, у той жа час, нягледзячы на вайну, яна сапраўды маляўнічая, насуперак гідкай чалавечай прыродзе. Адзінокая постаць чалавека ў кадры сярод бясконцай і бязмежнай натуры яшчэ мацней адасабляе і месца, і героя ад меркаванага знешняга антуражу. Адзін з такіх захапляльных кадраў (ракурс зверху: салдат-беларус ідзе па сцежцы, а вакол — сонечныя пералівы і моцны вецер) паказаны на першых хвілінах карціны, і пасля яго хочацца канчаткова і беспаваротна гэтаму фільму верыць.

13-13

«Рускі» («На імперыялістычнай вайне») — роздум аб тым, што ўсё ж такі мацней у свеце, грамадстве, свядомасці чалавека і наогул. Нацыянальная блізкасць (украінец беларусу/славянін славяніну брат) або прыналежнасць да арміі, у якую звычайнага чалавека (не важна, селяніна, рамесніка або купца) мабілізавалі. І нягледзячы на тое, што гэта не толькі разважанне, але і рэзюмаванне, канчатковага адказу няма і быць не павінна.

Нарэшце можна загаварыць аб трэцяй прычыне актуальнасці карціны. Славянін славяніну брат — зараз самая гарачая і непазбежная тэма любой кампаніі. Карціна тлустымі мазкамі падкрэслівае набалелае і пацвярджае сённяшнія падзеі. Як думаеце, што робіць персанаж-беларус, пачуўшы нямецкую песню з вуснаў «брата»?..

Мастацтва кажа ўсё пра тое ж з года ў год, а славянін славяніну ўсё яшчэ не брат.

Маштабнасць трагедыі вайны, страты, лічбы і статыстыка выцеснены трагедыяй аднаго чалавека ва ўмовах, дзе кожная сітуацыя патавая. Напрыклад, калі і брат, і вораг у адной асобе, сямейны чалавек, такі ж салдат (а з другога боку, прынцыпова іншы) гіне ад тваёй рукі.

Прыналежнасць да арміі аказалася мацнейшай, але нельга ахрысціць зыход фільма толькі следствам вырашэння банальнай дылемы. У момант, калі ўкраінец спяваў нямецкую песню, пра што мог думаць беларус? Можа, гэта не проста ўспышка гневу, не проста нянавісць да ўсяго варожага, якая прачнулася ад нямецкай мовы, але і пачуццё абурэння ад таго, што брат змагаецца на супрацьлеглым, брыдкім, чужым баку. Ад таго, што ўсё атрымалася так, менавіта так. Наляцела вайна і банальна, бесцырымонна адабрала жыцці, пасварыла людзей, знішчыла надзеі на лепшую будучыню і перакрэсліла ўсе ранейшыя намаганні. І ўсё быццам бы зразумела, палярна і адназначна. Немец — вораг. Рускі — сябар. Геройства — добра. Дэзерцір — здраднік, а здрада — дрэнна. Усё вызначана да таго моманту, пакуль не сустрэнеш мабілізаванага ў аўстрыйскую армію ўкраінца, і тут сістэма поглядаў і паняццяў ламаецца. Калі ёсць чыста чалавечае рашэнне — разысціся ў розныя бакі, ёсць і ўчынак, сацыяльна абумоўлены. І невядома, ці можна сацыяльнае і маральнае ў гэтым выпадку размяжоўваць ці, наадварот, аб'ядноўваць.

Значыць, трагедыя, і не адна. Адчувальная, рэальная, матэрыяльная — смерць чалавека (у гэтым выпадку ўкраінца). Гэта азначае: яшчэ адзін страчаны чалавек, муж, які не вярнуўся, дзеці-сіроты, цяжар на жаночыя плечы. І трагедыя метафізічнага плана, трагедыя асобы (беларуса), якая заблыталася ў нетрах чалавечых адносін і ўмоў.

У фільме так мала слоў, што міміка, выраз твару і погляды аказваюцца куды больш красамоўнымі, хоць і наўмысна быццам не эмацыйнымі. На іх нельга не звярнуць увагу, буйныя кадры вылучаюць іх — жывыя — з агульных шэрых фарбаў. Насцярожанасць, спалох, падазрэнне, дапытлівасць, расслабленасць, напружанне — счытваюцца на раз. І кожны эпізод маркіруецца выразам твару герояў.

Неверагодная здольнасць акцёраў выказваць пачуцці з адначасовай стрыманасцю. Міхась Барсковіч і Алесь Ждановіч (беларус і ўкраінец) у дасканаласці арганічныя і выразныя ў сваіх ролях.

Адзіны раз герой фільма выкажа эмоцыі і гэта выклікае магутны эфект, становіцца апагеем паўгадзіннага фільма. Зашчэміць і не адпусціць.

Па-добраму неадназначны «Рускі».

Ірэна КАЦЯЛОВІЧ.

На здымках:
кадры з фільма «Рускі»

Выбар рэдакцыі

Эканоміка

Тонкае мастацтва дабрабыту. Складаем сямейны бюджэт разам спецыялістам Нацбанка

Тонкае мастацтва дабрабыту. Складаем сямейны бюджэт разам спецыялістам Нацбанка

2020 год паставіў усіх нас перад неабходнасцю дакладна планаваць свае выдаткі.

Калейдаскоп

Вясёлыя гісторыі чытачоў

Вясёлыя гісторыі чытачоў

Класiкаў трэба ведаць…, Быў бы араты, будзе й прыганяты, Па малiну…

Эканоміка

«Мы выказалi прапановы, i нас пачулi». Як дзяржаўныя прэферэнцыi дапамагаюць падтрымаць суб'ектаў гаспадарання

«Мы выказалi прапановы, i нас пачулi». Як дзяржаўныя прэферэнцыi дапамагаюць падтрымаць суб'ектаў гаспадарання

У бiзнес-колах Гродзеншчыны лiчаць, што меры па падтрымцы эканомiкi з'явiлiся своечасова.