Вы тут

Коласавы парасткі


Усё пра­рас­тае. Усё, што за­кла­дзе­на, ство­ра­на з лю­боўю, пра­рас­тае і пры­рас­тае лю­боўю. Што ў спра­вах ся­мей­ных, што ў спра­вах вы­со­кіх, гра­мад­скай важ­нас­ці. У сем'­ях сы­ноў Яку­ба Ко­ла­са сваё і гра­мад­скае су­мяс­ці­ла­ся. Але ка­лі не ста­ла Пес­ня­ра, то ста­рэй­шы, Да­ні­ла, ву­чо­ны-хі­мік, стаў ства­раль­ні­кам і пер­шым ды­рэк­та­рам ме­ма­ры­яль­на­га му­зея Яку­ба Ко­ла­са, пры­чы­ніў­ся да скла­дан­ня аль­бо­ма «Якуб Ко­лас. Жыц­цё і твор­часць», стаў аў­та­рам кні­гі «Лю­біць і пом­ніць. Ус­па­мі­нае сын Яку­ба Ко­ла­са».

Сё­ле­та ўспа­мі­на­лі са­мо­га Да­ні­лу Міц­ке­ві­ча — ад­зна­ча­ла­ся яго 100‑год­дзе, а по­тым і 55‑го­дзе ства­рэн­ня му­зея Яку­ба Ко­ла­са. І яшчэ 70 га­доў Сло­нім­скай цэнт­раль­най ра­ён­най біб­лі­я­тэ­кі, яна но­сіць імя Ко­ла­са з 1944 го­да. Усе тры да­ты Ве­ра Да­ні­лаў­на Міц­ке­віч ад­зна­чы­ла вы­дан­нем кні­гі «І ба­чу прой­дзе­ныя да­лі», якую пры­свя­ці­ла свай­му баць­ку. Ся­мей­ная тра­ды­цыя, ад­нак. Пра тра­ды­цыі — ся­мей­ныя і не толь­кі — мы раз­маў­ля­ем з унуч­кай Яку­ба Ко­ла­са.

29-9

Сло­вы

— Гэ­тая кні­га бу­дзе пра­ця­гам баць­ка­вай, та­му што ў ёй ёсць яго сло­вы — з ар­ты­ку­лаў, ліс­тоў, на­тат­ні­каў — і ўспа­мі­ны пра яго. Наз­вай стаў ра­до­чак з Ко­ла­са­вай паэ­мы «Ры­ба­ко­ва ха­та», у ім я ўба­чы­ла перс­пек­ты­ву. Гэ­тыя да­лі ба­чыў Якуб Ко­лас, так­са­ма ў свой час і Да­ні­ла Кан­стан­ці­на­віч.

Я ад­штур­хоў­ва­ла­ся ад та­го, што ў нас вель­мі шмат кніг з да­рчы­мі над­пі­са­мі роз­ных лю­дзей — на­ву­коў­цаў, лі­та­ра­та­раў, пісь­мен­ні­каў, сяб­роў Да­ні­лы Кан­стан­ці­на­ві­ча. Спа­чат­ку ў мя­не бы­ла дум­ка вы­даць кніж­ку аў­то­гра­фаў. Але пра­ца пе­ра­тва­ры­ла­ся ў больш шы­ро­кае вы­дан­не. У кні­зе зме­шча­на шмат фо­та­здым­каў.

Ака­за­ла­ся, што гэ­та ці­ка­ва не толь­кі мне — шмат хто пры­чы­ніў­ся да вы­дан­ня, бы­лі лю­дзі, якія да­па­ма­га­лі як фун­да­та­ры (з Ра­сіі, ЗША, Эс­то­ніі, Ка­на­ды, Бе­ла­ру­сі). Вы­да­вец — «Кні­га­збор», прад­мо­ву на­пі­саў вы­дат­ны па­эт Сяр­гей За­кон­ні­каў, рэ­цэн­зію — Кас­тусь Цвір­ка. Для мя­не бы­ло важ­на, што да­лу­чы­лі­ся два ўра­джэн­цы Стаўб­цоў­шчы­ны, зем­ля­кі Ко­ла­са: рэ­дак­тар Сяр­гей Га­лоў­ка і мас­так Ва­ле­рый Дран­чук.

Цеп­лы­ня

— Каб кні­га не вы­гля­да­ла зу­сім да­ку­мен­таль­най, я на­пі­са­ла не­вя­лі­кія ўсту­пы да кож­на­га з пя­ці раз­дзе­лаў. Са­мы важ­кі: «Да­ра­гі і стро­гі сын мой, Да­ні­ла». Тут ру­ка­пі­сы, да­ку­мен­ты, ліс­ты Яку­ба Ко­ла­са і Ма­рыі Дзміт­ры­еў­ны да ста­рэй­ша­га сы­на. Дру­гі раз­дзел — «Жы­вём, кла­по­цім­ся і дба­ем» — прад­стаў­ляе ліс­ты са­мо­га Да­ні­лы Кан­стан­ці­на­ві­ча да баць­коў, ся­мей­ні­каў і роз­ных асоб. Трэ­ці раз­дзел — «Асоб­ныя до­пі­сы Да­ні­лы Міц­ке­ві­ча», за­пі­сы ці ар­ты­ку­лы, якія не ўвай­шлі ў яго кніж­ку «Лю­біць і пом­ніць», але бы­лі на­дру­ка­ва­ны пас­ля яе вы­ха­ду, а так­са­ма не­вя­до­мыя ма­тэ­ры­я­лы. Ёсць та­кія, што вы­гля­да­лі на­кі­да­мі, як, на­прык­лад, тэ­зі­сы да ар­ты­ку­ла пра свай­го сяб­ра Ула­дзі­мі­ра Ка­рат­ке­ві­ча, які Да­ні­ла Кан­стан­ці­на­віч, на жаль, не на­пі­саў. Чац­вёр­ты раз­дзел — «Пі­шу вам ка­ро­цень­кае пі­сям­ко», яшчэ ад­на цы­та­та з Ко­ла­са­ва­га ліс­та. Тут не­каль­кі ліс­тоў роз­ных лю­дзей да Да­ні­лы Кан­стан­ці­на­ві­ча — ад сяб­роў, пе­ра­клад­чы­каў, якія я па­лі­чы­ла вель­мі ці­ка­вы­мі ў да­чы­нен­ні да Яку­ба Ко­ла­са, на­прык­лад, паш­тоў­ка Ві­та­ля Фі­лі­по­ві­ча 1941 го­да, дзе ёсць згад­ка пра Ян­ку Ку­па­лу. Пя­ты раз­дзел — «Ад уся­го сэр­ца да­ру» — да­рчыя над­пі­сы Да­ні­лу Кан­стан­ці­на­ві­чу. Асаб­лі­ва ці­ка­ва мне пра­ца­ва­ла­ся з ліс­та­мі. Я ра­зу­ме­ла, што не на­дру­ку­еш ліст прос­та так, яго трэ­ба ка­мен­та­ваць — шмат ім­ёнаў, кож­нае трэ­ба тлу­ма­чыць, а час да­лё­кі.

Гэ­тую кніж­ку ўпры­го­жы­лі ўс­па­мі­ны ма­ёй ма­ці Аляў­ці­ны Ці­ма­фе­еў­ны. Іх зна­ём­ства з баць­кам і шлюб ста­лі аб­рас­таць до­мыс­ла­мі. Трэ­ба бы­ло рас­ста­віць усе кроп­кі над «і», я па­пра­сі­ла ма­ці рас­ка­заць, як яны па­зна­ё­мі­лі­ся. За­мест пас­ля­слоўя я на­пі­са­ла пра апош­нюю во­лю баць­кі. Та­му што яна бы­ла вель­мі не­звы­чай­ная, даты­чы­ла­ся на­ват та­го, як рас­па­ра­дзіц­ца яго пра­хам.

Ах­вяр­насць

— Ко­лас быў доб­рым баць­кам, вель­мі апе­ка­ваў­ся сы­на­мі. Яго хва­ля­ва­ла, што Да­ні­ла Кан­стан­ці­на­віч доў­га не жа­ніў­ся. А Мі­хась Кан­стан­ці­на­віч, ма­лод­шы на 12 га­доў, на­ад­ва­рот, вель­мі ра­на ажа­ніў­ся — у 19 га­доў. Гэ­та бы­ло так­са­ма для Ко­ла­са не­ча­ка­на — Да­ні­ла ж быў ста­рэй­шы. Та­му ён да­па­ма­гаў баць­ку на­ват у бы­та­вым пла­не. Ге­ор­гій за­гі­нуў на фрон­це. Мі­хась Кан­стан­ці­на­віч жыў у Маск­ве, пас­ля пры­ехаў, у яго больш уда­ла склад­ва­ла­ся на­ву­ко­вая кар'­е­ра (док­тар тэх­ніч­ных на­вук). Да­ні­ла Кан­стан­ці­на­віч ра­зу­меў: ка­му, як не яму, узяць на ся­бе кло­пат пра за­ха­ван­не па­мя­ці пісь­мен­ні­ка. Боль­шую част­ку жыц­ця ён зна­хо­дзіў­ся по­бач з баць­кам. Гэ­та ўжо ў апош­нія га­ды жыц­ця ў Ко­ла­са быў па­моч­нік, сак­ра­тар Мак­сім Лу­жа­нін. Баць­ка да­па­ма­гаў Ко­ла­су па гас­па­дар­цы, у пы­тан­нях па­сад­кі са­да. Ка­лі вяр­ну­лі­ся ў Мінск пас­ля вай­ны, знай­шлі гэ­ты не­вя­лі­кі да­мок на тэ­ры­то­рыі Ака­дэ­міі на­вук, які сён­ня з'яў­ля­ец­ца му­зе­ем. Да­ні­ла Кан­стан­ці­на­віч па­ды­маў гэ­тую спра­ву, у ней­кім сэн­се са­праў­ды ах­вя­ру­ю­чы сва­і­мі ін­та­рэ­са­мі. Кож­ны ча­ла­век ве­дае, якія кры­жы ён ня­се. Але ка­лі гэ­ты крыж свой, то яго не цяж­ка нес­ці.

Му­зей ства­раў­ся па­вод­ле па­ста­но­вы ЦК аб уве­ка­ве­чан­ні па­мя­ці Яку­ба Ко­ла­са. Зы­хо­дзі­лі з та­го, што за­ста­ло­ся. Са­мая аў­тэн­тыч­ная ха­та — у Ласт­ку, дзе прай­шлі 5 га­доў жыц­ця пісь­мен­ні­ка, ка­лі склад­ваў­ся яго све­та­по­гляд. Ас­тат­нія да­вя­ло­ся рэ­стаў­ра­ваць, пе­ра­бі­раць бяр­вен­ні, па­кры­ваць ча­ро­там дах — шу­ка­лі лю­дзей, якія ве­да­лі, як зра­біць. Гэ­та бы­ло на пля­чах Да­ні­лы Кан­стан­ці­на­ві­ча, пер­ша­га ды­рэк­та­ра му­зея, і Ула­дзі­мі­ра Іва­на­ві­ча Міц­ке­ві­ча, стры­еч­на­га бра­та баць­кі, які стаў за­гад­чы­кам фі­лі­яла. Каб са­браць экс­па­на­ты, трэ­ба бы­ло аб'­ез­дзіць рэ­гі­ён, знай­сці ней­кія пры­дат­ныя рэ­чы — не­ка­то­рыя са­праў­ды ўзя­тыя з сем'­яў бліз­кіх ро­дзі­чаў. Баць­ку да­ста­ла­ся: трэ­ба бы­ло па­ру­піц­ца, каб ас­фаль­та­ва­ную да­ро­гу пра­вя­лі, та­му што якія эк­скур­сіі бу­дуць ез­дзіць па пяс­ку, па лу­жы­нах? Ён сам ез­дзіў на «га­зі­ку» па ра­бо­це — не браў ша­фё­ра, та­му што ні­ко­лі не ве­даў, ка­лі да­до­му вер­нец­ца. Та­ды пры фар­мі­ра­ван­ні му­зея пра­сцей бы­ло вы­ра­шаць мно­гія пы­тан­ні. Па­вод­ле баць­ка­вых рас­ка­заў і з аса­біс­тых ус­па­мі­наў (1970–1980 гг.), за са­вец­кім ча­сам бы­ло ін­шае стаў­лен­не да пісь­мен­ні­каў, да іх сем'­яў. Бы­ла пра­па­но­ва на­конт та­го, каб сям'я маг­ла па­бу­да­вац­ца на гэ­тай жа тэ­ры­то­рыі — по­бач з до­мам, дзе за­сна­ва­ны му­зей. Ка­лі бы­ло 100‑год­дзе Яку­ба Ко­ла­са, то баць­ку за­пра­ша­лі ў ЦК і пы­та­лі, што зра­біць для сям'і. Та­кім чы­нам май­му ста­рэй­ша­му бра­ту да­па­маг­лі з ква­тэ­рай — на ву­лі­цы Яку­ба Ко­ла­са.

Вы­ха­ван­не

— Якуб Ко­лас пі­саў для дзя­цей: ёсць паэ­ма «Мі­ха­сё­вы пры­го­ды», пры­све­ча­ная сы­ну Мі­ха­сю: ён ма­лы за­хап­ляў­ся сва­і­мі гуль­ня­мі. А Да­ні­ла шмат чы­таў — Мі­хась Кан­стан­ці­на­віч заў­сё­ды ка­жа, што ста­рэй­шы брат увесь час ха­дзіў з кніж­кай.

У мя­не бы­ло баць­ка­ва вы­ха­ван­не: на бе­ла­рус­кіх на­род­ных каз­ках, ён іх на­ват ра­зы­гры­ваў пе­рад на­мі. Баць­ка пры­дум­ляў не­ча­ка­ныя він­ша­ван­ні з Но­вым го­дам для дзя­цей — мы ж з сяст­рой ве­ры­лі, што ёсць Дзед Ма­роз, які пры­но­сіць па­да­рун­кі. Ма­ці з бал­ко­на дру­го­га па­вер­ха спус­ка­ла ко­шык з па­да­рун­ка­мі, гру­ка­ла ў форт­ку, і баць­ка з на­мі на пер­шым па­вер­се су­стра­каў гэ­ты ко­шык.

У нас бы­ло шмат кніг. На ле­та мя­не ад­праў­ля­лі ў Мі­ка­ла­еў­шчы­ну да дзядзь­кі Ва­ло­дзі, які доў­гі час быў за­гад­чы­кам фі­лі­яла ў Смоль­ні. Дык са мной вез­лі ко­раб кніг. У мя­не са­мая лю­бі­мая паэ­ма з Ко­ла­са­вых — «Но­вая зям­ля». Яшчэ як бы­ла ма­лая, ба­чы­ла баб­роў у кры­ніч­цы і баб­ро­выя хат­кі. Але пас­ля ўра­га­ну 1997 го­да на­ват част­ка ле­су змя­ні­ла­ся. Там і сён­ня жы­ве шмат сва­я­коў. Я да­гэ­туль пры­яз­джаю ў ха­ту да цёт­кі Жэ­ні, ёй 92‑і год, яна жы­ве з дач­кой.

Спад­чы­на

— Мы за­хоў­ва­ем рэ­чы, якія за­ста­лі­ся ад баць­кі: на­прык­лад, га­дзін­нік авія­цый­ны, які ён вель­мі лю­біў. Бы­лі пра­па­но­вы, каб ка­ва­ла­чак экс­па­зі­цыі пры­свя­ціць яму, ства­раль­ні­ку і пер­ша­му ды­рэк­та­ру му­зея Яку­ба Ко­ла­са. У му­зеі Ян­кі Ку­па­лы ёсць част­кі экс­па­зі­цыі, пры­све­ча­ныя яго ства­раль­ні­цы — Ула­дзі­сла­ве Фран­цаў­не Лу­цэ­віч.

Што ты­чыц­ца рэ­чаў са­мо­га Кан­стан­ці­на Мі­хай­ла­ві­ча, то боль­шасць пе­ра­да­дзе­на ў му­зей яшчэ пры жыц­ці Да­ні­лы Кан­стан­ці­на­ві­ча, яны зра­бі­лі гэ­та ра­зам з бра­там. З ча­со­ва­га за­хоў­ван­ня — ра­бо­чы ка­бі­нет Ко­ла­са, які на­ліч­вае дзесь­ці 3000 экс­па­на­таў, пе­ра­да­дзе­ны пе­рад смер­цю Да­ні­лы Кан­стан­ці­на­ві­ча. Ён на­пі­саў рас­па­ра­джэн­не, па­вод­ле яко­га мы пра­цяг­ва­лі гэ­тую ра­бо­ту, ка­лі яго не ста­ла.

У кні­зе прад­стаў­ле­на част­ка ру­ка­піс­най спад­чы­ны Ко­ла­са — гэ­та хат­ні ар­хіў. Шмат што дру­ку­ец­ца ўпер­шы­ню, яно не ўвай­шло ў збор тво­раў. 20‑том­нік Яку­ба Ко­ла­са не з'яў­ля­ец­ца поў­ным. І гэ­та за­ле­жыць не ад та­го, што ёсць штось­ці ў сям'і, а ад та­го, што да­лё­ка не ўсё са­бра­на, усё яшчэ зна­хо­дзіц­ца неш­та но­вае, асаб­лі­ва з эпі­ста­ляр­най спад­чы­ны. Ужо га­доў 20 узды­ма­ец­ца пы­тан­не аб ства­рэн­ні эн­цык­ла­пе­дыі «Якуб Ко­лас». Да­ні­ла Кан­стан­ці­на­віч ха­цеў пад­клю­чыць і му­зей, і ака­дэ­міч­ныя ін­сты­ту­ты, і біб­лі­я­тэ­кі. На жаль, пас­ля та­го, як му­зей вый­шаў з пад­па­рад­ка­ван­ня Ака­дэ­міі на­вук, ён стра­ціў свой на­ву­ко­вы склад­нік.

Ад­крыц­ці

— Гэ­та толь­кі зда­ец­ца, што пра кла­сі­каў усё вя­до­ма, усё са­бра­на. Мет­рыч­ны за­піс аб на­ра­джэн­ні Да­ні­лы Міц­ке­ві­ча ле­тась мне ўда­ло­ся ад­шу­каць у На­цы­я­наль­ным гіс­та­рыч­ным ар­хі­ве. І вось яшчэ — за­піс аб вян­чан­ні Яку­ба Ко­ла­са ў той жа царк­ве ў Пін­ску. Не­спа­дзя­ва­на на па­чат­ку гэ­та­га го­да ў «Звяз­дзе» бы­ло ін­тэр­в'ю з ула­ды­кам Сця­фа­нам, ар­хі­епіс­ка­пам Лу­ні­нец­кім і Пін­скім. Мы з ма­ці ез­дзі­лі да яго на пры­ём. Ён па­ка­заў да­ку­мен­ты, якія свед­чаць пра тое, што Пра­аб­ра­жэн­ская царк­ва — гэ­та і ёсць Свя­та-Вар­ва­рын­ская царк­ва, але пэў­ны час яна на­ле­жа­ла да чы­гу­нач­на­га ве­дам­ства. Звяр­ну­лі­ся да мяс­цо­вых улад з пра­па­но­вай зра­біць на гэ­тым хра­ме ме­ма­ры­яль­ную дош­ку ў па­мяць пра вян­чан­не Кан­стан­ці­на Мі­хай­ла­ві­ча і Ма­рыі Дзміт­ры­еў­ны. Зго­да ёсць, а па­куль не ві­даць.

Ла­ры­са ЦІ­МО­ШЫК

Выбар рэдакцыі

Эканоміка

Тонкае мастацтва дабрабыту. Складаем сямейны бюджэт разам са спецыялістам Нацбанка

Тонкае мастацтва дабрабыту. Складаем сямейны бюджэт разам са спецыялістам Нацбанка

2020 год паставіў усіх нас перад неабходнасцю дакладна планаваць свае выдаткі.

Калейдаскоп

Вясёлыя гісторыі чытачоў

Вясёлыя гісторыі чытачоў

Класiкаў трэба ведаць…, Быў бы араты, будзе й прыганяты, Па малiну…

Эканоміка

«Мы выказалi прапановы, i нас пачулi». Як дзяржаўныя прэферэнцыi дапамагаюць падтрымаць суб'ектаў гаспадарання

«Мы выказалi прапановы, i нас пачулi». Як дзяржаўныя прэферэнцыi дапамагаюць падтрымаць суб'ектаў гаспадарання

У бiзнес-колах Гродзеншчыны лiчаць, што меры па падтрымцы эканомiкi з'явiлiся своечасова.