Вы тут

Мая беларуская кніга. З чаго пачаць?


Не так даўно выдавецтва «Попурри» прадставіла серыю «Мая беларуская кніга».
Яе склалі 25 тамоў, напісаных класікамі беларускай літаратуры,
і зборнік казак і паданняў. На прэзентацыі прагучала пытанне: «А з чаго пачаць? Што найлепшае?»

Без имени-3

Пытанне, на мой погляд, вельмі цікавае, бо добра адлюстроўвае сённяшнюю сітуацыю — у нашай краіне не так многа людзей, якія добра ведаюць нацыянальную класіку. З аднаго боку, кожны беларус чуў імёны Купалы, Коласа, Багдановіча. З другога — мала хто можа адказаць на пытанне: «А якія з іх твораў вам падабаюцца?» Узнікае ўражанне, што сваё беларускае не чытаецца, бо нечытэльнае — няякаснае, нецікавае, незразумелае. І пісьменнікі нашы не творцы, а выключна песняры «касы ды сахі».

Між тым, мы, як правіла, вельмі мала ведаем пра сваю літаратуру і сваіх літаратараў. Нават пра тых, чые творы, здавалася б, вывучалі ў школе. Ці многія ведаюць, што пісьменнік Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч, аўтар «Пінскай шляхты», неаднойчы быў пад судом і нават сядзеў у турме на Валадарцы ў 1835 годзе? Гэты драматург быў вельмі папулярнай асобай Мінска сярэдзіны ХІХ стагоддзя. Аднак не толькі яго тэатральная дзейнасць — а ён быў яшчэ і выдатным акцёрам! — прынесла яму вядомасць, але і авантурны характар. Так, ён неаднойчы абвінавачваўся ў падробцы дакументаў аб дваранскім паходжанні, для вытворчасці якіх быццам бы выкарыстоўваў паперу, штучна састараную з дапамогай тытуню і кавы, а таксама свой талент каліграфа. Не менш цікавая і гісторыя пра тое, як нейкі багаты вораг з помсты заказаў у мінскіх цэрквах пахавальны звон па жывым пісьменніку. Нават жаніўся Дунін-Марцінкевіч з прыгодамі! Нядаўна архівіст Зміцер Дрозд знайшоў дакументы, якія сведчаць пра тое, што сваю зусім юную нявесту пісьменнік выкраў, насуперак волі яе бацькоў, таемна павянчаўся з ёю, а пасля таго, як яе змясцілі ў манастыр па заяве бацькоў, выйграў справу аб выкраданні і ажаніўся з ёю наноў. Прыгоды, вартыя мастацкага фільма!

Не менш цікавым чалавекам быў і Янка Маўр, якога называлі беларускім Жулем Вернам. Мала хто сёння ведае, што, акрамя добра вядомых старэйшаму пакаленню «Палескіх рабінзонаў» і «ТВТ», гэты аўтар напісаў шмат прыгодніцкіх і навукова-фантастычных твораў, якія, між іншым, актыўна перакладаліся за мяжой. Адны іх назвы чаго вартыя! «Вандраванне па Зорку», «Аповесць будучых дзён», аповесць «Фантамабіль прафесара Цылякоўскага»... Не толькі ў творчасці, але і ў жыцці гэты пісьменнік быў вялікім арыгіналам. Вядома, што для таго, каб лепш уяўляць сабе далёкія заморскія краіны, пісьменнік паставіў пісьмовы стол на мастках над Свіслаччу і пісаў, звесіўшы ногі ў ваду. А для напісання кнігі «Амок» Янка Маўр збіраў інфармацыю, выкарыстоўваючы сваё веданне штучнай мовы эсперанта. Але самым неверагодным з таго, што давялося пра яго прачытаць, выглядае наступны факт: дзіцячы пісьменнік і адначасова школьны настаўнік захапляўся спірытызмам пры дапамозе сподачка і стала з алфавітам! Як пішуць, у яго было нават два сшыткі, куды ён запісваў вынікі спірытычных сеансаў, але ў 1938 годзе ён іх спаліў. Эх, многае аддала б за тое, каб у іх зазірнуць! Наогул, жыццё Янкі Маўра (Івана Фёдарава) настолькі цікавае і змястоўнае, дзіўна, што ніхто яшчэ не напісаў яго біяграфію ў серыі «Жыццё знакамітых людзей Беларусі», бо відавочна, гэты пісьменнік быў з кагорты тых, якія апярэджваюць свой час.

Поўнай супрацьлегласцю адказнаму родапачынальніку фантастычнага жанру быў лірычны Міхась Стральцоў. Паэт, празаік, літаратуразнаўца... Ён нарадзіўся ў вёсцы, аднак для тых, хто яго ведаў, быў увасабленнем арыстакратызму і багемнасці. Багемны лад жыцця ўрэшце яго і згубіў, хоць у памяці сваіх равеснікаў ён застаўся прыгажуном, эталонам элегантнасці, любімцам жанчын. Цікава, што пісаў гэты аўтар пра тыповага беларуса, «сена на асфальце», які быў ужо не вяскоўцам, але і не да канца гараджанінам. Аднак сама яго творчая манера была вельмі сучаснай, па-еўрапейску рэфлексіўнай. Дастаткова адкрыць яго сапраўды геніяльнае апавяданне «Смаленне вепрука», каб зразумець, што перад намі пісьменнік, чые творы доўга не страцяць актуальнасці — столькі ў іх высакароднай тонкасці, мастакоўскай назіральнасці, пранізлівай глыбіні. Зноў жа менавіта ён па-сапраўднаму адкрыў беларускаму чытачу другога выбітнога лірыка — Максіма Багдановіча, пра якога Стральцоў напісаў неверагоднае эсэ «Загадка Багдановіча», дзе разважае не толькі пра творчасць свайго папярэдніка, пра яго лёс, узаемаадносіны з бацькам, але і пра прыроду самога літаратурнага мастацтва.

Такім жа гарадскім фацэтам, выкшталцоным кавалерам, на якога не магчыма было не звярнуць увагу, быў і Уладзімір Караткевіч. Гісторык, пісьменнік, паэт, але да ўсяго і аматар сяброўскіх пасядзелак, выдатны апавядальнік, любіцель вясёлых розыгрышаў, ад якіх часта цярпелі пазбаўленыя гумару паплечнікі. Мала хто ведае, што аўтар культавых твораў «Чорны замак Альшанскі» і «Дзікае паляванне караля Стаха» да ўсяго быў і выдатным малявальшчыкам, чый талент праяўляўся нават у такім складаным жанры, як комікс. Пра жарты Караткевіча многа пісалі яго сябры. А вось якім быў Караткевіч у стасунках з жанчынамі, выдатна напісаў Дзяніс Марціновіч у сваёй кнізе «Жанчыны ў жыцці Уладзіміра Караткевіча», з якой можна даведацца, каму быў прысвечаны першы зборнік паэта «Матчына душа», ці існаваў працяг рамана «Каласы пад сярпом тваім», хто і чаму называў чачэнскую паэтэсу Раісу Ахматаву жонкай пісьменніка і што звязвала Караткевіча з арганізатарам знакамітай выставы авангарднага мастацтва ў Манежы ў 1962 годзе.

Як бачым, што ні лёс, то прыгода! І гэта толькі пісьменнікі, чые імёны на слыху!

А ёсць жа яшчэ і тыя, пра якіх не кожны беларус чуў. Напрыклад, Саламея Пільштынова, аўтарка кнігі «Авантуры майго жыцця», якая не толькі стала знакамітай лекаркай без медыцынскай адукацыі, але і практыкавала пры дварах турэцкага султана, расійскага імператара і беларускіх магнатаў Радзівілаў і Сангушкаў. У Вене яна лячыла членаў турэцкага пасольства, у Стамбуле — жанчын гарэма. Сярод самых вядомых яе пацыентаў быў трансільванскі князь Ёжэф Ракоцкі, галоўны прэтэндэнт на венгерскі прастол. Пасля смерці мужа гэтая доктарка і пісьменніца траціла грошы на вандроўкі і выкуп палонных. Дзе скончылася яе поўнае дзівосных прыгод жыццё, невядома. У 1760 годзе Пільштынова адправілася са Стамбула ў Святую Зямлю, і далейшы лёс яе для нас — таямніца. Аднак засталіся яе неверагодныя «Авантуры», якія не толькі адкрываюць малавядомае шырокаму колу чытачоў пісьменніцкае імя, але і мала даследаваную старонку нацыянальнай гісторыі.

Дык з чаго ж пачаць чытанне? Якая ж кніга найлепшая, які аўтар самы цікавы? Адказ, здаецца, відавочны. Пачынайце з таго, пра што раней не ведалі. Не бойцеся не правераных школьным падручнікам імёнаў. Беларуская літаратура — багатая на сюрпрызы, асабліва тады, калі адносіцца да яе без насцярогі і з цікавасцю.

Ганна КІСЛІЦЫНА

Выбар рэдакцыі

Грамадства

Пераможца «Жанчыны года-2018»: З трыма дзецьмі можа справіцца кожная пара

Пераможца «Жанчыны года-2018»: З трыма дзецьмі можа справіцца кожная пара

Тры гады таму прозвішча Трыкоза ўжо было на слыху.

Грамадства

Мэр Брэста Аляксандр Рагачук: Дзеці ў пясочніцах на касцях гуляць не будуць

Мэр Брэста Аляксандр Рагачук: Дзеці ў пясочніцах на касцях гуляць не будуць

Кіраўнік Брэсцкага гарвыканкама адмеркаваў рэзанансную тэму раскопак на тэрыторыі гета.

Культура

Як  мастак Май Данцыг ствараў свае карціны

Як мастак Май Данцыг ствараў свае карціны

Наватар, «шасцідзясятнік», ваяўнічы аптыміст — гэта ўсё пра яго.