Вы тут

Гульня «ў камушкі», музей шапавальства і песні для сватоў


Выпраўляючыся ў этнаграфічную вандроўку, ніколі не ведаеш, што цябе напаткае. Песні і гульні, мясцовыя абрады і павер'і, дасціпны гумар і прыемныя знаёмствы. Усё гэта было і ў чарговай экспедыцыі здымачнай групы праграмы «Наперад у мінулае», што выходзіць у эфіры тэлеканала «Беларусь 3». На гэты раз каманда (а з ёй — і карэспандэнтка «Звязды») выправілася ў вёскі Цёмны Лес і Пакуцце Дрыбінскага раёна Магілёўскай вобласці. Падчас паездкі мы пазнаёміліся з мясцовым клубам «Залаты ўзрост», навучыліся гуляць «у камушкі» і наведалі незвычайны музей-майстэрню шапавальства. Тэлепраграма выйдзе ў эфір у маі, а пакуль — некаторыя цікавінкі.


Цемналескі клуб «Залаты ўзрост».

Раней тут быў гушчар...

Больш як сто гадоў таму сем добрых сяброў і працавітых гаспадароў выправіліся ў свет шукаць сваё шчасце. І знайшлі яны яго на землях, купленых у паняў Епіфанавай і Курманаўскай. Надзел знаходзіўся сярод дрымучых лясоў Дрыбіншчыны. Тут гаспадары збудавалі хаты, пачалі гадаваць свойскую жывёлу і рупліва працаваць. Так паступова вырасла невялікая вёсачка, якая атрымала сімвалічную назву Цёмны Лес. Някепска жылі цемналесцы, таму неўзабаве сюды ў пошуках лепшай долі прыехалі і іншыя жыхары.

У 1897 годзе ў вёсцы было 5 двароў, жылі 19 чалавек, а ўжо праз 12 гадоў, у 1909 годзе, Цёмны Лес стаў пасёлкам з 13 двароў. Праз некаторы час пачалі працаваць лесапільны завод і млын, а ў 1916 годзе пачалі будаваць чыгунку. Той непраходны гушчар і стаў асноўным кармільцам для цемналесцаў. І таму сёння, прыехаўшы ў вёску, не давядзецца блукаць па лесе: ён адступіў далёка ад хат вяскоўцаў.

Але працавітасць, стараннасць мясцовых жыхароў засталіся нязменнымі. Вось ужо шмат гадоў пры Цемналескім сельскім клубе існуе суполка «Залаты ўзрост». Жанчыны — а некаторыя з іх ужо дасягнулі і сапраўды паважанага ўзросту — з задавальненнем выступаюць у родным Цёмным Лесе, даюць канцэрты ў райцэнтры і наведваюць маланаселеныя вёскі. У рэпертуары гурта — як вядомыя песні, што ўжо сталі «фолк-хітамі», так і адметныя мясцовыя спевы, танцы і нават гульні.

Давайце знаёміцца бліжэй.

Гульня «ў камушкі».

«Вёска маладая, а мы старыя»

Сяброўкі клуба «Залаты ўзрост» кажуць, што ў іх рэпертуары мала старажытных песень. Яны ўсе больш сучасныя, пазаабрадавыя, якія помняцца ім самім з маленства ці некалі былі пачуты ад маці, бабулі. Прычыну такой неглыбокай песеннай вандроўкі ў мінулае тлумачаць жартам: «Вёска маладая, а мы старыя». І сапраўды, Цёмнаму Лесу крыху больш за сто гадоў.

Ёсць тут і мясцовыя варыянты фолк-хітоў. Напрыклад, вядомай песні і танца «Сямёнаўна». Жанчыны з задавальненнем не толькі спяваюць, але і танчаць на сцэне пад гармонік!

З больш старажытных старэйшыя ўдзельніцы гурта хутка ўспомняць песні вясельныя. Раней у Цёмным Лесе вяселле святкавалі тры дні. Усе мелодыі спеваў для гасцей, для маладых — рытмічныя і вясёлыя. А для сватоў — поўныя насмешак, нават з'едлівага гумару. Тут прынята было жартаваць са сватоў, асабліва свата, а сам ён ні ў якім разе не павінен быў крыўдаваць на такія дасціпныя прыпеўкі: «А сват-сваце наплёў лапці з белых лык... ходзіць, як індык», «Сваточак наш Рона / Сядзіць, як варона...».

Ну а вось гэтая прыпеўка зусім не крыўдная, наадварот — вясёлая і прыемная:

А ў нашага свата

Вясёлая хата.

Бычкі ў смычкі граюць

Пад цёркі-свісцёлкі,

Бараны — у варганы,

Конікі — у гармонікі.

На вяселлі ў сватоў прынята было прасіць падарункі «за маладую», гэта таксама суправаджалася жартамі:

Сваточак ты наш дарагі,

Нясі гаршочык медавы.

Мы з твайго гаршочка не з'ядзім

Толька ў донышка паглядзім.

Спявачкі шкадуюць, што ў наш час вяселлі святкуюць у рэстаранах, народных прыпевак не спяваюць, ды і ў цэлым вёска неяк раз'ядналася. А вось раней усіх лучыла не толькі песня, але і гульня «ў камушкі».

На сядзібе Зюлікавых, што ў Пакуцці, можна пабачыць сапраўдныя рарытэты.

Пагуляем?

Нават сёння, праз столькі гадоў, жыхаркі Цёмнага Лесу не страцілі спрыту ў гэтай незвычайнай гульні. Яна развівае лоўкасць, дробную маторыку пальцаў, каардынацыю, а значыць — станоўчым чынам уздзейнічае і на мозг.

З гульнёй «у камушкі» нас пазнаёміла спявачка «Залатога ўзросту» Зінаіда Тарбарава:

— Кожны год, як толькі пачыналася вясна, мы ўсе, тады яшчэ школьнікі, ішлі па агародах збіраць «камушкі». У кожнага быў свой набор з пяці «камушкаў». Прыходзілі са школы, адразу паліто пад дошку — і гуляць. Гулялі і старыя, і малыя. Усе разам, нават старэнькія бабкі — такія, як мы сёння — са школьнікамі. Садзімся ў кола і дамаўляемся, на які лік гуляем. Выйграе той, хто першы набярэ неабходную колькасць «балаў». Гуляеш, пакуль не «страцішся», не зробіш памылку. Тады ход пераходзіць да наступнага.

Спачатку трэба раскінуць «камушкі», а потым збіраць іх адмысловам чынам: спачатку два, потым тры, чатыры і ўсе пяць. Падкінуць усе пяць каменьчыкаў разам і старацца іх хуценька адначасова схапіць.

Дарэчы, строі, у якіх выступае «Залаты ўзрост», пашытыя не так даўно. Але, як расказала загадчыца Цемналескага сельскага клуба Валянціна Гоманава, яны выкананы ў адпаведнасці з узорамі адзення і галаўных убораў, характэрнымі для Дрыбіншчыны.

Мы ж кіруемся далей, у суседнюю вёску Пакуцце, каб пазнаёміцца з адметным рамяством мясцовасці — шапавальствам.

Зямля рамеснікаў

Сям'я Зюлікавых з Пакуцця займаецца ўладкаваннем сваёй аграсядзібы. Але гэта не проста месца адпачынку для турыстаў, а сапраўдны комплекс, дзе будуць прадстаўлены рамёствы: пчалярства, кавальства і, безумоўна, мясцовая «фішка», шапавальства — традыцыйнае мастацтва вырабу рэчаў з воўны.

Валіць валёнкі па традыцыі — мужчынская справа. Вось ужо пяць пакаленняў мужчын сям'і Зюлікавых займаюцца іх вырабам. Сёння галоўны шапавал — гаспадар сядзібы Валянцін Уладзіміравіч, яму дапамагаюць яго тата, а таксама сын і зяць. Майстар Уладзімір Зюлікаў, самы старэйшы ў сям'і, распавядае:

— З даўніх часоў Пакуцце лічылася краем рамеснікаў. Тут жылі бондары, кавалі, шапавалы. А ўсё з-за таго, што зямля ў наваколлі не вельмі ўрадлівая: працы прыкладалі шмат, але багатых ураджаяў ніколі не было. Нават прымаўка такая з'явілася: «Хто жыве на гліне — той век не загіне, а хто жыве на пяску — той есць па маленькім куску». Нам выпала жыць «на пяску».

Таму жыхары Пакуцця, каб пракарміць сям'ю, і шукалі прыбытковыя справы, рабілі, што ўмелі, а потым ездзілі па суседніх і больш далёкіх вёсках, нават у Заходнюю Беларусь, абменьвалі зробленыя рэчы на грошы ці прадукты. Адметны занятак мясцовых жыхароў — шапавальства. Уладзімір Маісеевіч адзначае, што колькі да яго ні прыязджалі вучыцца з іншых вёсак, ніхто так і не авалодаў майстэрствам дасканала.

Замест музея — майстэрні

Аграсядзіба Зюлікавых ужо сёння складаецца з некалькіх пабудоў. У адной са старажытных хат размясціўся невялічкі музей-майстэрня. Калі гаспадары набылі дом, знайшлі многа ўнікальных прадметаў. Ёсць тут жорны ад млына, драўляныя колы, маслабойкі, каромыслы, лава і стол, рознае гаспадарчае начынне. Папоўніў музейную калекцыю і ўласны гармонік Уладзіміра Маісеевіча, на якім, дарэчы, мужчына выдатна іграе.

Сапраўдная цікавінка сядзібы — старажытная часалка, машына, на якой чэшуць воўну для вырабу валёнак. Для Беларусі і сёння такія прыстасаванні — рэдкасць. Раней жа часаць воўну ехалі здалёк, многія кіламетры пераадольвалі. Калі гаспадары набылі гэтую незвычайную машыну (прывезлі аж з-пад Брэста), яна была ў вельмі кепскім стане, бо шмат гадоў не выкарыстоўвалася. Давялося разабраць механізмы да самых дробных дэталяў, два тыдні мылі-рамантавалі, але ўсё ж запусцілі.

Адметна, што машына ў сядзібе Зюлікавых можа часаць нямытую воўну: менавіта такая патрэбна для валення. Можна тут нарыхтоўваць і ўжо памытую воўну для іншых вырабаў.

У планах сям'і — падрыхтоўка працоўных майстэрняў, у кожнай з якіх будуць праходзіць майстар-класы для школьнікаў і турыстаў, сустрэчы з дэманстрацыяй адметных прадметаў. Гаспадары падкрэсліваюць, што гэта не музей, і ўжо сёння сюды завітваюць школьнікі з навакольных вёсак, вучацца працаваць з воўнай, разглядаюць старажытныя рэчы, знаёмяцца з пчалярствам і каштуюць бліны са смачным мёдам. Але галоўнае — даведваюцца пра тое, як жылі продкі, чым займаліся іх дзяды і прадзеды.

vesіaluha@zvіazda.by

Фота аўтара

Загаловак у газеце: У цёмны лес... па светлы настрой!

Выбар рэдакцыі

Грамадства

З баршчэўнікам змагаюцца нават з дапамогай квадракоптара

З баршчэўнікам змагаюцца нават з дапамогай квадракоптара

Вопыт Віцебшчыны ў знішчэнні баршчэўніку цікавы таму, што тут больш за 80 працэнтаў зараснікаў ад агульнага па краіне.

Грамадства

Прэтэндэнты на студэнцкі білет здалі тэст па матэматыцы

Прэтэндэнты на студэнцкі білет здалі тэст па матэматыцы

Пазнаць у гарадскім натоўпе абітурыентаў можна без праблем.

Грамадства

Як жывуць апошнія жыхары вёскі Вясневічы

Як жывуць апошнія жыхары вёскі Вясневічы

Галоўная славутасць Вясневічаў, яе жывая гісторыя — 96-гадовы Аляксей Юркевіч.

Культура

Наталля Батракова: Чытачы пішуць, што мае героі нібыта працуюць у суседнім офісе

Наталля Батракова: Чытачы пішуць, што мае героі нібыта працуюць у суседнім офісе

З Наталляй Батраковай мы сустрэліся на адкрыцці абноўленай кнігарні «Светач», што на сталічным праспекце Пераможцаў, 11.