Вы тут

Як расліны і жывёлы адаптаваліся да наступстваў радыяцыйнай аварыі


30 гадоў таму адбылася трагедыя на Чарнобыльскай атамнай электрастанцыі. Радыеактыўным цэзіем было забруджана 23% тэрыторыі Беларусі, стронцыем — 10%, трансуранавымі элементамі — плутоніем-238, -239, -240 — 2%. Акрамя небяспечных радыеактыўных рэчываў, у навакольнае асяроддзе трапіла каля 250 тысяч тон свінцу, іоны якога вельмі таксічныя для арганізма жывёл і чалавека. У Беларусі значную частку забруджанай тэрыторыі (215 тысяч квадратных кіламетраў) было вырашана аддаць Палескаму дзяржаўнаму радыяцыйна-экалагічнаму запаведніку. Пра тое, як павышаны радыяцыйны фон паўплываў на жывыя арганізмы, распавядаюць спецыялісты Інстытута радыебіялогіі Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі.


«Дэпо» радыенуклідаў: што адбываецца ў глебе?

Забруджванне сельскагаспадарчай прадукцыі цэзіем-137 і цэзіем-134 стала праблемай нумар адзін у першыя гады пасля чарнобыльскай катастрофы. Але з цягам часу элемент замацаваўся ў крышталічнай рашотцы гліністых мінералаў. Такім чынам «закансервавалася» практычна 90% цэзію. Праз дзесяцігоддзе праблем дадаў стронцый: разбурыліся паліўныя часціцы, у састаў якіх уваходзіў гэты элемент. Так стронцый перайшоў у свабодны стан.

Па словах навукоўцаў, глеба з'яўляецца асноўным «дэпо» радыенуклідаў. Першапачаткова радыенукліды выпалі на яе паверхню. Але з цягам часу яны пачалі павольна міграваць углыб пад уздзеяннем дажджавой вільгаці і іншых фактараў. Перамяшчэнню радыенуклідаў спрыяюць дажджавыя чарвякі, краты і іншыя глебавыя жывёлы: яны перамешваюць зямлю ў выніку жыццядзейнасці.

— Працэс міграцыі павольны, з часам ён затарможваецца. Сёння асноўная маса радыеактыўнага цэзію ў глебе знаходзіцца ў фіксаваным стане, ён слаба пераходзіць у сельскагаспадарчую прадукцыю, — расказвае загадчык лабараторыі радыеэкалогіі Аляксандр НІКІЦІН. — Стронцый фарміруе на парадак большую дозу, чым цэзій, застаецца ў даступнай форме і актыўна назапашваецца раслінамі.

Выратаваць сітуацыю з радыенуклідамі ў глебе могуць лясы, бо пад полагам радыеактыўныя аэразолі практычна не падымаюцца ў паветра. Вучоныя мяркуюць, што цэзій уключаецца ў кругаварот рэчываў , які адбываецца ў лесе, і гэта абумоўлівае яго «дынамічную фіксацыю». Праўда, у выпадку ляснога пажару сітуацыя зменіцца ў супрацьлеглы бок.

У навуцы вядомы метад біярэмедыяцыі, калі высаджваюцца расліны, якія моцна паглынаюць радыенукліды з глебы. Пасля біямаса зрэзваецца і знішчаецца альбо кансервуецца. Аднак у такім выпадку патрэбны дзясяткі і сотні цыклаў, і ў выніку збіраецца агромністая маса забруджанага радыенуклідамі расліннага матэрыялу. На думку Аляксандра Нікіціна, на такіх землях лепш за ўсё вырошчваць лес. Да моманту яго спеласці актыўнасць радыенуклідаў у шмат разоў зменшыцца за кошт іх натуральнага распаду.

Фіялкавыя не ўпадабалі цэзій

— Радыенуклід — гэта, па сутнасці, хімічны элемент з пэўным ізатопным складнікам. Расліна не можа адрозніць, дзе радыеактыўны цэзій-137, а дзе звычайны, таму паглынае ўсё. Да таго ж цэзій-137 — аналаг калію, якім сілкуецца расліна, — тлумачыць старшы навуковы супрацоўнік лабараторыі радыяцыйнай экалогіі Наталля ШАМАЛЬ. — У сваю чаргу, стронцый з'яўляецца адпаведнікам жыццёва неабходнага раслінам і жывёлам кальцыю.

У глебе абодва элементы — цэзій і калій — сапернічаюць між сабой.
З гэтай прычыны асноўнай контрмерай па зніжэнні цэзію ў раслінах стала ўнясенне ў глебу павышаных доз калійных угнаенняў, што актуальна і сёння. Для зніжэння паступлення ў глебу стронцыю праводзілася вапнаванне. У гэтым выпадку канкурэнтам радыенукліда выступае кальцый.

Забруджвальныя рэчывы найбольш актыўна назапашваюцца ў каранях расліны, далейшая іх колькасць зніжаецца па ланцужку: сцябло — лісце — кветкі — плады. У лістах салаты, шчаўя, пятрушкі збіраецца нашмат больш радыенуклідаў, чым у пладах тамата, кабачка, агурка (там колькасць радыенуклідаў мінімальная). Заўважана, што маладыя часткі раслін заўжды змяшчаюць у сабе больш калію, чым цэзію. Сёння радыенукліды трапляюць у расліны ў асноўным праз карані, аднак у засушлівыя перыяды магчыма павярхоўнае забруджванне раслін за кошт ветравога пераносу пылу.

— На лісці капусты ёсць васковы налёт, да якога рэчывы не прыліпаюць. У бярозы лісточкі ліпкія, асабліва ў перыяд распускання, таму на іх «садзіцца» шмат радыенуклідаў, — адзначае Наталля.

Аказваецца, розныя сарты аднаго віду па-рознаму назапашваюць радыенукліды. Вядома і тое, што раннія і сярэднія сарты агародніны назапашваюць менш гэтых рэчываў, чым познія.

Выпадкі мутацыі ў раслін былі зафіксаваны вучонымі ў першыя пасляаварыйныя гады: напрыклад, сустракалася анамальнае калоссе трыпутніку. Сёння на тэрыторыі Палескага радыяцыйна-экалагічнага запаведніка здараюцца анамаліі развіцця маладых соснаў. Так, некалькі гадоў таму было заўважана дрэва, у якога замест асноўнага атожылка вырасла калатоўка. Праз год анамальная змена знікла, і сёння сасна выглядае звычайна. Вучоныя адзначаюць, што з часам у раслін стала нашмат менш генетычных парушэнняў, бо нежыццяздольнае насенне з мутацыямі выпадала з папуляцыі, у «страі» засталіся самыя жывучыя і ўстойлівыя.

— Насамрэч нейкай канкрэтнай адаптацыі раслін да радыяцыйнага забруджвання не выяўлена. Аднак у іх працуюць механізмы прыстасавання да недахопу вільгаці, нізкіх і высокіх тэмператур, таму цалкам магчыма, што некаторыя сістэмы адаптацыі «ўключаюцца» пры высокім фоне радыяцыі, — адзначае спецыяліст.

Многіх хвалюе, якія грыбы і ягады актыўна назапашваюць радыенукліды. Па словах Наталлі, самі нарыхтоўшчыкі такой прадукцыі прызнаюцца: грыбы, сабраныя ў адным месцы, не кожны год праходзяць па нарматыве. Гэта залежыць ад колькасці ападкаў.

У першыя гады пасля аварыі самым чыстым сярод грыбоў лічыўся баравік. Індыкатарам радыеактыўнага забруджвання быў польскі грыб. Праз 30 гадоў сітуацыя змянілася.

Сёння назапашванне цэзію-137 баравікамі павялічылася, а польскімі, наадварот, знізілася. Прычына хаваецца ў міграцыі радыенуклідаў углыб глебы.

Узаемадзеянне раслін паміж сабой таксама істотна ўплывае на колькасць радыенуклідаў. Калі вакол сасны расце брызгліна (карані якой размяшчаюцца ў верхніх слаях глебы), узнікае канкурэнцыя, з-за якой карані сасны сыходзяць на большую глыбіню. Драўніна такой сасны будзе незабруджанай. А калі на адной пляцоўцы высадзіць сумесь злакавых і бабовых, то расліны будуць месціць у сабе менш радыенуклідаў у параўнанні з такімі ж раслінамі, якія растуць асобна.

У пацукоў перастае працаваць шчытападобная залоза

У 2014 годзе былі апублікаваны вынікі міжнароднага даследавання, згодна з якімі птушкі з «зоны» змаглі адаптавацца да іанізуючага выпраменьвання. Ва ўмовах нестандартнага радыяцыйнага становішча выжыванню жывёл можа дапамагчы выпрацоўка антыаксідантаў, што і адбылося з чарнобыльскімі птушкамі. Эколагі даследавалі 152 птушкі 16 відаў і даказалі, што крылатым, адлоўленым у межах зоны адчужэння, высокі радыяйцыйны фон не шкодзіць. Гэта першы вядомы навуцы прыклад адаптацыі дзікіх жывёл да хранічнага ўздзеяння радыяцыі.

З 2003 года супрацоўнікі Інстытута радыебіялогіі праводзяць даследаванні па ўздзеянні радыяцыі на стан жывёл з зоны адчужэння — мышападобных грызуноў, янотападобных сабак і дзікоў.

— Варта адзначыць, што пасля дзесяцігоддзяў хранічнага апраменьвання ў дзікіх мышападобных грызуноў адзначаецца павышаны ўзровень цытагенетычных парушэнняў: у прыватнасці, мы назіраем павышаны ўзровень мікраядраў у клетках касцявога мозгу, — расказвае загадчыца лабараторыі камбінаваных даследаванняў Святлана СУШКО.

Пасля трох месяцаў знаходжання ў зоне ў лабараторных мышэй адзначаны высокі спантанны ўзровень пухлін лёгкіх. З'ява была характэрна не толькі для паддоследных мышэй, але і для іх нашчадкаў.

Такі ж эфект назіраўся па тэсце адэном лёгкіх.

Вучоныя даследавалі ўздзейнічанне радыяцыі на шчытападобную залозу і абмен гармонаў. У пацукоў назіралася значная гіпафункцыя шчытападобнай залозы і парушэнне абмену яе гармонаў у тканках печані і нырак. Таксама былі адзначаны значныя парушэнні ў рэпрадуктыўнай сістэме.

Сумесна з вучонымі з УрАРАН (Сыктыўкар) навукоўцы праводзілі эксперыменты на дажджавых чарвяках. Выяўлена, што працэсы рэпарацыі ў чарвякоў з зоны Палескага запаведніка адбываюцца хутчэй, чым у кантрольных.

Для янотападобнага сабакі і дзіка быў праведзены аналіз нормахромных эрытрацытаў у перыферычнай крыві. Важна адзначыць, што ў янотападобнага сабакі назапашваецца ў 2-3 разы больш цэзію, чым у дзіка, аднак частата парушэнняў эрытрацытаў у апошняга вышэйшая. Мажліва, такі эфект звязаны з метабалізмам і біялагічнымі асаблівасцямі віду. Спецыялісты адзначылі, што дзікі і сабакі адаптуюцца да забруджвання цэзіем, што выяўляецца ў павышэнні інтэнсіўнасці антыакісляльных працэсаў, зніжэнні інтаксікацыі арганізма.

radziuk@zviazda.by

Фо­та Ана­то­ля КЛЕ­ШЧУ­КА

Фота БЕЛТА

Загаловак у газеце: Застаюцца самыя жывучыя

Выбар рэдакцыі

Грамадства

Галiна Левіна: Помнiк — не канструктар i не чарцёж, яго трэба перажыць, выпакутаваць

Галiна Левіна: Помнiк — не канструктар i не чарцёж, яго трэба перажыць, выпакутаваць

У архiтэктара Галiны Левiнай — Хатынь, творчая спадчына яе бацькi.

Грамадства

Прэмiя прыгажосцi. Дзеля чаго людзi кладуцца пад нож пластычнага хiрурга?

Прэмiя прыгажосцi. Дзеля чаго людзi кладуцца пад нож пластычнага хiрурга?

Як сведчаць шматлiкiя даследаваннi, прывабным людзям прасцей прабiцца ў жыццi i яны дасягаюць у кар'еры большага поспеху. 

У свеце

Як Еўропа аднаўляецца ад кавiднага ўдару?

Як Еўропа аднаўляецца ад кавiднага ўдару?

Сёлета еўрапейская эканомiка будзе перажываць глыбокую рэцэсiю з-за ўспышкi каранавiруса, нягледзячы на хуткiя i ўсёабдымныя антыкрызiсныя меры як на саюзным, так i на нацыянальным узроўнi.

Эканоміка

Тонкае мастацтва дабрабыту. Складаем сямейны бюджэт разам са спецыялістам Нацбанка

Тонкае мастацтва дабрабыту. Складаем сямейны бюджэт разам са спецыялістам Нацбанка

2020 год паставіў усіх нас перад неабходнасцю дакладна планаваць свае выдаткі.