Вы тут

Адкуль у Беларусі землятрусы?


Геаактыўныя зоны заўсёды прыцягвалі да сябе ўвагу даследчыкаў. Яны з'яўляюцца прадвеснікамі землятрусаў, аказваюць уплыў на інжынерна-геалагічную абстаноўку, уздзейнічаюць на чалавека, жывёл і расліны. Даўней такія зоны называлі «гіблымі месцамі».


На працягу каля 4,5 мільярда гадоў у нетрах Зямлі працякалі розныя глыбінныя працэсы, якія вызначылі геалагічную эвалюцыю планеты. Пад іх уздзеяннем і праз вярчэнне зямнога шара вакол сваёй восі ў верхняй абалонцы планеты — зямной кары — сфарміраваліся геаактыўныя зоны (ад грэч. ge — зямля). Яны ўяўляюць сабой сістэмы разломаў і ўчасткі павышанай трэшчынаватасці зямной кары, якія актыўна праявіліся на найноўшым этапе геалагічнай гісторыі (каля 30 млн гадоў таму), што ахоплівае і сучасны перыяд жыцця Зямлі.

Развіццё геаактыўных зон абумоўлена энергіяй, якая вызваляецца ў нетрах планеты ў выніку радыеактыўнага распаду хімічных элементаў, фазавых і структурных пераўтварэнняў рэчыва ў геасферах Зямлі. У такіх зонах адбываюцца раскрыццё шматлікіх трэшчын і ўтварэнне пранікальных зон зямной кары, што стварае ўмовы для інтэнсіўнай цыркуляцыі і выдзялення на паверхню рознага роду атмахімічных элементаў. На зямной паверхні яны выяўляюцца ў рэльефе, покрыўных адкладах, гідралагічных асаблівасцях і іншых прыродных кампанентах ландшафту.

Касмічны «партрэт»

Геаактыўныя зоны праяўляюцца на паверхні планеты ў выглядзе лінеаментаў (лінейных і дугападобных элементаў рэльефу планетарнага маштабу, звязаных з глыбіннымі разломамі). На касмічных здымках геаактыўныя зоны адлюстроўваюцца ў будове рачных далін у выглядзе лінейна арыентаваных і каленападобных выгібаў рачных рэчышчаў, прымеркаванасці азёрных катлавін, забалочаных нізін, водна-эразійных і эолавых рэльефаў, іншых кампанентаў ландшафту да пэўных ліній.

Геолага-геафізічная інтэрпрэтацыя такіх лінеаментаў дазваляе вызначыць сувязь геаактыўных зон з разломамі зямной кары. Па звестках дыстанцыйнага зандзіравання з космасу складзена Касматэктанічная карта Беларусі, дзе прыведзены найгалоўнейшыя сістэмы лінеаментаў, якія паказваюць меркаваныя геаактыўныя зоны.

Уз­дзе­ян­не геа­ак­тыў­най зо­ны на фар­мі­ра­ван­не  Свір­скай гра­ды і кат­ла­ві­ны во­зе­ра Свір.

Калі дрыжыць зямля

Да геаактыўных зон прыцягваюцца эпіцэнтры землятрусаў. Так, у снежні 1887 года ў Барысаўскім павеце паблізу возера Сялява адбылася сейсмічная падзея з інтэнсіўнасцю трасення зямной паверхні каля 6 балаў (па шкале МSК-64). Яе эпіцэнтр размяшчаўся ў межах вузла перасячэння разрыўных парушэнняў, якія і сёння прасочваюцца на касмічных здымках у выглядзе лінеаментаў. Зразумела, у той далёкі час у Расійскай імперыі не было сеткі сейсмічных станцый (інструментальныя метады, якія фіксуюць землятрусы, пачалі прымяняцца толькі ў канцы XІX стагоддзя).

Звесткі пра Барысаўскі землятрус знойдзены ў гістарычных архіўных запісах. Гэта з'ява была апісана на аснове апытання мясцовага насельніцтва. Паводле расказаў відавочцаў, землятрус суправаджаўся разбурэннем старых драўляных будынкаў, моцным гулам ветру, выбіваннем шкла ў многіх месцах, людзі і жывёлы падалі ад спалоху.

Па звестках дыстанцыйнага зандзіравання Зямлі з космасу вызначаны прасторавыя ўзаемасувязі эпіцэнтраў землятрусаў з геаактыўнымі зонамі ў межах Старобінскага радовішча калійных соляў, якое распрацоўваецца шахтавым спосабам, і прылеглай тэрыторыі. Да рэгіянальнай геаактыўнай зоны прыцягваецца даволі моцны землятрус інтэнсіўнасцю 4-5 балаў, які адбыўся паблізу Салігорска 10 мая 1978 года. У выніку абвалілася больш за 3 тыс. т саляносных горных парод на шахтавых палях Беларуськалія. Навукоўцы звязалі гэту сейсмападзею з моцным транзітным землятрусам, які адбыўся ў румынскіх Карпатах.

На Старобінскім радовішчы калійных соляў, якое эксплуатуецца і сёння, у лакальных геаактыўных зонах назіраюцца разрыўныя парушэнні сільвінітавых пластоў. У межах радовішча адбываліся мікраземлятрусы з інтэнсіўнасцю трасення зямной паверхні 1-3 балы, якія ў многім абумоўленыя тэхнагеннымі прычынамі. Так, пры падземнай распрацоўцы сільвінітавых руд парушаецца натуральны напружаны стан у пароднай тоўшчы. Эпіцэнтры мікраземлятрусаў рэгіструюцца як на ўчастках адпрацоўваемых шахтавых палёў, так і за іх межамі ў геаактыўных зонах, паказаных на касмічных здымках сістэмамі лінеаментаў.

Ся­рэд­не­вя­ко­вы ла­за­хо­дзец  у по­шу­ках ва­ды.

Дзе шукаць прычыны аварый?

Геаактыўныя зоны, звязаныя з разрыўнымі парушэннямі, павышанай трэшчынаватасцю, пранікальнасцю і напружаннямі ў зямной кары, аказваюць уплыў на інжынерна-геалагічную абстаноўку. Яны садзейнічаюць інтэнсіўнаму развіццю воднай эрозіі, карставых і суфазійных з'яў, утварэнню апоўзняў і іншых экзагенных геалагічных працэсаў. У геаактыўных зонах актывізуюцца тэхнагенныя працэсы, выкліканыя зрушэннем масіваў горных парод пры асваенні радовішчаў карысных выкапняў, парушэннем натуральнага рэжыму гідрасферы ў выніку адбору падземных вод групавымі водазаборамі і правядзення асушальнай меліярацыі земляў і да т.п.

Сучасныя вертыкальныя рухі зямной кары дасягаюць у геаактыўных зонах, напрыклад на тэрыторыі Прыпяцкага Палесся, 25-35 мм/год пры сярэдніх значэннях для Беларусі 1-2 мм/год. У такіх зонах па лініях падзелу гравітацыйных анамалій паніжаецца ўзровенны рэжым грунтавых вод, прыкметна актывізуюцца працэсы ветравой эрозіі, што аказвае ўплыў на стан пароднага масіву.

Пры інжынерна-геалагічных здымках тэрыторыі Прыпяцкага Палесся ў сувязі з шырокамаштабнай асушальнай меліярацыяй земляў у 60-70 гадах XX стагоддзя не ўдзялялася належнай увагі геаактыўным зонам. Відавочна, гэта стала адной з прычын пераасушэння асобных плошчаў і значнай ветравой эрозіі маламагутных тарфянікаў, што ў сваю чаргу прывяло да негатыўных змен меліяраваных глеб і зніжэння патэнцыяльнай урадлівасці земляў.

Варта адзначыць, што ў геаактыўных зонах, асабліва ў месцах іх перасячэння, узнікаюць дэфармацыі інжынерных збудаванняў, асфальтавага палатна аўтамабільных дарог, пачашчаюцца аварыйныя выпадкі на магістральных трубаправодах, адбываюцца іншыя негатыўныя з'явы. Таму пры праектаванні, будаўніцтве і эксплуатацыі розных інжынерных збудаванняў варта звяртаць увагу на прасторавае размеркаванне геаактыўных зон, іх уплыў на развіццё экзагенных геалагічных працэсаў і ўстойлівасць пародных масіваў. У межах такіх участкаў трэба аналізаваць звесткі дыстанцыйнага зандзіравання з космасу, праводзіць геафізічныя даследаванні з найбольшай ступенню дэталёвасці, бурыць свідравіны і адбіраць пробы горных парод для вызначэння іх фізіка-механічных уласцівасцяў.

Скрыў­лен­не ства­ла і га­лін дрэ­ва  ў геа­па­та­ген­най зо­не.

Асцярожна, геапатагенная зона!

Геаактыўныя зоны з'яўляюцца вядучым геалагічным фактарам фарміравання зон біялагічнага дыскамфорту, або геапатагенных зон (ад грэч. ge — зямля, pathos — пакута, genesіs — паходжанне), якія часта размяшчаюцца над разрыўнымі парушэннямі зямной кары. Такія анамальныя ўчасткі на паверхні Зямлі валодаюць незвычайнымі экалагічнымі ўласцівасцямі. У гэтых зонах адзначаецца негатыўнае ўздзеянне геафізічных палёў і геахімічных анамалій на жыццядзейнасць чалавека, жывёл і раслін.

У народзе такія месцы называюцца «гіблымі», людзі імкнуцца абыходзіць іх бокам. Працяглае знаходжанне ў такіх месцах адмоўна адбіваецца на стане ўсяго жывога, у тым ліку на здароўі чалавека. У прыродзе вызначыць іх не так складана: дрэвы, якія растуць у геапатагеннай зоне, маюць скрыўлены ствол. Яны дуплістыя, часам высыхаюць або гніюць.

Нашы продкі старанна выбіралі месца для жытла, улічвалі мноства фактараў, бо ад гэтага залежалі здароўе і дабрабыт сям'і, роду і цэлага паселішча. Напрыклад, асаблівая ўвага звярталася на паводзіны свойскіх жывёл — «там, дзе ляглі авечкі, будуй дом». Таму большасць старадаўніх гарадоў і вёсак, а асабліва храмаў і манастыроў, размешчана ўдала. Старажытныя людзі таксама ведалі «чортавы месцы», у якіх нельга было сяліцца.

Існуюць розныя прыборы, якія вымяраюць параметры фізічных палёў і выпраменьванняў на зямной паверхні. Да гэтага часу шырока выкарыстоўваецца метад біялакацыі, які прымяняўся яшчэ ў старажытнасці лазаходцамі (людзьмі, якія вызначаюць геапатагенныя зоны з дапамогай галінкі лазы). У аснове методыкі ляжыць унікальная здольнасць чалавека: успрыманне да фізічных палёў планеты. Падчас вывучэння зямной паверхні лазаходцы знаходзілі ваду і карысныя выкапні.

Прырода геапатагенных зон да канца не вывучана, і пэўнай думкі навукоўцаў аб паходжанні гэтай з'явы няма. Але ў тым, што такія месцы існуюць і аказваюць негатыўнае ўздзеянне на арганізм чалавека і прыродную абстаноўку ў цэлым, ніхто не сумняваецца. Выдатны вучоны ў галіне геахіміі і заснавальнік вучэння аб наасферы Уладзімір Вярнадскі сцвярджаў: «...Разгадка жыцця не можа быць атрымана толькі шляхам вывучэння жывога арганізма. Для рашэння трэба звярнуцца да яго першакрыніцы — да зямной кары». Гэта яскравае выказванне яшчэ раз падкрэслівае актуальнасць вывучэння геаактыўных зон.

Разгледжаныя аспекты вывучэння геаактыўных зон закранаюць розныя навуковыя напрамкі ў галіне геалогіі, геафізікі, геахіміі і медыцыны. Пры гэтым асабліва важна развіваць сучасныя веды ў гэтай сферы ў рамках навукі аб Зямлі, паколькі такія анамаліі звязаныя, перш за ўсё, з разломамі і неаднароднасцямі фізічных палёў зямной кары і грунтуюцца на геолага-геафізічных метадах і прымяненні інавацыйных тэхналогій дыстанцыйнага зандзіравання Зямлі з космасу.

Валерый ГУБІН, доктар геаграфічных навук, прафесар

Загаловак у газеце: Актыўныя зоны: погляд з космасу

Выбар рэдакцыі

Грамадства

«Да штыка ён пяро прыраўняў». Узгадваем ваеннага карэспандэнта Канстанціна Сіманава

«Да штыка ён пяро прыраўняў». Узгадваем ваеннага карэспандэнта Канстанціна Сіманава

28 лістапада 2020 года спаўняецца 105 гадоў з дня нараджэння вядомага рускага пісьменніка, ваеннага карэспандэнта і журналіста Канстанціна Сіманава. 

Грамадства

«Калі б не сям'я Абрамукоў, наш род перастаў бы існаваць яшчэ ў 1941 годзе». Расіянка з Ніжняга Ноўгарада знайшла ў беларускай вёсцы сваякоў

«Калі б не сям'я Абрамукоў, наш род перастаў бы існаваць яшчэ ў 1941 годзе». Расіянка з Ніжняга Ноўгарада знайшла ў беларускай вёсцы сваякоў

І аднавяскоўцаў людзей, якія ў час вайны ратавалі сям'ю яе бабулі, жонкі афіцэра Чырвонай Арміі.

Спорт

«Вікторыя», якая робіць з Гродна баскетбольную сталіцу

«Вікторыя», якая робіць з Гродна баскетбольную сталіцу

Гродна — горад з багатай не толькі культурнай, але і баскетбольнай гісторыяй. 

Грамадства

У Гродне жыхары кватэр адмовіліся падчас капітальнага рамонту здымаць аздабленне з балконаў. На іх падалі ў суд

У Гродне жыхары кватэр адмовіліся падчас капітальнага рамонту здымаць аздабленне з балконаў. На іх падалі ў суд

Такога кшталту справа ў судзе Кастрычнiцкага раёна Гродна разглядаецца ўпершыню.