Вы тут

Валерый Гапееў. Уцёкi


«Вельмi шкада, бязмежна шкада, але разуменне таго, што свет вакол цябе можа змянiцца толькi тады, калi зменiшся сам, прыходзiць з асабiстым вопытам. Не ўспрымаецца гэта праз тэорыю. Але... можа, так i трэба? Той не паднiмаўся, хто не спатыкаўся...» — напiсаў Валерый Гапееў для «вiзiтоўкi» ў «Маладосць». «Вiзiтоўка» тая суправаджалася «ненапiсанай аповесцю», якую тым не менш вельмi цiкава чытаць.


Цiкавае ён напiша! Вершыкi свае пiшы сам, а астатнiя тэмы — тое, што я скажу! — крычаў рэдактар, калi Вiктар Сакуцiн, 48-гадовы карэспандэнт раённай газеты, паспрабаваў аспрэчыць рашучы пратэст рэдактара на прапанову адправiць яго, Сакуцiна, у Карчаваху. Там учарашняй ранiцай было знойдзена мёртвае цяля (ужо другое, а былi яшчэ ўкрадзеныя гусi, куры), на гэты раз — якая жудасць — з лiтаральна вырванай з цела нагой, i па ўсiм раёне ўспыхнулi яшчэ мацней i трывожней, чым месяц таму, размовы пра «чупакабру».

Вiктар моўчкi праглынуў крыўду з-за абразлiвага «вершыкi» — рэдактар нiколi не хаваў свайго стаўлення да рознай лiтаратурнай дзейнасцi i лiчыў лiтаратурную старонку, якая выходзiла раз на два месяцы ў раёнцы, марнаваннем газетнай плошчы.

— Увесь раён толькi пра гэта гаворыць... — не здаваўся Вiктар, але ад яго мармытання рэдактар яшчэ больш узвiўся:

— Калi дадуць з райвыканкама каманду пiсаць — знойдзецца каму, спецыялiст мне тут вялiкi аб'явiўся, не твая справа туды лезцi! План нарыхтоўкi кармоў зрываецца, травы цвiтуць — во пра што пiсаць i гаварыць трэба, а не чуткi падаграваць! Зараз жа збiрайся i едзь! У Навасёлках трацiны плана няма, трактарыста ўчора п'янага вывалаклi з кабiны. Едзь! Разбiрайся i давай матэрыял! У нумар чарговы! Вадзiцеля да мяне паклiч.

Рэдактар шпульнуў ручку, якую трымаў у руках, на стол, ды замоцна, — тая апынулася на падлозе, слiзгануўшы па стальнiцы.

Вiктар мусiў выйсцi з кабiнета, ведаў: калi паляцелi ручкi на стол, казаць нешта ўжо марна. Зайшоў у кабiнет, дзе зазвычай чакаў выклiкаў вадзiцель, сказаў пра заданне.

Ехалi моўчкi. Вадзiцель паспрабаваў было пачаць гаворку, але Вiктар адказваў аднаслоўна, i той замоўк. Ужо не першы раз у такiх паездках Вiктар лавiў сябе на думцы, што яго часцей i часцей цягне ў больш-менш «зацiшных» абставiнах паспрабаваць зразумець: як жа так атрымалася? Чаму ён стаў такiм, якi ёсць цяпер?.. Хiба ж ён пра гэта некалi марыў? Да такога iмкнуўся? Каб вось так на яго крычаў маладзейшы на дзясятак гадоў рэдактар, зневажаў, грэблiва ставiўся да яго справы жыцця — паэзii?.. Чаму? Чаму нiчога не збылося? Чаму не мара збылася, а нейкi бляклы яе цень: не стаў ён вядомым i славутым паэтам, а толькi выдаў за свае ж грошы адну кнiжачку вершаў, i яго вядомасць як паэта не можа выйсцi далей за межы раёна?

З чаго ж пачалося? Што ён рабiў не так? У чым хiбiў?

Пасля сёмага класа Вiктар пачуваў сябе самым лепшым вучнем у школе. Падмуркам гэтага былi не толькi пахвальныя граматы за кожны год навучання, пяцёркi па ўсiх прадметах за ўсе гады, першыя вершы i невялiчкiя заметкi аб жыццi школы, якiя хай не вельмi часта, але ж друкавалi раённая i рэспублiканская пiянерская газеты, але найбольш — адносiны настаўнiкаў дый увогуле дарослых да яго. Было ў iх тое, што падказвала Вiктару пра яго выключнасць. Найбольш выразна тое праявiлася ў панядзелак пасля Вялiкадня.

Хто ў такi дзень думаў пра ўрокi? Вучнi цалкам справядлiва разлiчвалi на паблажлiвасць настаўнiкаў — тыя ж таксама людзi. I хоць некалькi настаўнiкаў разам з дырэктарам дзяжурылi ў велiкодную ноч ля царквы, праганяючы адтуль вучняў, усе разумелi, што гэта — неабходнасць выканання нейкага знешняга рытуалу, на якiм настойвалi розныя вышэйшыя ўлады. А ў глыбiнi душы i сам дырэктар, i настаўнiкi чакалi велiкоднай ночы i дня не менш за вучняў. Iх гульня ў хованкi вакол царквы стала неад'емнай часткай усяго вялiкага атрыбуту святкавання Уваскрэсення Хрыста ў iх вёсцы.

Тут былi свае правiлы, дзе быў суботнi «iнструктаж» вучняў класнымi кiраўнiкамi: не дай Божа, нехта з вучняў пойдзе ў царкву. Быў чорны тоўсты сшытак у руках дырэктара, куды запiсвалiся прозвiшчы тых, каго заўважалi ля царквы. I было галоўнае: дамоўленасць адных уцякаць i хавацца, другiх — лавiць i запiсваць. I адно запiсваць, бо не памятала школа выпадку, каб раптам нейкаму вучню няхай хоць бы пры якiх умовах згадалi аб яго бадзяннi вакол царквы на Вялiкдзень.

У апошнiя гады ўзрасла колькасць «гульцоў» з абодвух бакоў: для моладзi то была першая цёплая ноч, у якую бацькi не чакалi сваiх дачок i сыноў дадому ў вызначаны час i не трывожылiся з-за iх адсутнасцi да ранку. I калi раней хiба што адзiн дырэктар «дзяжурыў» ля царквы ў такую ноч, дык цяпер у яго было даволi памагатых: кожная з жанчын — класных кiраўнiкоў — лiчыла сваiм абавязкам пракантраляваць сваiх вучняў. Жанчыны-настаўнiцы часцей i больш затрымлiвалiся ў самой царкве, i невядома адкуль на iх галовах з'яўлялiся лёгкiя шаўковыя хусцiнкi, а пад ранiцу ўся купка настаўнiц збiралася вакол быццам бы нiчыёй кашолкi, дзе ляжалi фарбаваныя ў цыбульным шалупiннi яйкi, кавалкi белых булак i яшчэ нешта рознае. Праходзiў поп, пырскаючы вадой на такiя ж кашолкi, кошыкi побач. Гэтая, настаўнiцкая кашолка, за колькi гадоў займела разам з настаўнiцамi сваё сталае месца ў царкве, i поп пад усеагульнае ўхваленне iншых вернiкаў пачынаў «свяцiць Пасху» менавiта ад яго. А што ж, трэба ўважыць настаўнiц: цэлую ноч адбылi...

Таму панядзелак пасля Вялiкадня быў, па праўдзе, працягам iснуючай не прагаворанай нiколi ўслых, але такой зразумелай усiм дамоўленасцi.

I калi iх класны кiраўнiк, настаўнiк матэматыкi Уладзiмiр Афанасьевiч раптам сказаў усiм разгарнуць сшыткi на хатнiм заданнi, гэта здзiвiла, абурыла, а потым i развесялiла — пасля таго як першая i другая правераныя парты атрымалі двойкi адразу ў сшыткi i дзённiкi. А што, хiба не весела — усiм класам атрымаць двойкi?

Класны наблiжаўся да стала Вiктара i Андрэя, яго суседа, цiхага троечнiка. Вiктар адчуваў нейкую халодную весялосць — у яго, як i ва ўсiх, не было выканана заданне. Уладзiмiр Афанасьевiч нават не стаў пытацца, чаму не выканаў заданне Андрэй, адразу рэзка, са злосцю нават, запатрабаваў:

— Дзённiк давай!

Адным рухам, моцна нацiскаючы, паставiў двойку i свой кароткi, у адну лiтару роспiс, i ў наступны момант яго рука кранулася сшытка Вiктара.

— Не зроблена...

Вiктар пачуў не просты папрок у двух словах настаўнiка, а абвiнавачванне ў страшным, непапраўным, ганебным учынку. Уладзiмiр Афанасьевiч ужо iшоў далей, а Вiктар нiяк яшчэ не мог усвядомiць, што адбылося. У яго не запатрабавалi дзённiк, яму не паставiлi такую магчымую — i першую за ўсе сем гадоў у школе — двойку ў дзённiк! Вiктар амаль фiзiчна адчуў, як стаў нечым асобным ад усяго класа, ад астатнiх вучняў. Увесь клас атрымаў адзнакi, большасць, канешне ж, двойкi. Хлопцы дык усе. За выключэннем вось яго, Вiктара.

У гэтым выключэннi было, безумоўна, добрае, што грэла самалюбства i давала магчымасць глядзець на сябе як на значную асобу — яго, такога разумнага i таленавiтага, вылучаюць настаўнiкi, яго паважаюць дарослыя людзi... Але гэта адначасова адасоблiвала яго ад кола аднакласнiкаў, ён выпадаў з таго асяродку, дзе цанiлiся розныя якасцi, але не здольнасць да вучобы, не круглыя пяцёркi як праява здольнасцi. Ну, вядома, цанiлiся i веды, але ўменне гуляць у футбол было куды больш значным. Было яшчэ многае i для Вiктара не зусiм зразумелае. Па якiх такiх крытэрыях адзiн рабiўся сапраўдным лiдарам, другi — аўтарытэтным суддзёй? I гэта ацэнка, вызначэнне, абiранне i вылучэнне нiяк не супадала з афiцыйнымi вучнёўскiмi заслугамi. Вiктар, адчуваючы па ўзрастаючай сваю выключнасць з пункту гледжання здольнасцi i паспяховасцi, адначасова са здзiўленнем мусiў бачыць змяненне сваёй ролi ў калектыве не вучняў, а проста хлопчыкаў i дзяўчынак. Ён не мог тады адзначыць для сябе, што кожны з iх станавiўся асобай, набываў асаблiвыя якасцi, вучыўся бачыць i цанiць пэўныя рысы характару ў iншых. Ён пакуль цалкам давяраўся меркаванню дарослых, цешыў сябе iх ацэнкай, а што тычыцца аднакласнiкаў, то сваю адасобленасць, што ўсё большала, ён тлумачыў простай зайздрасцю. Пакрысе кволая, асцярожная думка ўзмацнела, i, нарэшце, ён змог аднойчы смела прызнацца самому сабе: ён не проста самы паспяховы i здольны вучань, а ў сваiм развiццi стаiць вышэй за ўсiх iншых. А што, хiба адносiны да яго настаўнiкаў не казалi пра тое ж?

Ён як быццам паводзiў сябе гэтак жа, як i ў ранейшыя гады, але нешта ўсё ж змянiлася ў iм — адна з аднакласнiц, суседка Галiна, двойчы кiнула ў яго едкае «Хвалько!» I, трэба заўважыць, сказана было тое ў сiтуацыi вельмi ж дарэчнай.

I першы, i другi раз словы апяклi, як удар бацькоўскай папругi ў дзяцiнстве. Вiктар зрабiў выгляд, быццам не пачуў, у кожным разе не адказаў нi позiркам, нi рухам, нi словам на гэтыя абразлiвыя кпiны. «Зайздросцяць» — ён чапляўся за такое тлумачэнне, як за выратавальны i надзейны востраў.

Пасля сёмага класа яму, як выдатнiку, можна было i не хадзiць у арганiзаваны пры школе лагер працы i адпачынку. Але ён пайшоў, больш за тое — стаў заставацца нанач у школе, хоць да дома было ўсяго тры кiламетры.

Прычына была ў тым, што цяпер выразна кiдалася ў вочы i яму, i аднакласнiкам, i дарослым-настаўнiкам: у дзяўчат пад сукенкамi ўжо смела выкруглялiся наперад маладыя грудзi, iлбы хлопцаў густа засейвалi прышчыкi.

Першая сарамлiвая пачуццёвасць пасялiлася ў школе разам з трыццаццю школьнiкамi з двух сёмых класаў, i ўжо на другi вечар яна кiравала паводзiнамi, дыктавала ўмовы, вызначала прыярытэты. Нясмелая i кволая, яна тым не менш адчайна прабiвалася ў душах ужо юнакоў i дзяўчат, хоць мусiла яшчэ маскiравацца пад залiшнюю весялосць, знарочыстую грубасць, вясёлую дураслiвую гарэзлiвасць, дзе ўсё менш было сэнсу, а больш дотыкаў, стрэлаў вачэй, новых, не бачаных раней усмешак.

Якi сэнс быць першым у вучобе i не мець поспеху ў дзяўчат?..

Валерый Гапееў

Загаловак у газеце: Уцёкi

Выбар рэдакцыі

Грамадства

Што паглядзець у Хоцімску?

Што паглядзець у Хоцімску?

У Хоцімску нават ёсць кола агляду.

Грамадства

«За больш чым сем год былі ўсяго адны суткі без баявога выезду»

«За больш чым сем год былі ўсяго адны суткі без баявога выезду»

Гісторыя кар'еры падпалкоўніка ў адстаўцы Генадзя Цімахоўцава.

Палітыка

Беларусь і ЕС падпішуць візавае пагадненне не пазней за 2 лютага 2020 года

Беларусь і ЕС падпішуць візавае пагадненне не пазней за 2 лютага 2020 года

Верагодна, гэта адбудзецца ўжо ў гэтым лістападзе. 

Грамадства

Як праходзіў ваенна-гістарычны фестываль «Мір-1812»

Як праходзіў ваенна-гістарычны фестываль «Мір-1812»

Трэці раз ваенна-гістарычны фестываль «Мір-1812» на два дні перанёс пасёлак больш чым на два стагоддзі назад.