Вы тут

Якое яно — аблiчча беларускага дызайну?


Каталог «Тутэйшы дызайн. Асобы i рэчы» — праект Беларускага саюза дызайнераў. Яго выключнасць у тым, што нараўне з разгорнутай прэзентацыяй спецыялiстаў у гэтай сферы у iм сабраны найбольш цiкавыя па розных крытэрыях рэчы, створаныя за апошнiя некалькi стагоддзяў на тэрыторыi нашай краiны як саматужным спосабам, так i ў прамысловых маштабах.


Пры­ста­са­ван­не для пры­га­та­ван­ня  свя­точ­на­га яўрэйскага хле­ба — ма­цы.

170 дзiваў

— Перад намi стаяла адразу некалькi задач. Па-першае, сабраць артэфакты — рэчы, якiя ўяўляюць найбольшую каштоўнасць не ў матэрыяльным сэнсе, а з эстэтычнага i функцыянальнага пунктаў гледжання. Па-другое, адшукаць вырабы, уласцiвыя менавiта нашай нацыянальнай культуры, якiя, аднак, страцiлi свой функцыянальны складнiк i больш не ўжываюцца. Акрамя таго, нам было цiкава вывучыць характэрныя прадметы побыту i прадстаўнiкоў iншых нацыянальнасцяў, якiя пражываюць на тэрыторыi Беларусi. Па-трэцяе, мы абапiралiся на лiнгвiстычны аналiз: адбiралi прадметы з аўтэнтычнымi назвамi, якiм няма сугучных аналагаў у рускай мове. Такiм чынам, у нас атрымаўся яшчэ i адзiны ў сваiм родзе iлюстраваны слоўнiк. Дарэчы, увесь каталог складзены на беларускай мове, — расказвае старшыня Беларускага саюза дызайнераў, кiраўнiк праекта Дзмiтрый СУРСКI.

Пазнаёмiцца з незвычайнымi прадметамi i па-новаму зiрнуць на звыклыя рэчы можна i праз аднайменны сайт, больш ёмiсты, чым кнiга, якi будзе час ад часу ўзбагачацца як новымi аўтарамi, так i новымi артэфактамi. У каталогу прадстаўлена 170 рэчаў, на сайце — ужо больш як 250. «Наша звышзадача — гэта стварэнне Музея матэрыяльнай культуры i Музея беларускага дызайну. Яны маглi б вельмi многае расказаць пра нацыянальную iдэнтыфiкацыю. Да таго ж, нам, беларусам, сапраўды ёсць што паказаць», — дзелiцца планамi Дзмiтрый.

Іг­раль­ныя кар­ты  з выявамі кіраўнікоў ВКЛ i Рэ­чы Па­спа­лi­тай.

Рэчы з гiсторыяй

Сярод любiмых прадметаў дызайнера — дзiцячы наган, кафейнiк i вылiчальная машына Якабсона — своеасаблiвы протакамп'ютар. Пiсталет нагадвае пра дзяцiнства. Дзмiтрый успамiнае, што некалi такая цацка каштавала 9 капеек, у той час як булачка — 8. Тады такая неадпаведнасць коштаў, вядома, не насцярожвала, але ў дарослым узросце прымусiла задумацца. Простая, але якасна зробленая цацка нават страляла пiстонамi. Зноў сутыкнуўся з марай савецкага хлапчука Дзмiтрый на «блышыным рынку». Далей усё як у дэтэктыўным серыяле: нiякiх пазначэнняў, дзе ён выраблены, не было. Нi iнтэрнэт, нi iншыя калекцыянеры прасунуцца ў пошуках не дапамаглi. Навадную iнфармацыю ўдалося адшукаць толькi ў бiблiятэцы, у каталогу культтавараў за 1965 год — кароткае апiсанне, без фатаграфiй, «выдала» наган запамiнальная цана: ледзь не ў 3 разы меншая, чым на iншыя такiя ж цацкi. Аказалася, дзiцячыя пiсталеты рабiлi ў калонii ў вёсцы Навасады, адсюль i аўра таямнiчасцi.

Кафейнiк Дзмiтрый знайшоў на дачы: хтосьцi неразумна выкiнуў яго ў сметнiцу. Вельмi простая па форме, але ад гэтага не менш цудоўная рэч не змагла пакiнуць дызайнера абыякавым. Кафейнiк выраблены ў сярэдзiне мiнулага стагоддзя на Гомельскiм заводзе «Молат». Гэта прыклад удалай iнтэрпрэтацыi еўрапейскага дызайну: падгледзець таксама трэба ўмець.

Вылiчальная машына — адзiн з найбольш старых прадметаў у каталогу. У другой палове ХVIII стагоддзя ў Нясвiжы яе сканструяваў гадзiннiкавы майстар Еўна Якабсон. З дапамогай яе можна было складаць i аднiмаць, вылiчаць долю, фiксаваць прамежкавыя вынiкi. Яна цiкавая сваёй функцыянальнасцю, да таго ж падобных механiчных вылiчальных машын да сярэдзiны ХIХ стагоддзя ў свеце былi адзiнкi.

Часта беларускiя майстры iшлi ў нагу з Захадам, апярэджваючы сваiх расiйскiх калег. Так, першы на тэрыторыi Расiйскай iмперыi завод акуляраў з'явiўся ў Вiцебску ў канцы ХIХ стагоддзя. У савецкi час менавiта тут выпускалiся акуляры для лётчыкаў з усёй вялiзнай краiны. Сапраўдным наватарствам стала бетонная плiтка «трылiнка», якая ў 1930-я выраблялася пад Пiнскам, за што атрымала назву «пiнская костка». Яна складалася з сумесi бетону i кавалкаў базальту. Яшчэ зараз «трылiнку» можна адшукаць на дарогах у розных гарадах Брэсцкай вобласцi.

Дзi­ця­чы рэвальвер, выра­блены ў ка­ло­нii.

З тутэйшым акцэнтам

Бiклага, барылка, букач, гляк — што можа аб'ядноўваць усе гэтыя словы? Не, гэта не мянушкi падлеткаў, а назвы ёмiстасцяў для вадкасцяў, якiмi карысталiся на тэрыторыi Беларусi. У кожнай — свае цiкавыя асаблiвасцi. Напрыклад, бiклага выконвала ролю флягi на рамянi, без яе не маглi абысцiся салдаты i падарожнiкi, а ў гляку — керамiчнай шарападобнай пасудзiне з плоскiм дном i кароткiм вузкiм горлам — у хаце захоўвалi ваду, алей цi квас. Людзi, якiя прывыклi да дэфiцыту ў савецкiя часы, i зараз не стамляюцца захапляцца: колькi ж розных зручных рэчаў у крамах! Аднак i нашы продкi шмат у чым не адставалi ад нас у арганiзацыi побыту: кожнаму прадмету сваё месца i прызначэнне. Спецыяльная форма для запякання велiкоднай бабкi (бабачнiк) — лёгкая патэльня на ножках (рынка) — няма праблем, i нават мудрагелiстае прыстасаванне для лоўлi мух, ад якога б летам на дачы не адмовiлiся многiя сучасныя беларусы, — калi ласка.

Праз побытавыя рэчы можна прасачыць узаемасувязь з гiстарычным мiнулым. У 1930-я ў Гродне выраблялi iгральныя карты, на якiх пазнаюцца вобразы ўладароў ВКЛ i Рэчы Паспалiтай.

— Вельмi беларуская рэч — спарыш, або здвоены цi строены гаршчок. У такiх насiлi на поле «комплексны» абед. Iншыя назвы — парнiк, двайнiчок, блiзняты. У лiтаратуры выкарыстоўваецца як сiмвал аб'яднання ў адно цэлае, кахання, — расказаў старшыня саюза. — Напрыклад, яўрэйскую культуру добра характарызуе мацаробка — створанае ўручную прыстасаванне для прыгатавання традыцыйнага святочнага хлеба — мацы. У савецкi час такi прадмет мог быць выраблены толькi падпольна: для гэтага выкарыстоўваўся валiк ад пральнай машыны i веласiпедны ланцуг. У любым выпадку, прадметы побыту нацыянальных меншасцяў, зробленыя на тэрыторыi нашай краiны, маюць свае асаблiвасцi. Асiмiляцыю i гiстарычныя рэалii нiхто не адмяняў!

«Лепшы дызайн — гэта яго адсутнасць»

Усе прадметы размешчаны ў каталогу ў алфавiтным парадку: нават умоўнага падзелу на прыклады ўзорнага дызайну i прадметы-катастрофы няма. Маўляў, разбiрайцеся самi.

— Разумееце, у гэтай сферы ўсё вельмi неадназначна. Зараз пэўная рэч можа лiчыцца агiднасцю, а праз некалькi дзесяцiгоддзяў — прадметам жадання мiльёнаў. Бо кiтч таксама можа стаць своеасаблiвай «фiшкай». Гэта як наiўнае мастацтва: вы можаце не разумець цi не прымаць яго, тым не менш, яно валодае мастацкай каштоўнасцю. Да дрэннага дызайну можна, безумоўна, аднесцi толькi грувасткiя, нязручныя i бескарысныя рэчы, — адзначыў Дзмiтрый Сурскi. — У людзей, акружаных эстэтычна прыемнымi рэчамi, павышаецца агульны ўзровень культуры.

Бадай, пагаджуся з фразай, што лепшы дызайн — гэта яго адсутнасць. Паглядзiце на ваенныя самалёты i зброю: чыстая функцыянальнасць i, дзякуючы гэтаму, дасканаласць формы. Не варта думаць, што дызайн — гэта «ўменне ствараць прыгажосць», тут больш значны навык спалучэння прывабнага вонкавага аблiчча са зручнасцю i карысным прызначэннем прадмета.

Дар'я КАСКО

kasko@zviazda.by

Загаловак у газеце: Дзiцячы наган, старажытныя ланч-боксы i iнавацыйная плiтка

Выбар рэдакцыі

Грамадства

Заразіцца прафесіяналізмам. Чаму трапіць на неканферэнцыю настаўнікаў EdCamp лічыцца вялікай удачай?

Заразіцца прафесіяналізмам. Чаму трапіць на неканферэнцыю настаўнікаў EdCamp лічыцца вялікай удачай?

Чацвёртая педагагічная неканферэнцыя прайшла ў мінулыя выхадныя з нязменным аншлагам і сабрала больш як тры сотні педагогаў з розных куткоў нашай краіны.

Спорт

Марына Літвінчук: Нашы дзеці будуць лепшыя, чым мы

Марына Літвінчук: Нашы дзеці будуць лепшыя, чым мы

Да старту Алімпійскіх гульняў у Токіа засталося менш за год. Увага да галоўных стартаў ужо пяцігодкі будзе каласальная.

Культура

Драматург Ксенія Шталянкова: Я думала — мяне разарве ад эмацыянальнай перанасычанасці

Драматург Ксенія Шталянкова: Я думала — мяне разарве ад эмацыянальнай перанасычанасці

П'еса, якой адкрыўся фестываль ТЭАРТ, прысвечана Мінскаму гета.

Грамадства

Час памятаць. Жыццёвы шлях Аляксандра Чарвякова — першага кіраўніка БССР

Час памятаць. Жыццёвы шлях Аляксандра Чарвякова — першага кіраўніка БССР

Сто гадоў таму ў верасні—кастрычніку 1920 года вакол беларускіх зямель разыгралася сапраўдная драма — у Рызе паміж Расіяй і Польшчай пачаліся перагаворы аб аддзяленні на карысць апошняй часткі тэрыторый Беларусі.