Вы тут

Камень як сімвал родавай памяці беларусаў


Практычна на ўсёй тэрыторыі Беларусі можна знайсці камяні розных памераў, якія былі надзелены статусам сакральнасці і сталі аб'ектам шанавання і выкарыстання ў розных абрадавых практыках нашага народа. Да іх адносяцца так званыя камяні «шаўцы», «краўцы», «следавікі», «каменныя бабы», паклонныя крыжы, камяні-ахвярнікі і інш.


Адначасова з вадой і зямлёй, вакол якіх сфарміраваны багаты комплекс уяўленняў, камень стаў трэцім па значнасці першаэлементам тварэння прыроднага асяродка. Калі вада ўспрымаецца першакрыніцай, якая дала само Жыццё на Зямлі, калі зямля стала матуляй-карміцелькай (а калі Матуляй, то фактычна той, хто дае жыццё Роду чалавечаму, і адначасова той, хто прымае наша фізічнае цела на вечны спачын), то камень, верагодна, у сувязі з яго фізічнымі якасцямі — застаўся цвёрдым і нязменным на працягу многіх стагоддзяў, стаў сімвалам ПАМЯЦІ Роду чалавечага. Аднак памяці не ў яе застылай форме (як, напрыклад, літары старажытнага алфавіта на глінянай пласціне), а ў форме родавага куміра, які адначасова і застылая матэрыяльная абалонка, і адухоўлены прадмет, здольны, на думку нашых продкаў, усяляк садзейнічаць працягу Роду.

Напрыклад, камень пад назвай «каменная дзяўчына», які знаходзіцца ў вёсцы Данілевічы Лельчыцкага раёна, успрымаецца мясцовым насельніцтвам як антрапаморфная адухоўленая істота. Жыхары вёскі з шчырай верай расказваюць паданне, што ў гэты камень ператварылася дванаццацігадовая дзяўчынка, якая была праклята сваёй маці за непаваротлівасць. Яны складвалі сена ў копы, а тут наляцела дажджавая хмара. Маці папрасіла непаслухмяную дачку паскорыць працу. Злое слова вылецела з вуснаў маці: «Каб ты каменем стала!» Тут ляснуў пярун — і дзяўчына скамянела. З цягам часу сталася так, што дзяўчына-камень (у якой фактычна захаваўся патэнцыял нерэалізаванай жанчыны-маці) стала дзіўным чынам садзейнічаць тым маладым жанчынам, якія з розных прычын не маглі нарадзіць дзіця. Вельмі прыгожы і лагічна абгрунтаваны ход народных разважанняў: паколькі ў зямным жыцці дзяўчына не стала парадзіхай, то яе патэнцыяльная здольнасць прадаўжальніцы роду «захавалася» ў камені.

«Каменная дзевачка» стала своеасаблівым месцам канцэнтрацыі родавай жыццядайнай энергіі, гістарычнай памяццю роду, зафіксаванай у спецыфічным рытуале. Камень-«дзяўчына» валодае неймавернай прыцягальнай сілай. Памятаеце, у казках Баба-Яга збірае вакол сябе жывых істот, каб даведацца пра незвычайныя навіны свету. Вось так у Данілевічах у велікодную ноч да каменя прыходзяць жанчыны, становяцца перад ім на калені, шэпчуць малітву і звязваюць на поясе цудадзейнай «дзяўчыны» фартушок, вышыты ўласнымі рукамі. Камень-«дзяўчына» — гэта той рытуальны цэнтр (яны абавязкова прысутнічаюць у розных рэлігіях свету як духоўныя маркёры зямных падзей будучых небажыхароў), з якога пачынаецца тварэнне яго свету, і той, хто трапляе ў яго энергаінфармацыйнае поле, сам атрымлівае здольнасць тварыць-зачынаць жыццё.

Звернем увагу на гэтую важную акалічнасць: фартух мела права насіць толькі жанчына-маці. Успомніце: напрыканцы вяселля маці жаніха здымала з нявесты намітку (сучасную фату) і павязвала два атрыбуты жаночай долі — хусціну (жанчына не мела права хадзіць з непакрытай галавой) і фартух (на якім былі вышыты арнаментальныя родавыя (!) знакі), тым самым публічна сцвярджалася, што нявестка становіцца паўнапраўным членам Роду.

Летам 2012 года мы апынуліся ў вёсцы Кветча Лепельскага раёна, дзе сутыкнуліся яшчэ з адной старажытнай формай народнага светаўспрымання. Адным сваім бокам вуліца літаральна ўпіралася ў старыя могілкі. Яны невялікія па памерах, аднак пазначаны на картах ХІХ стагоддзя. Уся тэрыторыя могілак — гэта насыпаны курган не больш за трыццаць метраў у дыяметры вышынёй каля двух метраў. На могілках няма ні аднаго крыжа, а кожнае месца пахавання пазначана двума камянямі. У галавах ляжыць камень большага памеру (каля сарака — пяцідзесяці сантыметраў у дыяметры), у нагах — значна меншы. Летам 2015 года аналагічную маркіроўку магіл мы знайшлі на старой частцы могілак каля вёскі Заазер'е Бялыніцкага раёна. Пара камянёў выконвала ролю не толькі наземнага маркёра межаў пахавання, але і стала своеасаблівым увасабленнем памяці жывых аб памерлым сваяку.

Падчас паездкі ў вёску Моталь Іванаўскага раёна мы пазнаёміліся яшчэ з адной рытуальнай практыкай, у цэнтры якой таксама аказаўся камень. Мясцовая, існуючая толькі ў гэтай вёсцы традыцыя наўпрост звязала гэты першаэлемент тварэння свету з глыбіннай памяццю Роду. Вясной магілы сваякоў наведваюць у «Наўскі Вялікдзень» — чацвер на велікодным тыдні, а восенню — у памінальную суботу напярэдадні дня ўшанавання Міхаіла Архістраціга (20 лістапада). Гэты дзень так і называецца «Міхайлаўскія Дзяды». У некаторых этнаграфічных крыніцах указваецца на тое, што восенню памінаюць перш за ўсё даўно памерлых сваякоў (таму і назва — «Дзяды»), а вясной — на Радаўніцу — наводзяць парадак на магілах новаспачылых. У мотальскай традыцыі акцэнты расстаўлены інакш. У Міхайлаўскую суботу ў мясцовым храме разгортваецца ўнікальны па сваім змесце цырыманіял. На памінальнае набажэнства прыходзяць тыя, у чыіх сем'ях у перыяд з мінулагодніх Дзядоў і да цяперашніх нехта памёр. У ПАМЯЦЬ аб ім у храм прыносяць і кладуць бліжэй да алтара невялікі па памерах, але «прыгожы» на выгляд камень для яго далейшага асвячэння.

Жыхары вёскі расказвалі, што ў 2015 годзе ў царкве асвячалася каля 60 камянёў, частка з якіх была адрасавана нябожчыцам-жанчынам, а другая — памерлым мужчынам. Пасля богаслужэння і правядзення спецыяльнага рытуалу асвячэння камянёў памяці сваякі ішлі на могілкі і клалі іх «у галавах», проста за надмагільным крыжам. Менавіта таму гэты абрад атрымаў назву «Прыкладанне каменя».

Жыхары Моталя выдатна адчуваюць сябе адразу ў дзвюх гістарычных і розначасовых традыцыях: дахрысціянскай, язычніцкай (магільную прастору маркіравалі адным або двума камянямі) і больш позняй — хрысціянскай (магіла сваяка была пазначана крыжам). Аб гармоніі суіснавання дзвюх традыцый гаворыць наступны факт. Некалькі гадоў таму сюды быў накіраваны святар, які шчыра прызнаўся, што не знаёмы з падобным рытуалам. Тады сабраліся старажылы вёскі і дэталёва пазнаёмілі новага святара са старой традыцыяй. Два бакі хутка знайшлі паразуменне і абрад працягнуў сваё далейшае існаванне.

Камень як сімвал родавай памяці цяпер застаецца візуальным атрыбутам не толькі памяці, але і «каменем спатыкнення» — яднання жывых і памерлых, Роду, канкрэтна звязанага з гэтай тэрыторыяй і ўсяго Роду чалавечага... Так заўсёды было ў гісторыі чалавецтва: нехта разбураў храмы — раскідваў камяні, а нехта іх збіраў, каб узвесці храм душы, храм яднання, храм суіснавання Нябеснага і Зямнога. Гэта традыцыя гаворыць не толькі аб знешнім праяўленні духоўнай традыцыі, але і аб глыбіні яе пранікнення ў душы людзей, якія будуюць храм свайго спасціжэння Бога.

Аксана Катовіч, Янка Крук

Загаловак у газеце: Камень Памяці

Выбар рэдакцыі

Грамадства

Як выхаваць даследчыка за школьнай партай?

Як выхаваць даследчыка за школьнай партай?

Чаму ўсе краіны, якія развіваюць інавацыйную эканоміку, робяць сёння стаўку на STЕM? 

Палітыка

Аляксандр Лукашэнка сустрэўся з прадстаўнікамі СМІ Расіі

Аляксандр Лукашэнка сустрэўся з прадстаўнікамі СМІ Расіі

Некалькі рэчаў сёлета адбываюцца ўпершыню.

Грамадства

Ці набудуць у гаспадароў старыя хаты?

Ці набудуць у гаспадароў старыя хаты?

Адэльскі сельскі савет, што ў Гродзенскім раёне, можна назваць брамай у Еўрасаюз.