Вы тут

Купюры з калекцыі Леаніда Ялава раскажуць гісторыі некаторых краін


Пякельная валюта для памерлых, «фані мані» для ваенных і «фуд-стэмп» для малазабяспечаных

Долары з экзатычнымі птушкамі, раслінамі і жывёламі, выявамі міфічных істот, партрэтамі вядомых людзей... Разглядаючы неймаверны збор купюр віцебскага калекцыянера Леаніда ЯЛАВА, можна не толькі ўразіцца іх незвычайным выглядам, але і даведацца пра асаблівасці жыцця і гісторыі некаторых краін.


50 трыльёнаў долараў за туалетную паперу

Банкнотамі з калекцыі карыстаюцца ці калісьці ўжывалі ў 26 краінах свету. Амаль усе купюры сапраўдныя — за выключэннем «грошай» гумарыстычных і сувенірных серый ды амерыканскіх купюр наміналам ад 10 долараў.

Апантаны збіральнік папаўняе сваю скарбонку на працягу больш як 20 гадоў. А пачалося ўсё з паперкі ў $1, што ўпотай прывёз Леаніду яго сябра яшчэ ў 1979-м. Самыя «старажытныя» купюры ў яго калекцыі — 1- і 2-доларавыя банкноты 1899 года выпуску.

У лютым долары Леаніда Ялава можна было ўбачыць у мінскім музеі тэатральнай і музычнай культуры. “Каб успрымаць свет грошай, трэба разбірацца ў гэтым, любіць гэта і збіраць,  распавяла Валянціна ДРОЗД, загадчыца сектарам выставачнай работы музея тэатральнай і музычнай культуры. Па выгляду многіх экспанатаў відаць, што яны не проста сапраўдныя, але і былі ва ўжытку. Зараз мы вядзём з калекцыянерам перамовы, каб зрабіць тэматычную выставу грошай ад савецкіх часоў да купюр незалежнай Беларусі, уключаючы купоны

У некаторых краінах знешні выгляд грошай мяняўся адпаведна гістарычным падзеям у іх. Напрыклад, у Малаі ў 1942—1945 гг. разлічваліся ваеннымі доларамі, выпушчанымі Японіяй спецыяльна для акупаваных тэрыторый, калі даваенных грошай перастала хапаць. З-за выявы бананаў на банкнотах у $10 іх неафіцыйна называлі «бананавымі». Пасля набыцця незалежнасці тут з'явілася свая валюта — долары Малаі і брытанскай Барнеа.

Некаторыя долары знікалі з іншых прычын. Напрыклад, у Зімбабве гэта адбылося праз гіперінфляцыю, якая ў 2006—2009 гг. дасягнула памераў 231 млн працэнтаў за год.

Зямельная рэформа, праведзеная ўрадам краіны і прэзідэнтам Робертам Мугабэ, дазволіла карэннаму насельніцтву захопліваць маёнткі белых пасяленцаў і практычна зруйнавала сельскагаспадарчы сектар. У краіне з'явіліся купюры ў 50 мільёнаў, 5, 25 і 50 мільярдаў, 50 і 100 трыльёнаў. За гэты час адбылося тры дэнамінацыі, і на пачатку 2009-га $1 ЗША тут каштаваў ужо 300 трыльёнаў зімбабвійскіх «зялёных», а ў лютым — 1 «суперновы долар 2009 г.» раўняўся 10 сепціліёнам (10 000 000 000 000 000 000 000 000) старых долараў узору пачатку 2006-га.

У ЗША планавалася стварыць асаблівую сувенірную серыю для продажу наборам: папяровая банкнота і манета. Дзеля гэтага для кожнага штата стварылі спецыяльную купюру з выявай на ёй дрэва штата і першага губернатара, а да яе разлічвалі дадаць манету з золата ці срэбра. Такія каштоўныя цэнты выпускаліся цягам 10 гадоў па пяць манет. У калекцыянера ёсць сапраўдныя сувенірныя грашовыя паперы, аднак манеты — звычайныя медна-нікелевыя 25-цэнтавікі серыі “50 штатаў ЗША.

— Хлеб пры гэтым каштаваў 10 млн, сандвіч з сасіскай — 30 млн, а рулон туалетнай паперы — увогуле 50 трыльёнаў. Калі б размяняць гэтую банкноту на паперчыны маленькіх наміналаў (па $50 млн!), то карыстацца грашыма замест туалетнай паперы было выгадней, чым купіць рулон.

 

Ваенныя, антарктычныя і на ежу

Экзатычная валюта — долары Антарктычнага заморскага банка, які ў 1996 годзе арганізавала група амерыканцаў-энтузіястаў. Яны меркавалі, што антарктычныя грошы стануць паўнавартаснымі і будуць абменьвацца на звычайныя долары 1:1. Валюта мела некалькі ступеняў абароны і серыйныя нумары. На грашах змяшчаліся выявы чаек, альбатросаў, коцікаў, пінгвінаў Адэлі, што сустракаюцца толькі ў Антарктыдзе, і іншых жывёл.

Долары Антарктычнага заморскага банка, створанага ў 1996 годзе групай амерыканцаў-энтузіастаў, якія меркавалі, што антарктычныя грошы стануць паўнавартаснымі і будуць абменьвацца на звычайныя долары 1:1. Хоць сапраўднай яна і не стала, аднак мела некалькі ступеняў абароны, серыйныя нумары і крыху большыя памеры, чым звычайныя “зялёныя”. Знешне грошы краіны, якая не належыць ніводнай дзяржаве і не мае права на ўласную валюту, выглядалі вельмі прывабна. На іх змяшчаліся выявы прадстаўнікоў жывёльнага свету Ан

Пасля Другой сусветнай вайны з 1946 па 1968 г. амерыканскае казначэйства друкавала ваенныя сертыфікаты для армейцаў, якія знаходзіліся за межамі краіны.

Сучасныя грошы пачалі вырабляць з пластыку. Аўстралія была першай, хто пачаў рабіць гэта. Цяпер яны ёсць таксама ў Шатландыі і Ганконгу. Ганконгская 20-доларавая залатая банкнота з пластыку выпушчана спецыяльна да алімпійскіх гульняў у Пекіне яшчэ ў 2008 годзе. Яна была зроблена метадам шаўкаграфіі, са шматфарбавым пакрыццем і аб’ёмным цісненнем.

Гэтыя, як іх называлі, смешныя грошы — funny money («фані мані») — выкарыстоўваліся толькі ў ваенных крамах і былі абсалютна бескарыснымі для грамадзянскіх асоб.

У ЗША дзейнічае таксама некалькі сацыяльных праграм дабрачыннасці, у межах якіх выпускаюцца грошы-талоны для малазабяспечаных — food-stаmp («фуд-стэмп»). На талон наміналам $1 можна набыць ежу. Цяпер Дэпартамент сельскай гаспадаркі ЗША пераводзіць такую дапамогу на банкаўскія карткі.

 

Сучасная гісторыя і замагільны рытуал у банкнотах

Долары некаторых дзяржаў карысныя тым, што па іх «вокладцы» можна шмат даведацца пра краіну, дзе яны выпушчаны. Напрыклад, ямайскія банкноты знаёмяць з прыродным багаццем вострава і эканамічнымі прыярытэтамі. Баксідавыя руднікі намаляваны на купюры ў $10, а мясцовыя пляжы і гатэлі — на $50 і $100.

Грошы для пакойнікаў, якія ў сучасным Кітаі карыстаюцца імі на тым свеце.

Долар Кайманавых астравоў — грошы замежнай тэрыторыі Вялікабрытаніі ў Вест-Індыі — уведзены ў абарот у 1972 г. Па банкнотах рознага наміналу, якія ўпрыгожвае партрэт англійскай манархіні, можна прасачыць, як Елізавета выглядала ў розныя гады.

 

Ганконгскія долары — плацежны сродак спецыяльнага адміністрацыйнага раёна Кітайскай Народнай Рэспублікі. Яны выпускаюцца трыма камерцыйнымі банкамі.

Першы з іх друкуе на купюрах аднаго з двух сваіх ільвоў-талісманаў. Другі — міфічных жывёлін. Трэці — будынак уласнай ганконгскай штаб-кватэры — футурыстычны хмарачос.

— Грошы гэтых банкаў у новым дызайне ходзяць нароўні са старымі, таму сустракаецца да 6 тыпаў усіх наміналаў купюр у 10, 20, 50, 100, 500 і 1000 ганконгскіх долараў.

У сучасным Кітаі існуюць спецыяльныя грошы для нябожчыкаў: «грошы апраметнай», або «грошы замагільнага банка». Карыстаюцца імі толькі на тым свеце, на гэтым жа атрымаць падобную банкноту — страшэнная абраза. Рытуальныя банкноты маюць вялікія наміналы: тысячы, мільёны і мільярды долараў. Лічыцца, што на іх душы памерлых жывуць на тым свеце. Пякельныя долары паляць у печах пры храмах, пускаюць па ветры падчас пахавальнай цырымоніі ці пакідаюць на магіле. Апошнім часам становіцца папулярным рабіць і спецыяльныя банкаўскія пластыкавыя карткі для памерлых, каб паліць іх, як і грошы.

“Банкноты” з амерыканскімі прэзідэнтамі часта ўтрымлівалі сексуальны падтэкст. Напрыклад гэтая купюра ў $ 6 з надпісам “sex dollars” і партрэтам Клінтана.

Яскравая дзясятка

Дэвід Стэндыш, дызайнер і аўтар кнігі «Мастацтва грошай», склаў топ-дзясятку самых прыгожых грошай свету. З гэтага спісу ў калекцыянера трохдоларавая купюра вострава Кука з аголенай Інай (у палінезійскай міфалогіі — багіня святла, жонка бога Месяца) верхам на акуле і 10 ганконгскіх долараў — шматколерная банкнота, выява на якой сімвалізуе ажыўленне вялікага горада, дзе жыццё кіпіць дзень і ноч.

Трохдоларавая купюра вострава Кука з аголенай Інай (у палінезійскай міфалогіі — багіня свету, жонка бога Месяца) верхам на акуле ўваходзіць у топ-дзясятку самых прыгожых грошай свету.

 

10 ганконгскіх даляраў — шматкаляровая банкнота, аблічча якой сімвалізуе ажыўленне вялікага горада, дзе жыццё кіпіць дзень і ноч, таксама ўваходзіць у топ-дзясятку самых прыгожых грошай свету.

Долар Кайманавых астравоў — грошы замежнай тэрыторыі Вялікабрытаніі ў Вест-Індыі — уведзены ў абарот у 1972 годзе. Па банкнотах рознага наміналу, якія ўпрыгожваюць партрэт англійскай манархіні, можна прасачыць, як Елізавета выглядала ў розныя гады жыцця. Адзін такі даляр абменьваецца на 1,2 класічнай “зялёнай” валюты.

— Штогод міжнародная супольнасць калекцыянераў вызначае дзясятку самых яскравых папяровых купюр свету, выпушчаных за апошні год. Свае спісы складаюць на суд журы вядомыя калекцыянеры з розных краін. Вясной стануць вядомыя вынікі чарговага «грашовага конкурсу» «Банкнота года — 2016». У ім будзе ўдзельнічаць і наша 100-рублёвая купюра, якую намінаваў нямецкі калекцыянер. Дарэчы, яна адзіная з выявай будынка — на астатніх партрэты, таму, магчыма, мае шанцы трапіць у топ праз такую адметнасць, — падзяліўся калекцыянер.

У Фларыдзе існуе International Associacion of Millioners (Міжнародная Асацыяцыя Мільянераў, якая выпускае для сваіх членаў банкноты наміналам $ 1 000 000. Яны маюць усе ступені абароны, аднак не валодаюць плацежаздольнасцю і не прымаюцца банкамі. Гэтая купюра — пацверджанне членства клуба мільянераў і добры сувенір для сяброў. Кур’ёзны выпадак здарыўся ў Расіі, дзе такую мільённую паперку пыталіся абмяняць на мясцовыя грошы.

Ірына СІДАРОК

sidarok@zviazda.by

Фота Яўгена ПЯСЕЦКАГА

Дадаць каментар

Выбар рэдакцыі

Культура

Хто ёсць хто на дзіцячым «Еўрабачанні»

Хто ёсць хто на дзіцячым «Еўрабачанні»

Ужо ў гэту нядзелю вырашыцца інтрыга

Грамадства

Вучоба можа быць у радасць, калі размаўляць з вучнем на адной мове

Вучоба можа быць у радасць, калі размаўляць з вучнем на адной мове

Уявіце сабе сітуацыю: вучань зрабіў у дыктоўцы 20 памылак... 

Эканоміка

Горадабудаўнічы пашпарт распрацуюць з улікам магчымых аб'ектаў будаўніцтва

Горадабудаўнічы пашпарт распрацуюць з улікам магчымых аб'ектаў будаўніцтва

Пра гэта гаворыцца ў новай рэдакцыі палажэння аб парадку падрыхтоўкі і выдачы дазвольнай дакументацыі на будаўніцтва аб'ектаў, зацверджанаг