Вы тут

Усе людзі — браты Карамазавы


Дзеля вобразнасці пра ХІІ Міжнародны маладзёжны тэатральны форум «М.@rt.кантакт» можна было б сказаць, што гэтым разам у Магілёве гледачы хіба што чорта ў ступе не пабачылі. Але праграма была настолькі разнастайнай, што пабачылі і чорта. Праўда, не ў ступе — з тыбецкай чашай-ступкай у руках. Некаторыя ж не толькі пабачылі, але і на каленях патрымалі...


Вызначальнай рысай сёлетняга «М.@rt.кантакту» стаў панарамны погляд на тэатральныя школы постсавецкай прасторы і магчымасць паназіраць за іх падабенствам і адрозненнямі. У праграму былі ўключаны дыпломныя работы выпускнікоў рэжысёрскага курса Рымаса Тумінаса (Тэатральны інстытут імя Б. Шчукіна), спектакль акцёрскага курса Льва Эрэнбурга (Расійскі дзяржаўны інстытут сцэнічных мастацтваў), спектакль вільнюскага тэатра-студыі «Thеаоmаі», створанага акцёрамі-аднакурснікамі Літоўскай акадэміі музыкі і тэатра разам са сваім кіраўніком курса Сільвай Крывіцкіене ў 2012 годзе. Матэрыялам для прафесійнага сталення была абраная выключна класіка, аднак розных кірункаў: Дастаеўскі, Сартр, Іанэска.

Два вечары запар гледачы форуму правялі з «Братамі Карамазавымі» Фёдара Дастаеўскага. У першы сваю сцэнічную версію слыннага рамана прадстаўляў тэатр-студыя «Thеаоmаі». Студыйцы пачалі «размінаць» матэрыял яшчэ падчас вучобы ў акадэміі, дзе Дастаеўскі быў абавязковым заданнем. З цягам часу Сільва Крывіцкіене ператварыла набор сцэн у паўнавартасны спектакль. Стылістычна яго вызначаюць сінтэз ідэй sіtе-sресіfіс і беднага тэатра.

Sіtе-sресіfіс — гэта тэатр спецыяльна падабраных месцаў, спектакль, які ідзе ў нетэатральнай прасторы.

«Thеаоmаі» ігралі «Братоў Карамазавых» у турмах, цэрквах, манастырах. Кожная з лакацый была для акцёраў выхадам з зоны камфорту. Актрысы прызнаваліся, што адным з самых няпростых месцаў для іх стала турма, бо частку дзеяння яны знаходзяцца ў шэрагах гледачоў і сярод зняволеных пачувалі сябе небяспечна. Паулюс Маркевічус, выканаўца ролі Чорта, адзначыў, што самым праблемным для яго стаў манастыр: як можна іграць нячыстую сілу ў намоленых сценах? Супакоіцца, па ўласным прызнанні, акцёр змог толькі ў перадапошняй сцэне, дзе Чорт з'яўляецца Івану. Паводле мізансцэны Чорт на хвіліну сядае на калені да некага з гледачоў і абдымае яго. Маркевічус сеў на калені да манаха і зразумеў: дзве сілы, якія змагаюцца, — часткі цэлага.

У Магілёве спектакль ігралі ў Музеі этнаграфіі. Прасторай для дзеяння стала адна з адпаведных часу залаў, па баках каторай літарай «п» размясціліся тры шэрагі гледачоў.

Ідэя выкарыстання гатовай сцэнічнай прасторы падтрымлівае галоўны пастулат беднага тэатра: надзвычайную эканомію сцэнічных сродкаў. У «Братах Карамазавых» няма дэкарацый апроч аўры месца дый аднаго-двух выпадковых прадметаў з абстаноўкі. Музычнае суправаджэнне — гук з трох тыбецкіх чаш у розных канцах залы: манатонны ці рытмічны, нібыта званы. Акцёры выходзяць да гледача ў элегантных касцюмах выключна чорнага колеру. І ўсё, што ім застаецца, — інтэнсіўнасць ігры і паглыбленыя адносіны паміж акцёрам і гледачом. Гледачы пачуваюць сябе ўключанымі ў дзеянне. Падзелу паміж залай і сцэнай не існуе. За тваёй спінай можа плакаць Дзмітрый, седзячы побач з табой, — шаптаць Грушанька, скокаючы перад табой, — выцягваць душу Чорт.

Для беднага тэатра вызначальнай з'яўляецца моц тэксту. Аднак магілёўскі паказ стаўся асаблівым. Спектакль ігралі па-літоўску без перакладу, і шмат якія сэнсавыя акцэнты засталіся па-за ўвагай гледачоў.

Зала сачыла за агульным ходам дзеяння з праграмкамі-сінопсісамі ў руках. У той жа час знікненне з тэксту семантычных падрабязнасцяў выявіла яго сакральнасць, рытуальнасць.

Літоўскія Карамазавы разважалі пра Бога, пра бяссмерце чалавечай душы. А ў наступны вечар на Форуме ігралі «Братоў Карамазавых» тэатра-студыі «Невялікі драматычны тэатр» з Санкт-Пецярбурга, дзе займеў прапіску спектакль акцёрскага курса Льва Эрэнбурга. Рэжысёр расставіў у інсцэніроўцы рамана зусім іншыя акцэнты: спакуса і страта сябе.

Нягледзячы на сюжэтастваральную хрысціянскую ідэю, з якой найперш асацыюецца раман Дастаеўскага, спектакль Эрэнбурга — гэта антычная трагедыя лёсу, які чалавек змяніць не ў стане. Больш за ўсіх перамяніць долю імкнецца Алёша (Міхаіл Тараканаў). Аднак адзінае, што ў яго атрымліваецца, аказацца бліжэй за ўсіх да неба ў фінале. Чатыры браты ў адных падгузках (яны толькі дзеці) і бацька, збіўшыся ў гурт, са спадзевам глядзяць наверх. Але нябёсы занадта высока і для мёртвых, і для жывых.

Разам з фатальнасцю лёсу «Браты Карамазавы» даследуюць утрапёнасць рускай душы. Эцюд-рэфрэн упісваецца ў пластычны малюнак ролі ці не кожнага персанажа. Вось, даючы выхад пачуццям, герой ірве напалам рэч, што пад рукамі (насоўку, пачак паперы). Вось, каб не закрычаць ад гора і болю, закусвае зубамі стужку, шалік, а потым пускаецца ў скокі...

Часам Эрэнбург літаральны і адназначны. Напрыклад, у сцэне, дзе Смердзякоў (Дзмітрый Частноў) аблівае сябе памыямі. Часам шматзначны і метафарычны. Напрыклад, у асваенні сцэнаграфіі Паліны Мішчанкі. Дзеянне спектакля разгортваецца на драўляным памосце са слупом у сярэдзіне. Гэта і ганебны слуп, і стоўп, з якога спрабуюць дастаць да нябёсаў, і фалічны сімвал — цэнтр той прорвы граху, куды падаюць Карамазавы.

Пецярбургскія «Браты Карамазавы» — спектакль-спружына. Першае, адносна рэалістычнае дзеянне сціскае яе, дае адчуць гледачу напругу. Другое, наадварот, расціскае, катапульціруе залу ў адвольнае іранічна-карыкатурнае рэжысёрскае апавяданне, кульмінацыяй якога становіцца сцэна пакарання смерцю. Кат і ахвяры весела танцуюць, а потым па чарзе, нібыта ў дзіцячай гульні, займаюць вольнае, падобнае да электрычнага, крэсла...

Спектаклі Сільвы Крывіцкіене і Льва Эрэнбурга ўтварылі ў праграме форуму своеасаблівы палярны дыптых. Вызначальным для кожнага з рэжысёраў стаў вектар руху. У выпадку Крывіцкіене — да тэксту. Заўважаецца і падкрэслена апавядальная манера выканаўцаў. Фактычна тэкст рамана становіцца яшчэ адной дзейнай асобай. Крывіцкіене ідзе за Дастаеўскім. Эрэнбург, наадварот, рухаецца ад яго, сыходзіць, абвяргае, спрачаецца, іранізуе. І кожны з дваіх вядзе па сваім шляху вучняў.

Алена МАЛЬЧЭЎСКАЯ

Фота Юліі ПЕПЛЕР

Выбар рэдакцыі

Грамадства

«Лепшы цюнінг для машын — правільны пратэктар шын»

«Лепшы цюнінг для машын — правільны пратэктар шын»

Менавіта пад такім слоганам будзе праводзіцца Рэспубліканская прафілактычная акцыя, якая ініцыяваная на нашых дарогах Дзяржаўтаінспекцыяй краіны. 

Грамадства

Зімовы асартымент. Колькі каштуюць «вітаміны» на «Лебядзіным»

Зімовы асартымент. Колькі каштуюць «вітаміны» на «Лебядзіным»

З якімі прыкметамі вы звязваеце набліжэнне зімы? 

Грамадства

Якiя нашы звычкi шкодзяць здароўю i знiшчаюць iмунiтэт?

Якiя нашы звычкi шкодзяць здароўю i знiшчаюць iмунiтэт?

Мы ў жыццi шмат чаго робiм, што пагаршае наша здароўе — або адразу, або ў аддаленай перспектыве.