Вы тут

Як па-беларуску будзе правільна?


...Гучна аб'яўляць «Прэм'ера рубрыкі!» гэтым разам не хочацца. Магчыма, таму, што сам ліст, зварот у рэдакцыю, так бы мовіць, ціхі: спадар Алесь Катлянік з Мінска, чытаючы нашу газету, проста цікавіцца, чаму «Звязда» піша так, а не іначай, а ў выніку — як трэба пісаць і казаць, як па-беларуску правільна? Пры жаданні ці пільнай патрэбе адказы на гэтыя пытанні можна знайсці ў слоўніках ды адмысловых кнігах (калі яны пад рукой). А можна — у дасведчаных людзей. У рэдакцыі «Звязды» яны, вядома ж, ёсць. Менавіта іх, стыльрэдактараў Алеся Саламевіча і Льва Глушыцкага, мы папрасілі адказаць на ліст спадара Катляніка. І, напэўна, не толькі яго...

Ведаем, што так званыя моўныя пытанні часам узнікаюць і ў іншых чытачоў. То, калі ласка, звяртайцеся: нехта не дурны пісаў, што, каб вывучыць замежную мову, патрэбны лічаныя гады, каб вывучыць сваю, родную, — не хопіць жыцця. Дык давайце вывучаць яе разам! Такім чынам


Ліст у рэдакцыю

Дабрыдзень, паважаныя супрацоўнікі паважанай газеты! Дазвольце выказаць некалькі заўваг па выкарыстанні слоў у вашых тэкстах. Папярэджваю, што я не філолаг, беларускай мовай стаў карыстацца толькі на пачатку развалу СССР, таму заўвагі, магчыма, дылетанцкія, але ж...

1. У нумары за 31 студзеня ў загалоўку «Ці здолее Манголія выкарабкацца...», на маю думку, трэба пісаць выкараскацца. Тое ж з нумара за 1 лютага: «Арэнду падкарэкціравалі» — падкарэктавалі... (Дарэчы, у мятро (яно ж так па новым правапісе? Але вы ім чамусьці не карыстаецеся) у парадах па бяспецы слова траўміраванне ўжываюць замест траўмавання).

2. У нумары за 25 лютага загаловак: «Урокі скончыліся — шагам марш!» А чаму не «...крокам руш!»?

3. Часта сустракаю словы маладзёжная, маладажоны. А чаму не моладзевая, не маладзёны? Пасрэднік мільгае на старонках «Звязды». А дзе ж пасярэднік?

4. Чаму ўрэшце Стоўбцы ў тэкстах, а не Стоўпцы, Радашковічы, а не Радашкавічы, Аляхновічы, а не Алёхнавічы? Чаму Вільнюс? Ён жа не для нашага беларускага вымаўлення. Вільня — і не інакш! Нёман — праз ё, а не праз е... Нам жа трэба вяртаць спрадвечныя, правільныя назвы?

А ў цэлым я рады, што ў нас ёсць штодзённая беларускамоўная газета. Калі ласка, не спыняйцеся на дасягнутым. І ўсё ў Беларусі будзе добра!

Ліст з рэдакцыі

Прыемна, што чытачы цікавяцца не толькі зместам матэрыялаў, якія друкуюцца на старонках газеты, але і мовай газеты. А таму з ахвотай выкажам свае меркаванні па ўсіх заўвагах шаноўнага спадара Алеся.

Па-першае, абодва словы — і выкарабкацца, і выкараскацца — у сучаснай літаратурнай мове ёсць. У некаторых выпадках сапраўды трэба пазбягаць непажаданай сінаніміі. Але гэта датычыцца пераважна тэрміналогіі. Паколькі тут мы маем справу з нетэрміналагічнай лексікай, замену выкарабкацца на выкараскацца наўрад ці варта прызнаваць абавязковай.

На карысць першага з дзеясловаў і той факт, што менавіта яго мы знаходзім у найаўтарытэтнейшым даведніку (з тых, што выходзілі да вядомай рэформы 1933 года) — руска-беларускім слоўніку Сцяпана Некрашэвіча і Міколы Байкова 1928 года: выкарабкацца ў ім падаецца як адпаведнік рускаму выкарабкаться. Слова ж выкараскацца ў ім няма наогул.

Што датычыцца формаў дзеясловаў на -ірава- (-ырава-) і на -ава- (-ява-), то гэта пытанне пакуль не закрытае. Слоўнікі фіксуюць толькі карэкціраваць, траўміраваць. Але з фармулёвак «Правілаў беларускай арфаграфіі і пунктуацыі» вынікае, што дапускаецца ўжыванне і карэктаваць, траўмаваць. Такім чынам, пары карэкціраваць — карэктаваць і траўміраваць — траўмаваць, відаць, можна дадаць у наступны пункт Правілаў:

У некаторых выпадках ужываюцца дзве формы: дэмаскіраваць — дэмаскаваць, акупіраваць — акупаваць, курсіраваць — курсаваць, калькіраваць — калькаваць, базіраваць — базаваць.

Варта дадаць, што больш уласцівыя беларускай мове сапраўды варыянты на -ава- (-ява).

Назоўнік метро адназначна павінен пісацца праз е. Гэта запазычанае слова, яно не падпадае пад агульнае правіла пра перадачу якання. Слоўнікі фіксуюць яго менавіта ў форме метро.

Шагам марш — устойлівы выраз (каманда) з вайсковай сферы. У такой форме ён існуе ў нашай мове даўно. Яго мы знаходзім яшчэ ў «Практычным беларускім вайсковым слоўніку» (1927). Падаюць яго і сённяшнія нарматыўныя даведнікі. Каманду «крокам руш!» змяшчае «Расейска-беларускі вайсковы слоўнік» 1997 года. Мы аддаём перавагу першаму выразу, улічваючы яго наяўнасць у шматлікіх крыніцах і працяглую гісторыю ў беларускай мове. Дарэчы, само слова марш са значэннем загаду паходзіць з французскай мовы і, акрамя беларускай (у якой з'явілася яшчэ ў часы існавання старабеларускай пісьмовай мовы), ёсць і ў рускай і, напрыклад, у польскай.

З'яўленню слова «моладзевы» паспрыяла ўяўленне, што мовы павінны развівацца па строга лагічных законах: калі ёсць «моладзь», то павінен быць і прыметнік «моладзевы» (або «маладзёвы»). Аднак такое ўяўленне памылковае. «Нелагічнасці» ў мове сустракаюцца вельмі часта. Напрыклад, ёсць ваверчаня і зайчаня, але няма слоў свінняня (ад свіння), каравяня (ад карова), каняня (ад конь).

Такім чынам, якое б ні было паходжанне слова маладзёжны, гэты прыметнік з'яўляецца агульнаўжывальным у нашай літаратурнай мове. Яго можна знайсці як у мастацкіх творах, так і ў нарматыўных слоўніках.

Слова маладзён мае ў слоўніках пазнаку «абласное». Яно можа ўжывацца ў значэнні выказніка і тады адпавядае рускаму «молод». У іншым значэнні гэтым словам называюць непаўналетняга хлопца або маладога чалавека наогул, кажучы па-руску — юношу, юнца.

Маладажоны ў беларускай мове (і, вядома ж, газеце!) па-іншаму могуць называцца маладымі. Як, дарэчы, і пасрэднікі (паводле сучасных нарматыўных слоўнікаў) — пасярэднікамі (паводле тых, што выходзілі раней). На карысць другога варыянта гаворыць і больш уласцівае беларускай мове поўнагалоссе ў корані. А таму на старонках «Звязды» можна сустрэць абодва гэтыя словы.

Што датычыцца геаграфічных назваў, спрэчкі вакол якіх не сціхаюць ужо даўно, то пытаннямі ўнармавання правапісу рэдакцыя, вядома ж, не займаецца. У краіне кожны населены пункт мае сваё найменне. Усе яны змешчаны ў спецыяльных тапанімічных даведніках — яшчэ і для таго, каб, напрыклад, ні ў кога не ўзнікала праблем пры тых жа паездках, бо, згадзіцеся, наяўнасць маршрутаў «Мінск — Вільнюс» і «Мінск — Вільня» ўносіла б разнабой, які ў пэўных выпадках мог бы каштаваць пасажырам і часу, і грошай.

...А ўвогуле шчыры дзякуй чытачу за ўвагу да газеты, за пытанні, за яго просьбу-пажаданне не спыняцца на дасягнутым, за веру, што ўсё ў Беларусі будзе добра!

Іншымі словамі, працуйма пільна — і тут будзе Вільня.

Каментары

Дзяржава па просту ня хоча прынімаць назву “Вільня”. Бо ў уладзе знаходзяцца не патрыёты. Усе іншыя дзяржавы называюць гарады і краіны па-свойму, толькі дзіўная прарасейская Беларусь у гэтых пытаннях не займаецца.

Выбар рэдакцыі

Грамадства

Як выхаваць даследчыка за школьнай партай?

Як выхаваць даследчыка за школьнай партай?

Чаму ўсе краіны, якія развіваюць інавацыйную эканоміку, робяць сёння стаўку на STЕM? 

Палітыка

Аляксандр Лукашэнка сустрэўся з прадстаўнікамі СМІ Расіі

Аляксандр Лукашэнка сустрэўся з прадстаўнікамі СМІ Расіі

Некалькі рэчаў сёлета адбываюцца ўпершыню.

Грамадства

Ці набудуць у гаспадароў старыя хаты?

Ці набудуць у гаспадароў старыя хаты?

Адэльскі сельскі савет, што ў Гродзенскім раёне, можна назваць брамай у Еўрасаюз.