22 Кастрычнік, панядзелак

Вы тут

Як святкуюць Юр'я ў розных рэгіёнах Беларусі


Юр'я, устань рана, умыйся бела...

Традыцыйна 6 мая нашы продкі ўшаноўвалі святога Юр'я. Выходзілі ў поле, дзе ўжо рунела жыта, умываліся расою, прыносілі дарункі святому заступніку нівы і свойскіх жывёл, выганялі ў поле кароў, коней, коз, танцавалі, вадзілі карагоды, спявалі і частаваліся рытуальнай стравай — яечняй. Гэтае свята мае глыбокія міфалагічныя карані, яно азначала сапраўдны пачатак вясны. Юраўская сімволіка і сёння не да канца вывучаная даследчыкамі фальклору, не ўсе сакрэты разгаданыя, а таму нам яшчэ цікавей назіраць за правядзеннем абраду, у кожным з рэгіёнаў краіны — адметнага.


Ба­ба Ка­ця ра­шчы­няе цес­та для ка­ра­го­да.

На працягу мая аматары праграмы «Наперад у мінулае», што выходзіць у эфіры тэлеканала «Беларусь 3», будуць віртуальнымі ўдзельнікамі свята Юр'я, пабачаць, як яго адзначалі і адзначаюць на Гродзеншчыне, Магілёўшчыне і Гомельшчыне. Так, у вёсцы Беліца, што на Лідчыне, усе ўжо мелі магчымасць пабываць у мінулую нядзелю, 14 мая завітаем у Пагост на Жыткавіччыну, дзе абрад «Юраўскі карагод» захаваўся ў жывым бытаванні, а 21-га выправімся на Асіповіччыну, у Вяззе. Як заўсёды, разам са здымачнай камандай праекта «Наперад у мінулае» вандравала і наш карэспандэнт. Таму чытачам «Звязды» мы ўжо расказваем, як усё было.

На поле — моўчкі, з поля — спяваючы

Рыхтавацца да свята ў Пагосце на Жыткавіччыне пачынаюць яшчэ 5 мая. Гаспадыня Кацярына Панчэня, або, як кажуць вяскоўцы, баба Каця, вось ужо на працягу 40 гадоў рашчыняе цеста для святочнага карагода — так тут называюць каравай, які выпякаюць на Юр'я. Гаспадыня растлумачыла адметнасці прыгатавання рытуальнай стравы.

— Калі пякуць вясельны каравай, то лічыцца, што падчас замешвання цеста ўсё трэба рабіць па адным разе: адзін раз дадаваць яйкі, муку, алей, уліваць малако. Каб гэты каравай быў адзіным вясельным у лёсе маладых. Калі ж рыхтуем цеста для карагода, то наадварот — каб быў багаты ўраджай, і муку, і яйкі, і малако ў цеста дадаём як мага больш разоў. Сыплючы муку, у думках кажам пажаданні, каб радзіла жыта, быў добры ўраджай. Карагод можа выпякаць любая жанчына, якая не лянуецца, няважна, ці яна ўдава, ці разведзеная.

Дарэчы, упрыгожваюць карагод толькі каласкамі, вылепленымі з цеста. Гэта знак наступнага ўраджаю. А калі пірог ставяць у печ, нікому нельга ні заходзіць у хату, ні выходзіць з яе: кажуць, што гэта прыкмета беднага года. І баба Каця лічыць, што старажытнаму забабону можна верыць: «Старыя людзі не былі дурныя».

Ужо ранняй раніцай 6 мая, калі на полі яшчэ ляжыць раса, жанчыны збіраюцца ў хаце Кацярыны Панчэні. Тут усе разам упрыгожваюць святочны карагод, рыхтуюцца святкаваць Юр'я ўсёй вёскай. Дарэчы, справа выпякання і ўпрыгожвання каравая — выключна жаночая.

— Мужчыны таксама прымаюць удзел у абрадзе, але ў іх іншыя заняткі: несці ікону, граблі, звязду, карагод. Мужыкі ў цеста ніколі не лезлі, — кажа баба Каця.

Сам абрад пачынаецца яшчэ ў хаце, першыя словы кажа гаспадыня:

— Давайце пачнём абрад, каб ён нам прынёс добры ўраджай. Гэтае свята ідзе ад дзядоў па нашай спадчыне, штогод тут робяць карагод, каб жыта ўрадзіла.

А падчас упрыгожвання каравая спяваюць такую песню:

Карагод-карагод, мы цябе

наражаем,

Ой, венцы-венцы, зялёны

бярвенцы.

Цябе наражаем, Бога праслаўляем,

Ой, венцы-венцы, зялёны

бярвенцы.

Бога праслаўляем, Юр'я

прывячаем.

Ой, венцы-венцы, зялёны

бярвенцы.

Пе­рад аб­ра­дам усе спя­вач­кі з Па­гос­та збі­ра­юц­ца ў два­ры до­ма ба­бы Ка­ці.

Перад тым як выйсці з хаты, карагод тры разы ўздымаюць угору, просяць у Бога дапамогі, бо «без Бога — ні да парога». Пасля грамадой удзельнікі абраду ідуць у поле. Дарэчы, ідучы на святкаванне, усе маўчаць. Першымі ў шэсці рухаюцца дзяўчаты, якія нясуць «браму», складзеную з ручніка, за імі — хлопцы з зоркай і іконай, мужчына з упрыгожаным карагодам, музыкант. Таксама ў шэсці нясуць граблі. Калі толькі ідуць на поле, на граблі чапляюць фартух зялёнага колеру, што сімвалізуе цнатлівасць, падрыхтоўку да наступнага ўраджаю. Ужо ў полі, пасля таго як будуць сказаныя рытуальныя словы, паводзяць карагоды, зялёны фартух на граблях заменяць на чырвоны, ён стане сімвалам урадлівасці глебы і новага добрага ўраджаю.

На полі спяваюць такую песню:

...Ведом, ведом корогод —

сам Бог наперод!

А ў корогода сын воевода.

А ў коромыслі добрые мыслі.

Дзе корогод ходзіць —

там жыто родзіць,

А дзе не бывае —

там жыто не мае.

Зарадзі, Божэ, жыто да на новае

лето,

Да на жыто на пшэніцу,

Да на ўсяку пашніцу...

А рытуальныя словы гучаць наступным чынам: «Юр'я, устань рана, умыйся бела. Прычашыся, прыбярыся, бяры ключы, ідзі ў стайню, сядлай каня, едзь у поле, адмыкай зямліцу, пускай расіцу. У гаду два Юр'і, абодва дурні. Адзін — халодны, другі — галодны».

Сыходзяць з поля, як і заходзілі, праз браму-ручнік. Усе ўдзельнікі абраду рухаюцца па вёсцы ўжо з песнямі. Тут гучаць не толькі абрадавыя, але і пазаабрадавыя, жартоўныя спевы. Спыняецца вясёлая грамада каля кожнай хаты, дзе водзяць карагоды, віншуюць з Юр'ем аднавяскоўцаў, жадаюць добрага ўраджаю і здароўя на ўвесь год. А тыя, каго павіншавалі, адорваюць удзельнікаў абраду пачастункамі. Гэта зазвычай яйкі, хлеб ці пірог, цукеркі, гарэлка або проста грошы. Святкаванне заканчваецца агульным вялікім застоллем з пачастункамі. Тут да вечара спяваюць песні, танцуюць танцы, частуюцца смачнымі караваямі.

Дарэчы, як расказаў нам мясцовы жыхар Іван Зохна, Юраўскі карагод святкавалі ў Пагосце нават падчас Вялікай Айчыннай вайны: «Ну, а як яго не праводзіць, гэта ж свята». І сёння ў абрадзе ўдзельнічаюць не толькі старэйшыя жыхары вёскі, але і моладзь, школьнікі.

Гэты варыянт святкавання Юр'я ўжо больш як дзесяцігоддзе ўваходзіць у спіс нематэрыяльных каштоўнасцяў Беларусі. Плануецца, што хутка будзе створана намінайцынае дасье для прызнання яго значнасці і на міжнародным узроўні.

На аб­рад у по­лі ўсе ўдзель­ні­кі пра­хо­дзяць праз «брам­ку», зроб­ле­ную з руч­ні­ка.

Пакачаемся па расе — каб былі здаровыя ўсе!

А вось у Вяззі, што на Асіповіччыне, па ініцыятыве мясцовых аматараў беларускай каранёвай культуры абрад Юр'я быў адноўлены. Тут ужо колькі гадоў існуе народны ансамбль «Вязанка». Пад кіраўніцтвам Мікалая і Ірыны Забаўскіх прадстаўнікі розных прафесій пераймаюць ад старажылаў песні, вучацца мясцовай манеры іх выканання, самі шыюць і вышываюць строі, адпаведныя адметнасцям традыцыйнага адзення рэгіёна. Усе працуюць па ўласнай ахвоце, таму і святы, што ладзіць «Вязанка», атрымліваюцца неймаверна душэўнымі і цёплымі.

Дарэчы, гэтыя мясціны надзвычайнай прыгажосці звязаныя з лёсам аднаго з пачынальнікаў беларускай літаратуры, паэта і перакладчыка Максіма Багдановіча. Тут ён улетку неяк гасцяваў у цёткі разам з маці Марыяй Мякотай, і мясцовыя кажуць, што менавіта ў Вяззі маленькі Максім пачуў беларускае слова, асабліва ж падабалася яму... лаянка.

Так, Юр'я ў выкананні народнага ансамбля «Вязанка» прайшло ў суправаджэнні капэлы традыцыйных інструментаў — гармоніка, бубна, барабана, цымбалаў і нават... дуды. Дарэчы, гэты інструмент, які іграе ў не зусім звыклым строі, зрабіў для Мікалая Забаўскага вядомы майстар, даследчык дудачнай традыцыі нашай краіны Тодар Кашкурэвіч. Менавіта з вяснянкі, якую іграе дудар, пачынаецца свята ў полі. Удзельнікі абраду заходзяць на поле праз своеасаблівую брамку, зробленую з ручніка. Жанчыны і дзяўчаты нясуць хлеб на ручніку, ікону, галінку вярбы. Маюць яны з сабой і велікодныя яйкі — падарункі святому Юр'ю са святочнага стала.

Павітаўшыся з нівай, удзельніцы абраду спяваюць песні, кажуць замовы, акрапляюць жыта, прыносяць дары Юр'ю — акрайчык хлеба, велікодныя яйкі: «Як гэта яечка цэленькае і кругленькае, няхай мая скацінка будзе сытая і поўная».

Вельмі важнае месца падчас абраду адводзіцца просьбам добрага здароўя для скаціны, каб каровы і козы давалі больш малака. Яны гучаць у песнях, рытуальных словах. Напрыклад, у такой замове: «Ідзі, мая кровачка, на Юр'еву пасцель, на Міколаву траву па вялікія ўдоі, па белыя сыры, па жоўтыя маслы. Я з духам, Святая Прачыстая, са сваімі рукамі па сырой траве расу збіраю, табе, мая каровачка, малака прыбаўляю».

Лічылася, што ў дзень свята Юр'я раса на ніве валодае гаючай сілай. Ёй мылі твар, мазалі вочы — каб мець добры зрок. А падчас абраду яго ўдзельнікі качаліся па полі, каб набрацца сіл ад зямлі і быць здаровымі на працягу ўсяго года. Важна было падчас свята і павесяліцца, патанцаваць, каб скінуць з цела стому пасля зімы. У Вяззі ў гэты час любяць спяваць вось такую песню:

Карагод вялікі — вуліца малая,

Вох-люлі, вох-люлі вуліца малая.

Недзе таму карагоду раскалыхацца,

Вох-люлі, вох-люлі раскалыхацца.

А хто за старымі, а хто за малымі,

Вох-люлі, вох-люлі, а хто за малымі...

Расказам пра Юр'я праграма «Наперад у мінулае» завяршае шэраг матэрыялаў пра вясновыя абрады беларусаў. Ужо літаральна на наступным тыдні мы зноў выправімся ў дарогу, будзем «вадзіць куста», «праводзіць русалку» — натуральна, рыхтавацца да Купалля.

Марына ВЕСЯЛУХА

vesіaluha@zvіazda.by

Загаловак у газеце: «Карагод вялікі — вуліца малая»

Дадаць каментар

Выбар рэдакцыі

Культура

Форум тэатральнага мастацтва «ТЭАРТ» пакінуў на сэрцы рваныя раны

Форум тэатральнага мастацтва «ТЭАРТ» пакінуў на сэрцы рваныя раны

Мядзведзь на сцэне, Чэхаў на мове жэстаў і самая дакладная перадача стану дэпрэсіі.

Спорт

Настасся Чарняўская: Трэба, каб людзі ведалі: бадмінтон — рэальны спорт

Настасся Чарняўская: Трэба, каб людзі ведалі: бадмінтон — рэальны спорт

Якія задачы ставяцца перад камандай у 2019 годзе і што самае важнае ў бадмінтоне?

Грамадства

Які ўрок лепшы: перакулены або традыцыйны?

Які ўрок лепшы: перакулены або традыцыйны?

Як зрабіць, каб у вучняў загарэліся вочы?

Грамадства

Губернатар Гродзеншчыны - пра перспектыўныя праекты рэгіёна

Губернатар Гродзеншчыны - пра перспектыўныя праекты рэгіёна

Горад-спадарожнік, анкалагічны цэнтр, «вёскі будучыні»...