Вы тут

Мазаіка з лістоў


Мазаіка з лістоў

Толкін. Для большасці — хто ён? Пісьменнік, які стварыў «Уладара пярсцёнкаў» і «Хобіта».

Для меншай колькасці людзей — аўтар «Сільмарыліёна».

Для яшчэ вузейшага кола — стваральнік цэлага міфалагічнага эпасу, так званых «Страчаных паданняў».

Але для каго ён — проста чалавек?

Чалавек, захоплены сваёй справай, чалавек з дзіўным (і дзівацкім) пачуццём гумару, чалавек, у якога былі сябры, дзеці, любімая жанчына.

Як даведацца пра такога Толкіна? Біяграфія, напісаная Хамфры Карпентэрам, — сапраўды каштоўная крыніца. Ды хто можа лепш расказаць пра сябе, чым сам чалавек? Асабліва калі ён не ведае, што на яго ўважліва глядзяць у дадзены момант.

Ад «Лістоў» Толкіна, з якіх склалі падборку і якія выдаў біёграф і любімы сын Крыстафер Толкін, немагчыма адарвацца, таму што гэтыя лісты паказваюць той бок асобы пісьменніка, пра які мы не ведалі.

Я паспрабавала скласці вобраз незнаёмага нам Прафесара з урыўкаў ягоных лістоў.

Знаёмцеся — Джон Рональд Руэл Толкін.

 

***

Сам Толкін заўсёды казаў, што не ўмее маляваць, і яго карцінкі — гэта «лухта» і «дробязі». Але ён склаў і праілюстраваў кароценькую дзіцячую казку пад назвай «Містэр Бліс». І малюнкі да яе нечакана (для Толкіна) прынялі.

А потым пісьменнік сам ілюстраваў свайго «Хобіта».

З ліста № 010. Да Ч. А. Фёрта, «Allen & Unwin»

Глыбокапаважаны сэр!

«Містэр Бліс» удачна прыбыў. Магу толькі сказаць, што быў вельмі здзіўлены, атрымаўшы на наступную раніцу ваш ветлівы ліст. Я і ўявіць не мог, што ён [«Бліс»] варты такіх клопатаў. На мой погляд, гэтыя карцінкі галоўным чынам даказваюць, што маляваць аўтар не ўмее. Але, калі ваша выдавецтва сур'ёзна лічыць, што трэба апублікаваць «Бліса», я паспрабую спрасціць ілюстрацыі і зрабіць іх больш прыдатнымі для перадрукоўкі.

Зразумела, мне б вельмі дапамагло, калі б Вы і сапраўды былі так ласкавы, што зазірнулі да мяне і далі параду-другую.

 

***

Толкін для вучонага свету перш за ўсё — Прафесар: чалавек, які займаецца сур'ёзнымі навуковымі даследаваннямі.

Тыя кнігі, якія зрабілі яго вядомым ва ўсім свеце, многія яго калегі лічылі марнаваннем часу, несур'ёзным заняткам, «дзівацтвам» навукоўца.

З ліста 017. Да Стэнлі Анвіна, дырэктара «Allen & Unwin»

Мяне ўвесь час пытаюцца, як там мой хобіт. Прычым (як я і прадбачыў) не без здзіўлення і нават крыху жалю. Мой родны каледж, як мне падаецца, расшчодрыўся асобнікаў на шэсць хоць бы для таго, каб было чым мяне дражніць.

Пасля рэцэнзіі ў «Таймc» двое-трое маіх больш паважных калег вырашылі, быццам могуць, калі ўжо так, без шкоды для сваёй акадэмічнай годнасці прызнацца, што знаёмыя з маёй «фантазіяй» (чытай: неразумнасцю).

Прафесар візантыйска-грэцкай мовы купіў сабе асобнік, «бо першаавыданні «Алісы» цяпер каштуюць нямалых грошай». Па чутках, за чытаннем «Хобіта» бачылі прафесара каралеўскай кафедры сучаснай гісторыі.

Кніга выстаўленая ў «Паркерз» (кнігарні «Паркерз» на Броўдзі-Стрыт у Оксфардзе), а больш, здаецца, нідзе.

 

***

Толкін ахвотна мог тлумачыць некаторыя моманты ў сваіх кнігах. Ён любіў казаць пра тое, што піша. Усе яго лісты ў зробленай падборцы так ці інакш датычацца яго творчасці.

Адзін з чытачоў Толкіна (які падпісаўся Хабіт) адправіў ліст з пытаннем у газету «The Observer», у якім «пытаецца, ці не пагадзіўся б Толкіен «распавесці падрабязней пра імя і паходжанне такога інтрыгуючага героя сваёй кнігі ... гэта так палегчыць жыццё даследчыкам наступных пакаленняў»«.

Супрацоўнікі рэдакцыі перанакіравалі ліст Толкіну, і ён на яго ахвотна адказаў.

 

З ліста 025. Рэдактару газеты «The Observer»

Сэр!

Угаворваць мяне не трэба: я ласы на ліслівасць, што той Цмок, ахвотна пахвалюся брыльянтавай камізэлькай і нават паразважаю пра яе паходжанне, калі ўжо містар Хабіт (яшчэ больш дапытлівы, чым хобіт) не толькі выказвае мне сваё захапленне, але яшчэ і пытаецца, адкуль такі скарб.

Але ці не здаецца Вам, што ў адносінах да даследчыкаў гэта трошкі несумленна? Палегчыць ім жыццё азначае пазбавіць іх сэнсу існавання.

...

І нарэшце, дам будучаму даследчыку невялікую задачку.

Аповесць пісалася з двума перапынкамі, кожны даўжынёй прыблізна ў год: адгадайце, у якіх месцах праца прыпынялася?

Зрэшты, гэта мусіць выявіцца ў любым выпадку. Але мне тут раптам успомнілася: калі Цмок паддаўся ліслівым гаворкам, хобіт падумаў: «Стары дурань!»

Баюся, што містар Хабіт (і Вы) ужо падумалі нешта падобнае.

Але, пагадзіцеся, спакуса была вялікая.

 

***

Гэты нявінны жарт меў, аднак, працяг для Толкіна.

З ліста 026. Да Стэнлі Анвіна

Не ведаю, ці трапляўся Вам на вочы доўгі і дурны ліст у «The Observer» за 20-ае лютага, і калі так, ці не палічылі Вы, што я раптам з’ехаў з глузду.

На мой погляд, рэдактар абышоўся са мной проста несумленна. У студзені газета апублікавала ліст за подпісам «Хабіт» (аўтар ліста пытаўся, ці не падказаныя хобіты лекцыямі Джуліяна Хакслі на тэму пухнатых афрыканскіх пігмеяў і шмат чаго іншага).

Я даслаў у рэдакцыю свой жартоўны адказ, прыклаўшы чысты канверт з маркай для перадачы Хабіту; а таксама і кароткі, цалкам разумны каментар, прызначаны для публікацыі. На працягу месяца зусім нічога не адбывалася, а потым у адзін цудоўны дзень я прачнуўся, каб дазнацца, што мой неабдуманы жарт займае амаль цэлую калонку!

 

***

Толкін заўсёды ганарыўся сваім нямецкім прозвішчам, пра што неаднаразова казаў, і ў той жа час — заставаўся сапраўдным англічанінам. Змагаючыся на баку Вялікабрытаніі, ён удзельнічаў у Першай сусветнай вайне.

А ягоныя дзеці (трое сыноў і дачка) пасталелі якраз напярэдадні Другой сусветнай. Таму фашызм прынёс Толкіену і ўсёй яго сям’і шмат болю і пакут.

Але нават пры гэтым ён быў глыбока абураны, калі — пасля капітуляцыі Германіі — нямецкія гарады працягвалі бамбіць, і абурана пісаў пра гэта ў 1945 годзе.

Толкін дзіўным чынам спалучаў гуманізм і рэдкую грамадзянскую мужнасць (па ягонай версіі, праўда, неіснуючую).

У 1938 годзе пісьменнік хацеў апублікаваць нямецкі пераклад «Хобіта», але з-за палітычных установак у Германіі таго часу выйшла наступнае:

 

З ліста 029. Да Стэнлі Анвіна 25 ліпеня 1938

Трэба сказаць, прыкладзены ліст ад «Rütten and Loening», што называецца, хапіў цераз край. Хацелася б ведаць, праз што такая няласка: ці то праз маё нямецкае прозвішча, ці то праз іх ідыёцкія законы, якія патрабуюць сертыфікат «арыйскага» паходжання ад любога жыхара любой краіны?

Асабіста я схільны адмовіцца даваць якое б там ні было Bestätigung [Пацверджанне] (хоць, між іншым, магу) і паслаць нямецкі пераклад куды падалей.

У любым выпадку, я рашуча выступаю супраць таго, каб падобныя заявы з'яўляліся ў друку. Я зусім не лічу, што адсутнасць яўрэйскай крыві (магчымая) — гэта абавязкова падстава для гонару; у мяне нямала сяброў-яўрэяў, і я вельмі б не хацеў стварыць уражанне, быццам падтрымліваю гэтую ў вышэйшай ступені згубную і антынавуковую расавую тэорыю.

 

***

Кажуць, што Толкін апісаў сваю жонку ў гераіні «Сільмарыліёна» — эльфійскай прынцэсе Люцыэн. Ці так гэта?

Уласна, пра сваё каханне да Эдыт Брэт Толкін можа сказаць і сам.

 

З ліста 340. Да Крыстафера Толкіена 11 ліпеня 1972

Нарэшце заняўся мамінай магілай... Мне б хацелася зрабіць наступны надпіс:

 

Эдыт Мэры Толкін

1889-1971

Люціэн

 

Коратка і суха, за выключэннем Люцыэн, а гэта імя значыць для мяне болей, чым незлічонае мноства слоў; бо яна была маёй Люцыэн (і ведала пра гэта).

13 ліпеня. Скажы, што думаеш, шчыра пра гэты дадатак.

Я пачаў ліст у глыбокім узрушэнні, пад уладай моцнага перажывання і гора, — і ў любым выпадку час ад часу на мяне находзіць (з нарастаючай сілай) усепаглынальнае пачуццё страты. Мне неабходная парада. І аднак я спадзяюся, што ніхто з маіх дзяцей не палічыць выкарыстанне гэтага імя сентыментальным дзівацтвам.

Як бы там ні было, з ужываннем ласкальных мянушак у некралогу яно і ў параўнанне не ідзе. Я ў жыцці не называў Эдыт «Люцыэн» — але менавіта яна дала пачатак легендзе, што з часам стала цэнтральнай часткай «Сільмарыліёна».

Упершыню гэтая легенда зарадзілася на невялікай лясной палянцы, зарослай балігаловам, пад Русам, у Ёркшыры (дзе я нядоўгі час камандаваў аванпастом Хамберскага гарнізона ў 1917 годзе, i яна мела магчымасць жыць там са мной).

У тыя дні валасы яе былі як воранава крыло, скура — аксамітная, вочы ззялі ярчэй, чым калі-небудзь на тваёй памяці, і яна ўмела спяваць — і танчыць.

Але легенда сказілася, я — пакінуты, і мне не дадзена прасіць за яе перад няўмольным Мандасам.

 

***

Што такое папулярнасць? Пакланенне пры жыцці? Хутчэй процьма праблем, калі ты хочаш проста жыць і рабіць тое, што табе падабаецца, а табе замінаюць.

З ліста 336. Да сэра Патрыка Браўна 23 мая 1972

У тым, каб стаць культавай фігурай яшчэ пры жыцці, баюся, прыемнага мала. І тым не менш я не знаходжу, што гэта спрыяе зазнайству; сам я адчуваю сябе жудасць якім маленькім і нікчэмным.

Але нос нават самага сціплага з ідалаў (маладзейшы, чым Чу-Бу, і крыху старэйшы за Шыміша) ніяк не можа не паказытаць салодкі водар фіміяму!

 

Святлана Курганава

Дадаць каментар

Выбар рэдакцыі

Грамадства

Звычайная настаўніца фізікі трапіла на адронны калайдар

Звычайная настаўніца фізікі трапіла на адронны калайдар

Што насамрэч адбываецца на мяжы Швейцарыі і Францыі, дзе на глыбіні каля ста метраў размяшчаецца Вялікі адронны калайдар?

Грамадства

Як мы наведалі курсы перападрыхтоўкі для беспрацоўных

Як мы наведалі курсы перападрыхтоўкі для беспрацоўных

Не так даўно навукоўцы выявілі, што стрэс ад страты або змены месца працы ўваходзіць у топ-3 самых моцных негатыўных перажыванняў сучасных людзей. 

Грамадства

Як беларускія дзяўчаты частавалі ліванцаў стравамі з бульбы

Як беларускія дзяўчаты частавалі ліванцаў стравамі з бульбы

Ваенныя медыкі Вера Паўлянковіч і Вольга Яхнавец  былі ў Ліване з міратворчай місіяй.