Вы тут

«Граматыка…»: аўстрыйскі погляд


Выданне манаграфіі, прысвечанай гісторыі беларускай мовы, у адным з вядучых еўрапейскіх універсітэтаў, — значная падзея для беларускай навукі. Прэзентацыя двухтомнага даследавання вядомага аўстрыйскага славіста, беларусіста Германа Бідэра «Антон Луцкевіч. Беларуская граматыка. Вільня, 1916», якая пабачыла свет у Ольдэнбургскім універсітэце імя Карла фон Асецкага (Германія), адбылася ў Цэнтральнай навуковай бібліятэцы імя Якуба Коласа Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі.


Напрыканцы 1991 года нямецкі мовазнаўца Карл Гутшміт у бібліятэцы Гамбургскага ўніверсітэта выпадкова адшукаў кнігу буйнога фармату ў 70 старонак. На тытульным лісце меўся наступны надпіс: «Антон Луцкевіч. Беларуская граматыка паводле лекцый, чытаных на беларускіх вучыцельскіх курсах. Вільня, 1915 — 1916 год. Частка 1. Фанетыка і этымалогія. Вільня, 1916 год». Знойдзенае выданне аказалася рукапісам на тагачаснай беларускай лацініцы, размножаным адным з прымітыўных спосабаў, якія існавалі на пачатку ХХ стагоддзя.

Карл Гутшміт паведаміў пра знаходку навуковай супольнасці і ўзяўся за даследаванне рукапісу. Але завяршыць распачатую справу вядомаму славісту не давялося: у 2012 годзе ён пакінуў гэты свет. Даследаванне падхапіў Герман Бідэр — вучань і калега Карла Гутшміта. Пад яго пяром 70 старонак «Граматыкі...» ператварыліся ў амаль тысячу старонак навуковага даследавання.

Першы том манаграфіі змяшчае тэкст рукапіса і каментарый да паасобных моўных з’яў. Аўтар падрабязна прааналізаваў лінгвістычны матэрыял: сістэму вакалізму, кансанантызму, марфалогію, словаўтваральныя асаблівасці беларускай мовы, а таксама яе лексічны склад, стылістыку, тэрміналагічны фонд. У другім томе пададзены каментарый да развіцця ранняй беларускай літаратурнай мовы, нарысы даўняй граматыкаграфіі і лексікаграфіі, мовазнаўчай тэрміналогіі, а таксама храналагічна ўпарадкаваныя каментарыі да моўнай палітыкі і моўнай сітуацыі на тэрыторыі Беларусі ў 1795 — 1939 гг.

Прафесар Інстытута славістыкі Венскага ўніверсітэта Герман Бідэр неаднойчы наведваў Беларусь, праходзіў стажыроўку ў Нацыянальнай акадэміі навук. Прывітальны ліст ад Германа Бідэра агучыў дырэктар Інстытута мовазнаўства імя Якуба Коласа Цэнтра даследаванняў беларускай культуры, мовы і літаратуры НАН Ігар Капылоў. Аўстрыйскі даследчык падкрэсліў патрыятычную незалежніцкую пазіцыю палітычнага дзеяча Антона Луцкевіча, каго нават у нашы дні магла б браць за прыклад беларускамоўная эліта, якой і прысвечана праца Бідэра.

Доктар філалагічных навук, прафесар Генадзь Цыхун, галоўны навуковы супрацоўнік Інстытута мовазнаўства НАН, звярнуў увагу на важныя моманты, якія вылучаў Карл Гутшміт у дачыненні да дзейнасці Антона Луцкевіча. Як адзначаў Гутшміт, істотна, што Луцкевіч не вырас на беларускім дыялектным матэрыяле і не прэтэндаваў на вызначальнае месца сваёй рэгіянальнай гаворкі ў літаратурнай мове, а таксама не меў філалагічнай адукацыі, што было вельмі карысна. Займаючыся справамі газет «Нашай долі» і «Нашай нівы», пішучы брашуры і кнігі, Антон Луцкевіч вымушаны быў практычна вырашаць пытанні іх мовы — ад графічнай сістэмы да сінтаксісу і стылю, — так можна дапусціць, што ў яго выпрацавалася сведамасць спецыфічных норм літаратурнай мовы. Цалкам верагодна, што Антон Луцкевіч планаваў выдаць сваю «Граматыку...», але з выданнем працы Браніслава Тарашкевіча палічыў гэта неактуальным.

Дарэчы, беларускія мовазнаўцы маглі і раней узяцца да даследаванне «Граматыкі...» Антона Луцкевіча калі б... больш уважліва чыталі «ЛіМ»! На гэта звярнуў увагу выкладчык кафедры гісторыі беларускай мовы Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта, кандыдат філалагічных навук, экс-старшыня Міжнароднай асацыяцыі беларусістаў Сяргей Запрудскі. З яго слоў, гісторык Анатоль Сідарэвіч яшчэ на пачатку 1991 года ў нарысе, апублікаваным ў «ЛіМе», пісаў пра дзейнасць Антона Луцкевіча і ўзгадаў, што ў Віленскай бібліятэцы Нацыянальнай акадэміі навук Літвы знаходзіцца рукапісная праца Луцкевіча, прысвечаная фанетыцы і этымалогіі.

Дзякуючы нямецкім калегам «Граматыка...» А. Луцкевіча атрымала сур’ёзную кваліфікацыю і экспертную ацэнку. Аднак манаграфія Германа Бідэра выдадзеная на нямецкай мове, што ўскладняе знаёмства з вынікамі даследавання для беларускай аўдыторыі. Доктар філалагічных навук, прафесар, загадчык кафедры гісторыі беларускай мовы БДУ Мікалай Прыгодзіч прапанаваў перакласці навуковую работу на беларускую мову, і гэтую прапанову ахвотна падтрымалі іншыя ўдзельнікі прэзентацыі.

Алеся ЛАПІЦКАЯ

Дадаць каментар

Выбар рэдакцыі

Грамадства

Знайсці працу дапаможа служба занятасці насельніцтва

Знайсці працу дапаможа служба занятасці насельніцтва

Хойніцкі, Брагінскі і Жлобінскі раёны афіцыйна адносяцца да тых, дзе адзначаецца самы высокі ўзровень беспрацоўя — 0,8 %.

Грамадства

Звычайная настаўніца фізікі трапіла на адронны калайдар

Звычайная настаўніца фізікі трапіла на адронны калайдар

Што насамрэч адбываецца на мяжы Швейцарыі і Францыі, дзе на глыбіні каля ста метраў размяшчаецца Вялікі адронны калайдар?

Грамадства

Як мы наведалі курсы перападрыхтоўкі для беспрацоўных

Як мы наведалі курсы перападрыхтоўкі для беспрацоўных

Не так даўно навукоўцы выявілі, што стрэс ад страты або змены месца працы ўваходзіць у топ-3 самых моцных негатыўных перажыванняў сучасных людзей.