25 Верасень, аўторак

Вы тут

Царква, касцёл і сінагога па суседстве


Зямля, адораная Божай ласкай, якая ў той жа час зведала шмат страт. Мясцовасць з багатай гісторыяй, напоўненай легендамі і паданнямі. Мяняліся часы — змяняліся і мясцовыя традыцыі. Розным было і рэлігійнае жыццё ў Азёрах.


Уніяцкая царква ў Азёрах.

Пасля падпісання ў 1596 годзе Берасцейскай царкоўнай уніі, спрадвеку праваслаўны Азёрскі край стаў пераводзіцца ва ўніяцтва. Царква, якая знаходзілася на паўднёва-ўсходняй ускраіне вёскі побач з могілкамі, на перакрыжаванні вуліц Царкоўнай і Могілкавай (сённяшніх Чырвонапартызанскай і Піянерскай), была ператворана ва ўніяцкую.

У XVІІ стагоддзі ў вёсцы пачало распаўсюджвацца каталіцтва, быў пабудаваны драўляны касцёл Маці Божай Ружанцовай, знішчаны ў час вайны з Масковіяй 1654—1667 гадах. Тады ж моцнае разбурэнне адчула на сабе ўсё паселішча. Новы драўляны касцёл быў адбудаваны на Рынку ў 1679 годзе. Праз сто гадоў, у 1779-м, праводзілася яго капітальнае аднаўленне на сродкі ўладальніка Азёр караля Станіслава Аўгуста Панятоўскага. Двухвежавы храм па задумцы архітэктара з'яўляўся спробаю выкарыстання класіцызму ў драўляным дойлідстве.

Пасля спусташальнай вайны з Масковіяй сярэдзіны ХVІІ стагоддзя ў Азёрах пачалі актыўна сяліцца яўрэі. У паселішчы ўзрастала значэнне гандлю і рамёстваў, у выніку з вёскі яно ператварылася ў мястэчка, якое, на думку гісторыка В. Рагойшы, «выступала як унікальная форма спакойнага, талерантнага прадуцыравання і сужыцця некалькіх нацыянальных культур». Яўрэі ўтварылі моцную, даволі паспяховую абшчыну, якая існавала за кошт мукамольнай прамысловасці, рыбалоўства, дублення скур, рамёстваў і гандлю.

На вуліцы Школьнай, бліжэй да возера, адкрылася яўрэйская школа, адсюль вуліца атрымала сваю назву. Побач у канцы XVІІІ стагоддзя пабудавалі сціплую па знешнім выглядзе і аздабленні драўляную сінагогу, акружаную па перыметры галерэяй і прыбудовамі. Яна ўяўляла сабою бязвежавае збудаванне прасторнага аб'ёму з высокім дахам складанай канфігурацыі і мела падабенства са шматлікімі ўзорамі сінагагальнай архітэктуры, размешчаных па ўсёй Беларусі, напрыклад у Воўпе, Адэльску і Песках.

Большасць насельніцтва Азёр па веравызнанні былі ўніятамі, пераведзенымі з праваслаўя, і наведвалі невялічкую ўніяцкую царкву, якая згадваецца ў шэрагу старых дакументаў. У пачатку ХVІІІ стагоддзя протаіерэем у ёй быў Тодар Грыневіч. 17 жніўня 1712 года на яго хату здзейснілі напад мясцовыя шляхцічы Ян і Сымон Плонскія: павыбівалі дзверы і вокны, пабілі яго сына Міхала, а таксама іх парабкаў Яна Дарошку і Міхала Царыка.

Праз год, 20 верасня 1713 года святар Азёрскай царквы Грыгор Куляшэўскі ўнёс у гарадскі суд скаргу на стрыеўскага падстарасту Антона Казіцкага і Верцялішкаўскага протаіерэя Тодара Грынашкевіча і іншых асоб у тым, што яны рабілі неаднаразовыя наезды на яго хату. Але, не знаходзячы яго на месцы, рабавалі царкоўную маёмасць. Як высветлілася пазней, Казіцкі хацеў з царквы ў Азёрах забраць келіхі і аддаць Верцялішскаму прэсвітару.

Аднаго ж разу напаткалі Куляшэўскага ў хаце, пасля чаго той збег і схаваўся ў царкве. Згаданыя нападнікі «царкоўныя сцены кулямі нашпігавалі, у дзвярах засовы паламалі», уварваліся ў храм са зброяй і напалі на святара. Выратавалі Куляшэўскага ад смерці, а Азёрскую царкву ад рабавання ваколічныя сяляне, якія пачуўшы пальбу, збегліся да царквы і не далі ўчыніць гвалт.

За наступныя чатыры дзесяцігоддзі Азёрская царква шматразова зведвала на сабе несправядлівасць з боку самых багатых мясцовых шляхецкіх родаў, каталікоў па веравызнанні — Плонскіх і Старжынскіх. У 1754 годзе святар Азёрскай царквы Мацей Грыневіч скардзіўся на іх у Гродзенскі суд. Плонскія і Старжынскія пагражалі Грыневічу фізічнай расправай, незаконна завалодалі царкоўнай зямлёй (маёнткам, лесам, сенажаццю) і рыбнай лоўляй у рэках і азёрах, наносячы страты яе гаспадарцы.

У гэтым жа, 1754 годзе, шляхта Гродзенскага павета дала сваім дэпутатам на сойме інструкцыі, у якіх была пазначана патрэба ў аднаўленні 9 праваслаўных цэркваў Гродзенскай эканоміі, сярод якіх, разам з Гродзенскай Уваскрасенскай, Навадворскай, Крынкаўскай, Скідзельскай і Верцялішкаўскай, называлася і Азёрская.

У 70—80-я гады XVІІІ стагоддзя ў Азёрах, якімі валодаў апошні кароль Рэчы Паспалітай Станіслаў Аўгуст Панятоўскі, замест старой была пабудавана новая Петра-Паўлаўская ўніяцкая царква, у якой сваёй формай вылучаліся вокны ў выглядзе паўколаў. Нягледзячы на рамонты 1843-га і 1853 гадоў, драўляныя канструкцыі царквы паступова прыходзілі ў заняпад. Пасля будаўніцтва ў цэнтры Азёр царквы Святога Духа ў 1866 годзе, у старым храме захоўвалі архіў і бібліятэку. А яе саму, размешчаную побач з вясковымі пахаваннямі, празвалі «Могілкавай».

...На 1830 год у Азёрах пражывала 426 чалавек мужчынскага полу, з іх 7 шляхцічаў, духоўнага стану — 2, 235 мяшчан-яўрэяў, мяшчан-хрысціян і сялян — 181. У 1839 годзе ўніяты былі пераведзеныя ў праваслаўе, і былая ўніяцкая царква ў Азёрах стала праваслаўнай.

Пасля задушэння паўстання 1863—1864 гадоў у Беларусі расійскія ўлады разгарнулі актыўнае будаўніцтва праваслаўных цэркваў. 25 лістапада 1864 года быў зацверджаны праект новай «праваслаўнай мураванай царквы на 450 чалавек са званіцай» у Азёрах. 11 чэрвеня 1867 года будаўніцтва царквы Святога Духа было завершана і яна была асвечана.

У 1912 годзе ў склад Азёрскага прыхода ўваходзілі мястэчка Азёры, вёскі Стрыеўка, Канчатка, Лакно, Лозы, Каневічы, Пыра, Пруды, Губінка, урочышчы Берві, Бярэзіна, Дубінка, Бабіна, Конна, Масткі, Бушнева з насельніцтвам каля чатырох тысяч чалавек.

У 1895 годзе ў Азёрах з'явілася гарбарнае прадпрыемства, а ў 1899-м аднавіла дзейнасць папярова-кардонная фабрыка. Калі ў 1878 годзе ў Азёрах пражывала 1013 чалавек, з якіх 508 яўрэяў, то ў 1897 годзе ўжо 3283 жыхары.

Адна з Азёрскіх вулачак (1930-я гады).

У 1915 годзе, у час Першай сусветнай вайны, Азёры апынуліся пад нямецкай акупацыяй, а пасля заключанага ў 1921 годзе Рыжскага мірнага дагавора — у складзе другой Рэчы Паспалітай. Новая ўлада ўслед за немцамі разгарнула актыўную высечку мясцовых лясоў. Так Азёры і зрабіліся цэнтрам гміны Гарадзенскага павета Беластоцкага ваяводства. На зямлі былога маёнтка Валіцкіх Вільянава пасяліліся «асаднікі» — удзельнікі польска-савецкай вайны, адна з бітваў якой адбылася каля вёскі Новая Руда (10 лютага 1940 года ўсе сем'і асаднікаў былі дэпартаваныя ў глыб СССР).

Паступова пасля вайны аднаўлялася колькасць насельніцтва мястэчка. У 1921 годзе тут жыло 1755 чалавек, а на 1935-ы — ужо 2700 жыхароў, з якіх 550 былі каталікамі, 900 — праваслаўнымі, а 1300 — іўдзеямі. З мястэчка ў Гродна можна было патрапіць па чыгунцы і аўтобусам.

Азёры мелі маляўнічыя вулачкі, забудаваныя драўлянымі хаткамі. Пасярэдзіне Рынку ў акружэнні старых дрэў стаяла мураваная царква, а побач драўляны касцёл з дзвюма вежамі. У 1928 годзе ён быў адноўлены, і, нягледзячы на шэраг перабудоў, захаваў амвон з XVІІ стагоддзя, а ў рызніцы знаходзіліся прыгожыя арнаменты са слуцкіх паясоў. Бліжэй да возера стаяла старая драўляная сінагога. Па суседстве знаходзіўся пабудаваны пры паляках чыгуначны вакзал, у асноўным для вывазу дрэва з Гродзенскай пушчы. Для перапрацоўкі дрэва, сплаўленага па вадзе, за возерам была пабудавана вялізная лесапільня, побач драўляны порт, поўны плытоў.

У мястэчку знаходзіліся начлежныя дамы Генаха Лацкага пры вуліцы Пілсудскага, 22 і Давіда Бэркавіча пры вуліцы Кароткай, 7. Абодва мелі па тры пакоі, кошт — адзін злоты за ложак. На Рынку знаходзіўся рэстаран У. Гізоўскага. Гандаль адбываўся ў чацвер, а ў пачатку кастрычніка ладзіўся штогадовы кірмаш.

У 1939 годзе Азёры ўвайшлі ў склад БССР і ў 1940 годзе сталі цэнтрам сельсавета. Але ў чэрвені 1941 года мястэчка апынулася пад нямецкай акупацыяй.

На тэрыторыі сённяшняй Чырвонаармейскай вуліцы двухпавярховы дом з вадаправодам заняла «гміна», у якой пражываў нямецкі камісар з сям'ёй. Побач было створана «гета», куды сагналі 1370 яўрэяў. Яно было злучана з гмінай тунэлем памерам 2х2 метры.

Згодна з аповедам мясцовага жыхара В. А. Таянка, схопленых людзей праводзілі праз гэты ход у бункер, дзе іх дапытвалі, катавалі і забівалі. Побач знаходзіліся вальеры з галоднымі ваўкамі і лісамі, да якіх таксама кідалі вінаватых, на думку фашыстаў, людзей. Не пазней за 5 сакавіка 1943 года немцы і паліцаі забілі ўсіх азёрскіх яўрэяў.

Пасля заканчэння вайны бетонны ўваход у тунэль засыпалі. Але яшчэ ў пачатку 1980-х гадоў пры капанні калодзежа глыбока ў зямлі былі знойдзены вялізныя шпалы даўжынёй каля трох метраў.

Пасля Вялікай Айчыннай вайны ад некалі багатай яўрэйскай культуры не засталося нічога. Сінагога, як і старая «Могілкавая» царква ды касцёл, былі спалены. І калі ў 1994 годзе каталіцкі храм на месцы былога знішчанага быў адноўлены, то аднаўляць страчаную спадчыну яўрэйскага народа ў Азёрах не засталося каму. Нават старыя яўрэйскія могілкі, якія знаходзіліся з правага боку пры дарозе на Астрыну сёння зараслі дрэвамі.

Аднойчы на адну з гадавін Перамогі на парэштках фундамента былога гета мясцовыя жыхары заўважылі мужчыну, які плакаў. На пытанне, што з ім, ён адказаў, што яго тут катавалі, але ён цудам збег праз дымаход і застаўся жывы. У адрозненне ад тых соцень азярчан, хто быў знішчаны фашыстамі.

Васіль ГЕРАСІМЧЫК

Дадаць каментар

Выбар рэдакцыі

Грамадства

Чым здзівіў сёлета «Кліч Палесся»

Чым здзівіў сёлета «Кліч Палесся»

Этнафэст стаў вядомым далёка за межамі Беларусі. 

Спорт

Цырымонія развітання з Анатолем Капскім прайшла ў «Барысаў-Арэне»

Цырымонія развітання з Анатолем Капскім прайшла ў «Барысаў-Арэне»

Грамадзянская паніхіда працягвалася больш за дзве гадзіны ў "Барысаў-Арэне".

Грамадства

75 год таму пачалося вызваленне Беларусі

75 год таму пачалося вызваленне Беларусі

23 верасня 1943 года, савецкімі войскамі быў вызвалены ад нямецка-фашысцкіх захопнікаў першы населены пункт Беларусі — раённы цэнтр Камарын.

Грамадства

Каму і чым дапаможа ТЦСАН

Каму і чым дапаможа ТЦСАН

Ад дапамогі дома пажылым і да стварэння крызісных пакояў для ахвяр хатняга гвалту.