Вы тут

Чым адметны беларускі воўк?


Чым адметны беларускі воўк?

Упершыню Алеся Разанава я для сябе адкрыла яшчэ ў школе, можа, гадоў у шаснаццаць. Адкрыла і – закахалася назаўжды. Але так здараецца, і ўлюбёныя рэчы часам забываешся. Для гэтага тэксту мне было патрэбна ўзнавіць свае ўражанні, і я дастала з палічкі стары зборнік «Вастрыё стралы». Дзіўнае адчуванне: вяртацца да таго, што раней было каштоўным для цябе. Гартаеш і бачыш: вось тут пакрэслена алоўкам, вось тут была загнутая старонка... Гэтыя вершы мне запалі ў душу тады. Дзіўна паддавацца іх мернаму рытму і ўспамінаць, што і чаму спадабалася тады, успамінаць сябе. І вельмі цікава, чым адрозніваецца мой погляд на іх цяпер. Вось чароўная ўласцівасць паэзіі: з цягам часу знаходзіш нешта новае, але адначасова і вяртаешся да сябе.

Што добрага было ў беларускай паэзіі? Ёсць стандартны адказ – Купала, Колас, Багдановіч. У другой жа палове ХХ стагоддзя хэдлайнераў больш. Алесь Разанаў стаіць крыху асобна ад іх, але займае важнае месца ў гісторыі беларускай літаратуры. Звычайны чалавек, які асабліва нікуды не высалупваецца, а проста жыве сумленна, як лічыць правільным, і робіць тое, што яму падабаецца, таму і беспамылкова трапляе кожнаму ў сэрцайка.

Калі вывучаеш любую паэзію, беларускую ў тым ліку, падзяляеш: вось гарадская лірыка, вось любоўная, грамадзянская і гэтак далей. Філасофская лірыка у беларускай літаратуры трывала асацыюецца з Алесем Разанавым. І менавіта філасофскай лірыцы звычайна несправядліва аддаюць няшмат увагі. Заўсёды здаецца: гэта нешта мудрагелістае, незразумелае. Але што па сутнасці філасофская лірыка? Развагі пра сэнс жыцця, вечныя каштоўнасці, сутнасць светабудовы... Не проста незразумела, але яшчэ і маркотна.

З філасофскай лірыкай усё складана: на самай справе яна не дае адказаў на «адвечныя пытанні». Таму што гэтых адказаў не існуе. Па сутнасці, любое філасофскае разважанне – гэта спроба зразумець навакольны свет, спроба растлумачыць, хто мы, адкуль мы і куды мы ідзем. Так ці інакш, пра гэтыя рэчы задумваецца кожны чалавек, і адсутнасць дакладных адказаў прымушае сумаваць. Таму філасофская лірыка заслугоўвае ўвагі і ў пятнаццаць гадоў, і ў трыццаць, і ў шэсцьдзесят.

Можа, менавіта паэтызаванне філасофскіх разваг і ёсць адказ. Паэзія выдатная шматлікасцю трактоўкі. Так добрая філасофская лірыка зачароўвае, запрашае заглыбіцца ў сябе, задумацца. Вобразнасць і мастацкасць адкрываюць вялікую колькасць трактовак, а значыць – вялікую прастору для разваг. Лепшыя вершы – тыя, якія прымушаюць разважаць, праўда?

Такая і ёсць творчасць Алеся Разанава, пісьменніка, перакладчыка і паэта-наватара. Але ў дадзеным выпадку асаблівай увагі заслугоўваюць формы выкладання. Алесь Разанаў прынёс у беларускую паэзію абсалютна новыя для яе формы.

У першую чаргу – версэты. Фармальна гэта празаічны тэкст: няма вершаванага рытму, метра і рыфмы. Аднак паэзія не абмяжоўваецца гэтымі паказчыкамі, праўда? Версэты знаходзяцца на мяжы прозы і паэзіі, у тым месцы, дзе яны ўзаемапранікаюць адно у адно. Язык не паварочваецца назваць іх прозай – тэматыка, сістэма вобразаў і сама мова выбудоўваюць дзіўную паэтычную карціну.

Такім чынам, што ў гэтай паэзіі? Па змесце гэта лірычныя прыпавесці, у якіх праз простыя рэчы асэнсоўваецца чалавечае жыццё. І – вось яна, тая самая паэзія, да якой хочацца вяртацца.

Вось, напрыклад, версэт «Будучыня». Вельмі тонка тут прачута і перададзена адчуванне няўпэўненасці – што там, далей. І разам з ім – пачуццё адказнасці: каб стаць вартым гэтага «далей», трэба змяніць сябе. І гэтая няўпэўненасць, гэтая адказнасць зусім па-рознаму адчуваецца з цягам часу.

Час ідзе – а смерць і неўміручасць ўсё яшчэ наперадзе. (на вынаску)

Далей – вершасказы. Гэта творы, напісаныя ў форме версэта, аднак гэта ўжо не прытча, гэта хутчэй своеасаблівая медытацыя, у працэсе якой разглядаецца сама рэч, прадмет, з'ява. Усё трымаецца на асацыяцыях, таму і цікава: як далёка гэтыя асацыяцыі могуць завесці?

У вершасказах, дарэчы, акрамя асацыятыўнасці, выдатны гукапіс. Вось, напрыклад, «Пчала». Чытаем: чаргаванне ж-ш-дз-з-з . Што гэта, як не ціхае гудзенне пчалы дзесьці ў аддаленні? Ці, напрыклад, «Піла»: п-с-з-с-з – што гэта, як не гук пілавання? Чытаем «Дарогу» – і там перакочваецца, грукоча дж-д-р.

Цацка для ўспрымання, але праз такія цацкі і пранікаеш ў сутнасць рэчаў.

Самыя цікавыя, на мой погляд, тыя вершасказы, у якіх аўтар адну рэч перакладае на розныя мовы. На роднасных мовах словы гучаць падобна, але ў кожным ёсць адрозненне, цяжка вытлумачальны нюанс, і вось аўтар гэты нюанс спрабуе ўлавіць. Зразумець, напрыклад, чым літоўскі воўк адрозніваецца ад рускага і чэшскага (падказка: з усіх ваўкоў толькі беларускі займаецца воўчай справай – вые).

Пункціры. Гэтыя невялікія (тры-шэсць радкоў)  творы – любімы жанр Алеся Разанава, якія па яго творчай задумцы закліканы перадаць думку найбольш лаканічна. Вось яна, квінтэсэнцыя творчасці – у пары радкоў выказаць увесь сэнс.

У аснове пункціра – канкрэтная падзея: дзіця вучыцца хадзіць, канчаецца лета, смерць косіць салому. На першы погляд, пункціры грунтуюцца на парадоксе, аднак на самай справе ў іх выбудоўваецца непазбежная заканамернасць быцця. Мы глядзім у будучыню, а мінулае – на нас. Дворнік мяце тратуар, але свой цень яму не зрушыць. У паштовай скрыні ёсць газеты, часопісы, лісты, а незвычайнага – вестак – няма.

Гэта сапраўды любімы жанр аўтара, у яго нават ёсць асобныя зборнікі толькі з пункцірамі, і ў кожным зборніку можна знайсці россып росчыркаў – пункцірам. Зразумела: куды больш каштоўныя лаканічныя думкі, якія трапляюць проста ў цэль.

Яшчэ адна спроба вылучыць чыстую думку – квантэмы. Квантэмы літаральна – «імпульс, чысты квант паэтычнай энергіі». Тут і словы-вобразы, і інтанацыя рытму, і колер рытму. У квантэмах няма звязанасці, прычынна-выніковай сувязі. Паміж сказамі часта адсутнічаюць знакі прыпынку, знікаюць межы паміж лагічна завершанымі кавалкамі тэксту. Ствараецца ўражанне, што словы раскіданы, разбураны, існуюць паасобку.

У выніку атрымліваюцца як быццам не звязаныя паміж сабой фразы. Хтосьці заўважыў, што квантэмы нагадваюць не сам верш, а як быццам намёк на яго, вобраз магчымага верша. Такое «зрабі сам» ад Алеся Разанава: «вось вам пару радкоў, пара вобразаў, ці не хочаце зрабіць з іх свой твор?». (на вынаску) Вось гэта і ёсць сапраўдная філасофія – квант, чысты імпульс энергіі, які кожны вольны трактаваць як хоча.

Разанаўскія новыя жанры паэзіі – пульсуючая артэрыя на шыі беларускай літаратуры. Ужо цяпер ёсць цэлы шэраг творцаў, якія так ці інакш натхняліся Алесем Разанавым. Паспрабуйце і вы: цікава, да чаго вас прывядзе нетаропкі рытм гэтых паэтызаваных філасофскіх разваг?

 

Марыя Свіст

Дадаць каментар

Выбар рэдакцыі

Грамадства

Зміцер Жылуновіч. Таварыш пясняр

Зміцер Жылуновіч. Таварыш пясняр

Ён быў аўтарам Маніфеста аб абвяшчэнні Савецкай Беларусі, першым прэм'ер-міністрам рэспублікі, яго двойчы выключалі з партыі, ён мог стаць першым народным паэтам...

Грамадства

Трансфармацыя адукацыі: поўнае паглыбленне... у лічбу

Трансфармацыя адукацыі: поўнае паглыбленне... у лічбу

Ці спросціць «Электронная школа» жыццё педагогам і як гэта адаб'ецца на якасці ведаў?

Грамадства

Прэзідэнт зрабіў кадравыя прызначэнні

Прэзідэнт зрабіў кадравыя прызначэнні

Аляксандр Лукашэнка даў згоду на прызначэнне рэктараў і кіраўнікоў раёнаў і прадпрыемстваў.

Калейдаскоп

Чым здзівіў Беларускі тыдзень моды

Чым здзівіў Беларускі тыдзень моды

Пазнаёміцца з навінкамі ад беларускіх дызайнераў можна было на тыдні моды, які праходзіў у Мінску з 7 да 11 лістапада.