Вы тут

Зіновій Прыгодзіч пра майстэрства публіцыстыкі


Цікавы пісьменнік, выдатны журналіст, галоўны рэдактар часопіса «Гаспадыня». Заслужаны дзеяч культуры Рэспублікі Беларусь. Што яшчэ можна дадаць? На сёння толькі адно: лаўрэат Нацыянальнай літаратурнай прэміі. Гэтую прэстыжную дзяржаўную адзнаку Зіновію Прыгодзічу прынесла публіцыстыка, выдадзеная асобнай кнігай пад назвай «Постаці: з цэлым народам гутарку весці…». А «ЛіМ» прапануе сваім чытачам гутарку з аўтарам, знаёмства з не менш адмысловай асобай, чым самі героі зборніка.


— Зіновій Кірылавіч, вельмі разумею і прыхільнасць, і рашэнне экспертнага савета па «Постацях»… На мой погляд (погляд журналіста з працяглым досведам працы ў тэматыцы дзяржаўнай палітыкі), гэта дакладна вельмі моцны палітычны ход — паказаць чалавека як асобу і… неасобу, яго каштоўнасць у сусвеце і сусвет яго маленькага атачэння, яго моц і адначасова слабасць, яго і толькі яго разынку… Дык такое ўменне — гэта талент ці праца?

— Вы правільна вызначылі мэту і сэнс маёй працы. Кніга «Постаці» сапраўды задумвалася і стваралася як спроба паказаць нашых знакамітых Творцаў, Падзвіжнікаў нацыянальнай культуры рознабакова і з магчымай паўнатой, раскрыць кожнага з іх як Асобу, як выбітную Постаць. Наколькі ўдалося рэалізаваць гэту задуму — меркаваць не мне.

Пытаецеся, што для гэтага трэба — уменне, талент, праца? Можа, і нясціпла ў адносінах да самога сябе так гаварыць, але адкажу: і першае, і другое, і трэцяе. Асабліва важна апошняе. Здаецца, Гётэ аднойчы сказаў, што поспех літаратара на 90 працэнтаў складаецца з працы.

Перш чым ісці да чалавека, з якім мелася быць размова, я старанна, карпатліва вывучаў усё, што пісалася, гаварылася пра яго раней. Падымаў даўнія і нядаўнія падшыўкі газет, часопісаў, прачытваў кнігі, манаграфіі і іншыя матэрыялы. Усё гэта часам займала не адзін месяц.

Пасля наступаў другі этап падрыхтоўкі — вывучэнне праблематыкі той галіны культуры, у якой працаваў мой будучы герой. Трэба было больш-менш прыстойна ведаць учарашні і сённяшні стан гэтай галіны, каб суразмоўца адчуў, што я магу весці размову калі не на роўных, то ва ўсякім разе ў нечым разбіраюся. А гэта вельмі важна, перш за ўсё для таго, каб устанавіць з героем адпаведны кантакт, выклікаць у яго давер.

Некалі наш знакаміты артыст Мікалай Яроменка-старэйшы расказаў мне такую гісторыю. Яму, як дырэктару Купалаўскага тэатра, звоніць маладая журналістка з адной рэспубліканскай газеты і просіць дазволу на сустрэчу, на інтэрв’ю. «Калі ласка, — адказвае Мікалай Мікалаевіч. — Прыходзьце…» І тут журналістка нечакана пытаецца: «Скажыце, а дзе знаходзіцца ваш тэатр?» Яроменка моўчкі паклаў трубку. Ну, якая можа быць размова з чалавекам, які нават не ведае адрас праслаўленага тэатра!

Павучальная гісторыя. Вось чаму, каб не трапіць у такую непрыемную гісторыю, я заўсёды адказна рыхтаваўся да сустрэчы з кожным сваім суразмоўцам. Прадумваў кірунак, канцэпцыю будучай размовы, кожнае пытанне, стараўся, каб чалавеку было цікава адказваць, думаць, разважаць.

 — Часам назіраю зняважлівае ці, можа, проста павярхоўнае стаўленне да інтэрв’ю як жанру. Набор пытанняў агульным сэнсам «што чуваць?» Вынікам — даволі сумніўнае апраўданне «ён так і гаварыў». А ці так ты пытаўся?.. Над гэтым задумваюцца радзей. Як вы, Зіновій Кірылавіч, ацэньваеце сучасную публіцыстыку? Імёны, творы? Якасць?

— Спачатку два словы пра інтэрв’ю. Вы, напэўна, заўважылі, што ў сённяшніх сродках масавай інфармацыі галоўны жанр — інтэрв’ю. Відаць, маладыя журналісты палічылі, што гэта самы лёгкі, самы даступны жанр. Глыбокая памылка! Інтэрв’ю — жанр вельмі няпросты, а часам і каварны. І я цалкам з вамі згодны, што іншым разам бывае і смешна, і няёмка, калі журналіст апраўдваецца: «А ён так гаварыў…»

Што тычыцца сучаснай публіцыстыкі, то мяне гэты працэс і радуе, і засмучае. Радуе, бо беларуская публіцыстыка за апошнія дзесяцігоддзі зрабіла ў сваім развіцці пэўны крок наперад. Відавочным з’яўляецца больш шырокая тэматыка журналісцкіх твораў. Адсутнасць цэнзуры дала магчымасць пісаць практычна пра ўсё, пачынаючы ад вытворчай тэмы і заканчваючы самай інтымнай.

На нашых вачах адбылася (і працягвае яшчэ адбывацца) эвалюцыя газетных жанраў. Сёння рэдка можна сустрэць у чыстым выглядзе, скажам, артыкул альбо нарыс. Жанры, узаемадзейнічаючы між сабою, набываюць не ўласцівыя ім раней якасці і тым самым узбагачаюцца.

Сённяшняя публіцыстыка вызначаецца ўзрослай інтэлектуальнасцю, большым літаратурным майстэрствам. Непараўнальна пашырыўся спектр выяўленча-стылістычных сродкаў. Мова ў лепшых узорах радуе нязмушанасцю, раскаванасцю, эмацыянальнасцю.

А засмучае вось што. Хаця тэматыка публіцыстычных публікацый у цэлым пашырылася, можна канстатаваць, што журналісты амаль не заўважаюць вельмі важныя аспекты грамадскага жыцця. Напрыклад, станаўленне і развіццё нацыянальнай ідэі, выхаванне патрыятызму, некаторыя нацыянальна-культурныя праблемы. Мала, невыразна пішацца пра такія страшныя беды, як п’янства і наркаманія.

Сучасная публіцыстыка, як ні дзіўна, пачынае губляць свой аналітычны, даследчы пачатак. Усё больш сустракаецца публікацый апісальных, павярхоўных, зробленых па пранцыпе «што бачу, пра тое і пяю».

Звузілася кола яркіх, таленавітых публіцыстаў. Мне не хацелася б называць тут канкрэтныя імёны, каб каго незнарок не пакрыўдзіць. Дый справа не ў імёнах, а ў тэндэнцыі, пра якую я ўжо сказаў.

— Публіцыстыка — журналістыка ці літаратура? Упэўнена, нашаму чытачу будзе цікавы пункт гледжання чалавека з такім імем, як ваша. Дык дзе тая мяжа?

— Што такое публіцыстыка? Некалі выдатны савецкі журналіст Анатоль Аграноўскі на гэты конт выказаўся так: публіцыстыка пачынаецца там, дзе ёсць думка. У прынцыпе гэта правільна, але занадта агульна. Таму вядомы беларускі журналіст, пісьменннік, навуковец Барыс Стральцоў да гэтага дадаў: там, дзе ёсць не толькі думка, але і пачуцці, эмоцыі.

Публіцыстыка — не жанр, як часам некаторыя думаюць, а стан пэўнага тэксту, спосаб даследавання рэчаіснасці. А жанры гэтых тэкстаў могуць быць самыя розныя: і артыкул, і нарыс, і эсэ, І… гутарка.

Так-так, і гутарка! Спашлюся на думку аднаго з самых аўтарытэтных сучасных даследчыкаў — Алеся Карлюкевіча. Вось што ён сказаў пра «Постаці»: «Аўтар змог знайсці такое выкладанне сваім пытанням, такім чынам іх структураваў, што складваецца ўражанне пра жанравую рэалізацыю сінтэтычнага характару… Інтэрв’ю выйшла за межы традыцыйнага інфармацыйнага жанру. Уключыўшы ў тэксты фрагменты рэпартажнага, эсэістычнага, замалёвачнага характару, аўтар выбудаваў гутарку-нарыс. Перад намі кніга высокавартаснай мастацкай публіцыстыкі…»

Прыводжу гэту цытату зусім не для таго, каб пахваліць сябе вуснамі паважанага, аўтарытэтнага чалавека, а толькі дзеля таго, каб паказаць, што публіцыстыка можа быць відам творчай дзейнасці як журналістыкі, так і літаратуры. Усё залежыць ад узроўню аналітычнасці і эмацыяльна-вобразных сродкаў твора.

— Майстэрства слова, майстэрства літары, коскі й кропкі… Падчас працы ў «ЛіМе» на пачатку 2000-х, дзе загадвала аддзелам публіцыстыкі, пашчасціла працаваць побач з выбітнымі творцамі, калегамі па холдынгу, накшталт Таісы Бондар, Міколы Мятліцкага, Раісы Баравіковай, Анатоля Казлова… Шмат творчага плёну прынесла гэтая прыступка… Вось і моцную школу савецкай, самай рознай па тэматыцы, публіцыстыкі многія лічаць дрэннай апрыёры, хаця, бывае, не ведаюць яе зусім!.. Смешна, калі ў публіцысты часам запісваюць чалавека, які здатны без вялікіх памылак напісаць некалькі абзацаў пра імпрэзу… Я — пра пераемнасць пакаленняў у жанры публіцыстыкі. А можа, і не толькі…

— Канешне ж, наша публіцыстыка не можа развівацца ў вакууме. Яна грунтуецца на трывалым падмурку лепшых традыцый, творчага досведу, закладзеным папярэднімі пакаленнямі журналістаў, пісьменнікаў. Пераемнасць — абавязковая ўмова поспеху ў творчасці. Важна, аднак, каб гэтая пераемнасць дапаўнялася пошукам новых выяўленчых сродкаў, якіх патрабуе сённяшняя рэчаіснасць.

Маё суб’ектыўнае ўражанне — сучасная публіцыстыка перажывае перыяд пэўнага зацішша, нейкага ўнутранага асэнсавання. Але хочацца верыць, што ўжо ў найбліжэйшы час з’явяцца новыя яркія творы, у якіх усхваляванае слова аўтара будзе актыўна ўздзейнічаць на розум і пачуцці чытача, натхняць яго, клікаць да дзеяння. А менавіта ў гэтым сэнс і галоўнае прызначэнне сапраўднай публіцыстыкі.

Размову вяла Інеса ПЕТРУСЕВІЧ

Фота Кастуся ДРОБАВА

Выбар рэдакцыі

Эканоміка

Як абараняцца ад рыэлтараў, якія не хочуць працаваць па законе

Як абараняцца ад рыэлтараў, якія не хочуць працаваць па законе

Лiцэнзiя агенцтва «Гатовыя рашэннi» скасавана, «Iмперыi нерухомасцi» — прыпынена, а «Тваёй сталiцы» выпiсана прадпiсанне.

Палітыка

Аляксандр Лукашэнка: Гэта адна з самых складаных выбарчых кампаній

Аляксандр Лукашэнка: Гэта адна з самых складаных выбарчых кампаній

Кіраўнік дзяржавы прагаласаваў на выбарах Прэзідэнта.

Грамадства

Медыцынскі агляд у віцебскіх газавікоў ажыццяўляе... робат

Медыцынскі агляд у віцебскіх газавікоў ажыццяўляе... робат

А наведвальнiкаў крамы кансультуе выява спецыялiста.