02 кастрычніка, пятніца

Вы тут

У Дрыбінскім раёне з авечай воўны вырабляюць валёнкі і рукавіцы


Зімою ў вёсачках Дрыбінскага раёна становіцца зразумела, які ў мясцовых жыхароў самы распаўсюджаны промысел. Да надыходу маразоў мясцовы майстар апранае і абувае ўсю сям'ю — з цёплай авечай воўны вырабляюць тут валёнкі, рукавіцы і шапкі-магеркі.


Су­час­ныя ва­лён­кі аздоб­ле­ныя ма­люн­ка­мі на лю­бы густ.

Дзяды яшчэ так рабілі...

Пра тое, адкуль на Дрыбіншчыне з'явілася шапавальства, існуе дзве легенды. Адна з іх расказвае, што мясцовы шляхціч аддаў некалькіх прыгонных сялян для навучання валюшнаму рамяству ў Ніжагародскую губерню. Згодна з другім меркаваннем, гаспадар маёнтка, каб павялічыць насельніцтва краю, стаў запрашаць да сябе ўсіх, каго заўгодна. Да гасціннага пана пацягнуліся людзі розных саслоўяў ды ўменняў, былі сярод іх і майстры, якія працавалі з шэрсцю.

Так ці інакш, а згодна з этнаграфічнымі даследаваннямі, шапавальства існавала тут з канца ХVІІІ стагоддзя, і да гэтага часу захаваліся цэлыя дынастыі валюшных майстроў: сем'і Асіпоўскіх, Масаніных, Зюлікавых... Працуюць яны па дзедаўскім метадзе, калі для работы патрэбны толькі воўна, гарачая вада ды ўласныя рукі. Адсюль і знакамітасць у дрыбінскага «вырабу» — кожны майстар раскажа, чаму яго валёнкі непаўторныя, і будзе мець рацыю.

— У нас раней было мноства рамёстваў: бондарства, пляценне з лазы і саломы, ганчарства, але да сённяшняга часу дайшло толькі шапавальства, — расказвае дырэктар Дрыбінскага раённага гісторыка-этнаграфічнага музея Жанна Клімава. — Цікавасць да яго ўзнікла, бадай, з самага пачатку існавання музея ў 1995 годзе, але сапраўдная работа распачалася пры маёй папярэдніцы Алене Рэбкавец. Чалавек дзейсны і зацікаўлены, яна выбрала адзін з кірункаў і пачала яго развіваць. Мы выпраўляліся ў этнаграфічныя экспедыцыі, стваралі картатэку, фота- і відэаархіў, пры музеі адкрылася аб'яднанне «Шапавал» для дарослых і «Катрушнік» — для маленькіх майстроў. У 2009 годзе дрыбінскі промысел унеслі ў спіс нематэрыяльных гісторыка-культурных каштоўнасцяў Беларусі. Мы ездзілі на выставы, паступова расла цікаўнасць, з'явіліся аграсядзібы, што прапанавалі турыстам пажыць у хаце «сапраўднага шапавала», але найбольш сведчанняў і цікавінак пра старажытнае рамяство захоўваецца ўсё ж супрацоўнікамі музея.

Гісторыя пад гарбату

У 2012 годзе супрацоўнікі выйгралі першы грант і потым у 2013—2014 гадах асвойвалі сродкі: закупілі воўну, абсталяванне, адкрылі творчую лабараторыю. Адным словам, работа з самага пачатку накіроўвалася ў культурна-асветніцкае рэчышча, так што канкурэнцыю з боку Смілавіч, калі там пачалося аднаўленне валюшнай фабрыкі, у Дрыбіне не адчулі. Затое катрушнікамі зацікавіўся турыстычны аддзел Магілёўскай вобласці.

Сёння цераз раён праходзіць турыстычны напрамак Магілёў—Дрыбін—Мсціслаў. Гасцям паказваюць майстар-класы, экскурсіі, ладзяць выязныя мерапрыемствы. Філіял у аграгарадку Расна прапануе пабываць у фітапакоі з лекавымі травамі і пакаштаваць травяны чай.

Па назіраннях Жанны Клімавай, часта турысты даведваюцца пра дрыбінскіх катрушнікаў праз інтэрнэт і пасля замаўляюць сустрэчу. Пачуць пра ўнікальных на Беларусі рамеснікаў можна на кірмашах народнай творчасці, святах з традыцыйным ухілам, падчас выстаў у Мінску, Магілёве, Смаленску. Традыцыйна ў канцы лістапада праходзіць «Дзень валёнка» — свята, якое любяць школьнікі за конкурсы і гульні. Пасля такіх мерапрыемстваў музейны гурток папаўняецца новымі ўдзельнікамі. Малым падабаецца мацаць вырабы, самім валіць воўну.

— Самыя маленькія нашы вучні — дзеткі ад сямі гадоў. Цяпер у групе займаецца 12 дзяцей два разы на тыдзень. Заняткі праходзяць так, як у сям'і дзядуля вучыў бы нашчадка. Асвойваем разам практыку мокрага валення, спрабуем фальцаваць — наносіць іголкай на валёнкі ўзоры з фарбаванай воўны. Расказваем малым пра асаблівасці краю і гісторыю рамяства, а яшчэ перадаём у спадчыну катрушніцкі лемезень, — расказвае Таццяна Чараповіч, кіраўнік народнага аб'яднання «Шапавал» і навуковы супрацоўнік музея.

Катрушніцкі лемезень — асаблівая мова дрыбінскіх майстроў. І сёння ў звычайнай гутарцы жыхароў дзе-нідзе, а праскочыць незразумелае для чужога вуха слова. У гэтым «разыначка» краю, бо нідзе, акрамя Дрыбіншчыны, на лемезні не размаўляюць. Мінулымі стагоддзямі вандроўныя шапавалы стварылі непаўторную гаворку, запазычыўшы асаблівасці некалькіх моў. Такім чынам узнікла асобная «прафесійная» мова з 915 унікальных слоў, якія адносіліся да абазначэння 13 сэнсавых груп: «чалавек», «прырода», «ежа», «дзеянні» і г. д. Так асцярожныя катрушнікі захоўвалі сакрэты свайго майстэрства.

— Часам надакучыць пальчыкамі воўну мяць, кінеш і збяжыш на вуліцу. Тады бацька цікавіцца: «Куды ты пахліла?» (Куды ты пайшла? — Аўт.) Я яго разумела, а вось тое, што да мяне звяртаюцца на катрушніцкім лемезні, не ўсведамляла, бо для нашай мясцовасці гэта мова звыклая, — успамінае Таццяна Чараповіч.

На адзін муж­чын­скі ва­лё­нак трэ­ба ка­ля кі­ла­гра­ма воў­ны. Май­стар Тац­ця­на Ча­ра­по­віч па­раў­ноў­вае на­рых­тоў­ку і амаль га­то­вы вы­раб.

Дом шапавала

Сваё ўменне працаваць з воўнай жанчына атрымала ад бацькі. Міхаіл Іванавіч Арцёмаў валіў валёнкі для сям'і і для продажу. У хаце на стале раскладваў воўну, а сямігадовая дачка разам са старэйшым братам ужо былі побач.

Дзеці дапамагалі «таптаць» аснову для валёнка і адначасова даведваліся, як правільна раскласці воўну, як важна яе ўзважваць, каб абутак атрымаўся аднолькавы па памеры і патрэбнай таўшчыні. Унутр нарыхтоўкі закладвалі «душу» — кавалак паперы або тканіны, каб сценкі падчас валення не зліпаліся. Потым бацька качаў воўну, пакуль не атрымліваўся вялізны валёнак, які заварочвалі ў вільготную тканіну і яшчэ раз абвальвалі. Далей наступала самая цікавая для малых частка работы — нарыхтоўку палівалі кіпнем, і тая меншала ў памерах.

Ад бацькі Таццяна дазналася, як правільна закладаць калодку, каб надаць абутку форму ступні. У спрактыкаванага майстра заўсёды пры сабе некалькі калодак — на нагу дарослага мужчыны, на жаночую нагу, на ножку дзіцяці. Да калодкі ставілася пярэдняе і задняе правідла, каб сфарміраваць халяву, забіваліся кліны. І потым мокры валёнак адпраўлялі сушыцца ў горача напаленую печ.

— Памятаю, як бацька разам з Міхеевым Канстанцінам, іншымі шапаваламі зімою выпраўляліся па суседніх раёнах. На Дрыбіншчыне здаўна існавала два промыслы — саматужны і адыходны. Пры саматужным майстар сядзеў на месцы і чакаў заказчыка, а пры адыходным катрушнікі спыняліся ў гаспадароў і, пакуль выконвалі работу, жылі пры сям'і. Нездарма ж захавалася прыслоўе: «Дзе шапавал стаў, там яго і стан». Так вандравалі цэлую зіму, а дадому перад вясной прыносілі заробак.

Пра тое, каб сур'ёзна займацца шапавальствам як прафесіяй, Таццяна не думала. Адвучылася ў школе, атрымала прафесію, выйшла замуж — і лёс павярнуўся так, што зноў аказалася дома. Дзеці раслі хутка, і дзядуля рабіў для іх абноўкі. Рамяством зацікавіўся і муж, які да таго часу з катрушніцкім промыслам не сустракаўся. Затое пасля вучобы ў цесця змайстраваў адмысловы стол для валення, з жолабам, каб гарачая вада не цякла на падлогу.

Цяпер у дом да сям'і Чараповіч заходзяць дзеці з аб'яднання «Катрушнік» пры музеі — паглядзець, як вырабляюць сапраўдныя, не сувенірныя валёнкі.

Любы промысел можа стаць адметным для мясцовасці, толькі трэба яго зразумець, адчуць асаблівасць, так лічаць дрыбінскія майстры. У іх, напрыклад, гэта атрымалася. Валёнкі ад умельца-шапавала, упрыгожаныя каляровым узорам, носяць не толькі дзеля цяпла. Яны хутчэй як успамін пра вандроўку ў своеасаблівы свет катрушнікаў, пра незвычайных людзей і іх справу.

Рагнеда ЮРГЕЛЬ

yurgel@zvіazda.by

Загаловак у газеце: Нагам цёпла — сэрцу радасна!

Выбар рэдакцыі

Калейдаскоп

Вясёлыя гісторыі нашых чытачоў

Вясёлыя гісторыі нашых чытачоў

Пра паход у грыбы, вясковага лавеласа і моўны казус.

Грамадства

Чым здзівілі фіналісты праекта TEDxYouth@Mіnsk?

Чым здзівілі фіналісты праекта TEDxYouth@Mіnsk?

Канферэнцыя прайшла ў анлайн-фармаце на відэасэрвісе VOKA.

Грамадства

Інтэр'ер для эстраднай зоркі. Глусчане сведчаць, што Філіп Кіркораў заказваў на іх фабрыцы дзверы

Інтэр'ер для эстраднай зоркі. Глусчане сведчаць, што Філіп Кіркораў заказваў на іх фабрыцы дзверы

Зараз такой фабрыкі няма, але ёсць людзі, якія могуць згадаць гісторыю яе існавання.

Грамадства

У Мінску пасля рэканструкцыі адкрыўся Музей гісторыі камсамола і маладзёжнага руху Беларусі

У Мінску пасля рэканструкцыі адкрыўся Музей гісторыі камсамола і маладзёжнага руху Беларусі

У Мінску пасля рэканструкцыі адкрыўся Музей гісторыі камсамола і маладзёжнага руху Беларусі.