Вы тут

Распад СССР. Частка другая


У рубрыцы «Пяты паверх» мы працягваем гутарку з доктарам гістарычных навук, прафесарам, членам-карэспандэнтам нацыянальнай Акадэміі навук Рэспублікі Беларусь, дэпутатам Палаты прадстаўнікоў Ігарам Марзалюком пра найбольш драматычны час у найноўшай гісторыі распад СССР.


Ігар Аляксандравіч, Першы з'езд народных дэпутатаў СССР стаў важнейшай палітычнай падзеяй 1989 года. Ці было ў вас адчуванне таго, што гэта пачатак новай палітычнай культуры не толькі ўлады, але і ўсяго грамадства?

— Цяжка быць аб'ектыўным у ацэнцы тых падзей з пункту гледжання дня цяперашняга. У той час я быў малады, вучыўся ў інстытуце, прафесійна вывучаў гісторыю. І ўспрымаў тое, што адбываецца, не толькі як малады чалавек, але і як гісторык. Гэта быў час эйфарыі, звязанай са свабодай слова, з аднаго боку і чакання радыкальных змен — з другога. Усім здавалася, што варта прагаварыць праблемы ўслых, і яны вырашацца самі сабой. Трывожнасць ад нявызначанасці мы гналі са сваёй свядомасці, не хацелі прымаць той факт, што ў рэчаіснасці ўсё значна больш горшае і небяспечнае, чым мы меркавалі. Гэта быў час эмацыйнага камфорту, і з ім мы развітвацца не хацелі, эмоцыі былі вышэйшыя за сілу розуму.

З пункту гледжання дня сённяшняга, што паказаў Першы з'езд народных дэпутатаў СССР?  

— Ён паказаў, што ўсе мы вельмі розныя, з рознымі жыццёвымі ўстаноўкамі, крытэрыямі і падыходамі да вырашэння задач, якія высоўваюцца самім жыццём. Калі сказаць прама і шчыра, то Першы з'езд народных дэпутатаў зафіксаваў тое, пра што ведалі многія, але ўслых не казалі — савецкае грамадства было далёка не адзіным, яно было складаным і супярэчлівым. Сістэмны крызіс яшчэ больш узмацніў гэты раскол.

Многія эксперты сёння кажуць пра тое, што 1989 год стаў зыходным пунктам чацвёртай Рускай рэвалюцыі, і з гэтым можна пагадзіцца. І пачалася яна з прамых трансляцый па тэлебачанні.

Смелае заключэнне. У сваёй кнізе «Пашкоў дом» акадэмік Мікалай Пятровіч Шмялёў, былы зяць Мікіты Сяргеевіча Хрушчова, у той час народны дэпутат СССР, напісаў: «Кожная рэвалюцыя гэта мільён вакантных месцаў. Не пра беспрацоўе ў дадзеным выпадку гаворка, а пра сыход адных людзей і прыход іншых, дзяльбу ўлады і кампетэнцыі. У такіх умовах нават самыя вострыя эканамічныя праблемы могуць быць адсунутыя на другі план». Ці не ў гэтых словах парадокс таго часу?

— Гэта дакладнае і правільнае вызначэнне падзей мая 1989 года. Дарэчы, Мікалай Пятровіч выступаў на тым з'ездзе, уносіў канкрэтныя прапановы па пераадоленні эканамічнага крызісу. Яго тэзісы затым увайшлі ў вядомую праграму Рыгора Яўлінскага «Пяцьсот дзён». Шмялёву нават прапаноўвалі ўвайсці ў склад урада, але ён ветліва адмовіўся, сказаўшы, што ён — «чалавек кніжны», а ва ўрадзе трэба «ўмець ламаць хрыбты».

Першы з'езд народных дэпутатаў СССР — гэта пачатак разумення таго, што ў рэальным палітычным жыцці рухавіком працэсу з'яўляецца інтэлектуальная меншасць. Гэта грандыёзнае мерапрыемства паслужыла стартавай пляцоўкай для шматлікіх палітыкаў.

Для мяне парадоксам дагэтуль застаецца той факт, што многія ўладары грамадскіх настрояў таго часу не ведалі краіны, у якой яны жывуць. Прыкрываючыся з`едлівымі заявамі, яны не турбавалі сябе глыбокім аналізам усёй складанасці сітуацыі, у тым ліку эканамічнай. Як Вы думаеце, чаму?

— Мы з вамі ў мінулы раз казалі пра асіметрыю ў сістэме кіравання СССР. Але асіметрычным было практычна ўсё. Узяць хаця б ваенна-прамысловы комплекс, які ў той час нёс у сабе, перш за ўсё, сацыяльную нагрузку. Уявіце сабе монагорад з адным прадпрыемствам, на якім выпускаецца ваенная прадукцыя. Вы прымаеце рашэнне аб канверсіі, гэта значыць закрыцці завода і выпуску прадукцыі грамадзянскага прызначэння. Куды падзець людзей, чым іх заняць? Працытую экс-чэмпіёна свету па шахматах, старшыню Савецкага фонду міру Анатоля Карпава. Выступаючы на ​​з'ездзе, ён сказаў:

«Вытворчасць патрабуецца карэнным чынам пераабсталяваць, тэхналогію змяніць, кадры перавучыць. На ўсё гэта патрэбныя не толькі сродкі, не толькі час, але і навуковае абгрунтаванне. Менавіта яно знаходзіць самы эканамічны, самы хуткі шлях канверсіі. Значыць, ёсць сэнс укласці грошы, перш за ўсё ў навуковае абгрунтаванне, каб атрымаць выйгрыш і ў часе, і ў сродках, каб канверсія цягнулася не пяць-дзесяць гадоў, як стрымана лічаць некаторыя спецыялісты, а хаця б два-тры гады».

Што да гэтага можна дадаць? Толькі тое, што сэнс гэтых слоў зразумелы таму, хто хоча іх пачуць. З пазіцыі майго цяперашняга ўспрымання тых падзей я разумею, што для многіх мадэратараў, што актыўна выступаюць на з'ездзе, першачарговай задачай была палітычная кар'ера. Гэта быў шанец, які яны выкарыстоўвалі спаўна.

Першы з'езд народных дэпутатаў СССР стаў вяршыняй палітычнай кар'еры Міхаіла Гарбачова ўнутры краіны. Але спроба ўстанаўлення народаўладдзя ў краіне праз народных дэпутатаў СССР, абмінаючы адладжаны апарат кіравання, прадстаўлены, перш за ўсё, партыйнымі органамі, павярнулася супраць яго самога. З гэтага моманту ён стаў статыстам палітычнага працэсу, які сам ініцыяваў. Цэнтрабежныя тэндэнцыі спыніць ужо не змог ніхто. Рэальная палітычная ўлада перайшла ў саюзныя рэспублікі, а выбары ў нацыянальныя парламенты ў 1990 годзе толькі легітымізаваць гэты працэс. Ужо тады распад краіны прадказвалі многія. 1990 год стаў пераломным у развіцці ўсёй краіны. Гэта быў апошні год, які грамадзяне СССР пражылі разам. Чым ён вам запомніўся?

— Перш за ўсё, выбарамі ў нацыянальныя парламенты. Рэальнае палітычнае жыццё і цэнтры прыняцця рашэнняў зрушыліся ў саюзныя рэспублікі. Гэта быў год, калі эканоміка ўсёй краіны трымалася на самаарганізацыі, уменні кіраўнікоў прадпрыемстваў дамаўляцца паміж сабой і трымаць на плаву давераныя ім калектывы. Усе надзеі на рашэнні саюзных органаў упалі разам з прыкрымі, дробнымі і па гэтай прычыне вельмі вострымі праблемамі накшталт тытунёвага крызісу або крызісу мыйных сродкаў. Усеагульнае прыніжэнне перарасло ў абыякавасць. Верш Булата Акуджавы, напісаны ў 1968 годзе здабыў зусім новы сэнс: «Вселенский опыт говорит, что погибают царства не оттого, что тяжек быт или страшны мытарства. А погибают оттого (и тем больней, чем дольше), что люди царства своего не уважают больше».

Як Вы ацэньваеце падзеі, якія адбыліся 19 жніўня 1991 года?

— Да таго часу мы настолькі прывыклі да дрэнных палітычных навін, што стварэнне самаабвешчанага органа — ДКНС (Дзяржаўнага камітэта па надзвычайным становішчы ў СССР) — не выклікала практычна ніякай рэакцыі.

Усе думалі толькі пра адно, калі ж, нарэшце, наступіць яснасць, і нехта возьме ўладу ў свае рукі. На 20 жніўня 1991 года было намечана падпісанне Саюзнай дамовы. Новую федэратыўную дзяржаву меркавалася назваць Саюзам суверэнных Савецкіх Рэспублік, з ранейшай абрэвіятурай — СССР. Заяўленай мэтай ДКНС было захаванне Савецкага Саюза і прыпыненне рэформ, якія праводзіліся ў краіне.

Ці маем права мы судзіць людзей, якія выступілі ініцыятарамі стварэння ДКНС? Думаю, не. Яны спрабавалі абараніць краіну, на чале якой стаялі. Але ў гісторыі заўсёды маюць рацыю пераможцы, а яны прайгралі.

З 22 жніўня 1991 года саюзнай улады ў СССР не стала. 24 жніўня абвясціла сваю незалежнасць Украіна, у той жа дзень Расія прызнала незалежнасць Літвы, Латвіі і Эстоніі. 27 жніўня аб сваім суверэнітэце заявіла Малдавія, 30 жнўіня Азербайджан, затым Арменія, Узбекістан і Кіргізія.

У адным са сваіх апошніх інтэрв'ю Ягор Гайдар адкрыта распавёў пра тое, у якой абстаноўцы апынулася Расія ў той час: «На наступны дзень (22 жніўня 1991 года Аўт.) Краўчук выклікаў да сябе камандуючых трыма размешчанымі на Украіне акругамі і сказаў ім, што цяпер яны падпарадкоўваюцца яму! А пасля гэтага падпарадкаваў сабе пагранічную службу і мытню, праз якую праходзіла асноўная частка таварапатоку Саюза. Тое ж самае зрабілі прыбалтыйскія краіны. Ну, а ці  ў нас мытня на мяжы з Прыбалтыкай была абсталяваная? Далей цэнтральныя банкі саюзных рэспублік перасталі азірацца на Дзяржбанк і пачалі друкаваць грошы. У Саюза не было ніякіх падатковых паступленняў... Гэта што існуючая краіна?» Ці азначае гэта, што расійскае кіраўніцтва было загнана ў тупік?

— У прынцыпе, так. Але з боку Беларусі падобных заяў не было, і гэта давала магчымасць Расіі хоць неяк забяспечваць транзіт тавараў з Еўропы. Адзінай магчымасцю дамовіцца ў той час было прызнанне межаў у тым выглядзе, у якім яны былі ў СССР. Гэты факт прызнаваўся і вядучымі расійскімі інтэлектуаламі. Вядомы палітолаг і публіцыст таго часу Ксенія Мяло пісала: «Імклівы распад Савецкага Саюза пацвярджае, што народам кіруюць ў большай ступені пакаленні памерлых, чым тых, хто жыве: краіна развальваецца строга па межах, праведзеных Сталінам. На разумнасці надзелаў, акрэсленых рукой тырана, настойваюць практычна ўсе рэспублікі, якія заявілі пра незалежнасць. І гэта нараджае масу праблем для народаў, якія ў іх жывуць».

Адзінай магчымасцю мірнага разводу ў той час было поўнае і канчатковае прызнанне існуючых межаў. Любое іншае рашэнне азначала кроў. Трэба аддаць належнае Барысу Мікалаевічу Ельцыну ў тым, што ён пайшоў на гэта.

Калі ў вас адзіная валюта і мноства эмісійных цэнтраў, то ўзнікае спакуса вырашыць свае фінансавыя праблемы за кошт іншых. Восень 1991 года час поўнай разбалансаванасці фінансавай сістэмы СССР. У чым сутнасць гэтай дэзінтэграцыі?

— У такіх складаных сітуацыях у рэспублік, якія аддзяліліся, сталі незалежнымі краінамі, заўсёды ёсць спакуса змякчыць сітуацыю ва ўласнай эканоміцы. Для расійскага кіраўніцтва не было навіной тое, што доля Расіі ў ВУП у былых саюзных рэспубліках у 1991—1993 гадах перавышала 60 працэнтаў. Расія па сутнасці імпартавала чужую інфляцыю і плаціла за яе. Але цікава іншае: за досыць кароткі прамежак часу кіраўнікі эканамічнага блока расійскага ўрада дамагліся спачатку развалу адзінай грашовай сістэмы, а затым, з тымі ж намаганнямі, гэта датычыцца ў першую чаргу нашай краіны, сталі дабівацца стварэння адзінай рублёвай прасторы. Абсурд? У адказ скажу: гэта было рэвалюцыйны час, і падобныя пытанні адкладаліся «на потым». Галоўнай задачай было пытанне мірнага разводу. Праглядзіце прэсу таго часу, у кожнай газеце была адна і тая ж галоўная тэма: як мірна расстацца. Даходзіла да абсурду. 20 кастрычніка 1991 года ў газеце «Маскоўскія навіны» выйшла нататка пра тое, што выданню стала вядома пра абмеркаванне ў кулуарах расійскага ўрада пытання аб магчымасці абмену ядзернымі ўдарамі паміж незалежнай Украінай і РСФСР.

У сваёй апошняй кнізе «Гібель імперыі» незадоўга да смерці Ягор Гайдар напісаў: «Савецкі Саюз атрымалася распусціць без войнаў, падобных тым, што разгарнуліся на Балканах пасля краху Югаславіі. Удалося вырашыць тры ключавыя задачы: пазбегнуць голаду і гуманітарнай катастрофы, дамовіцца аб мірным роспуску Савецкага Саюза, прынцыпова ўзгадніць пытанне пра тое, што савецкая ядзерная зброя будзе сканцэнтравана ў Расіі. За гэта прыйшлося заплаціць немалую палітычную цану. І зараз няпроста растлумачыць, чаму Крым, які па рашэннях Хрушчова адышоў да Украіны, не з'яўляецца часткай Расіі». Гэтая кніга выйшла ў свет за восем гадоў да вядомых усім нам сёння падзей. Што Вы думаеце на гэты конт?

— Ягора Гайдара можна чытаць, але пры гэтым неабходна крайне крытычна ставіцца да таго, пра што ён піша. У 1991 годзе ў першых асоб СССР хапіла палітычных і чалавечых тармазоў. Ні ў каго ў той момант не было ні сіл, ні жадання на ўзброенае супрацьстаянне. Мы былі ад малога да вялікага прадуктамі эпохі савецкага асветы. Нам здавалася, што мы ўжо паставілі кропку на перажытае і ўвайшлі ў новае невядомае жыццё.

Але ўсё аказалася значна больш складаным. Праз дваццаць з лішнім гадоў нявырашаныя ў той час пытанні засталі нас знянацку. Спадзяюся і ўпэўнены ў тым, што Беларусь стала не толькі геаграфічным пунктам, які зафіксаваў распад СССР, але стане і месцам, дзе даведзеныя да пункту кіпення страсці сыдуць на нішто. Па-іншаму проста быць не можа.

Так, у пачатку 90-х многім здавалася, што ўсё дрэннае ўжо ў мінулым. Мы з аптымізмам глядзелі ў будучыню. Але груз нявырашаных праблем, недагаворанасць і недаказанасць праз чвэрць стагоддзя прынеслі з сабой новыя трывогі. Ці справімся мы з імі? Адказу, думаю, ні ў каго няма. Дыпламат і гісторык Валянцін Фалін, выносячы вердыкт тым падзеям, ёміста і дакладна сказаў пра тое, чаго нам так сёння не хапае: «Цярпенне аснова мудрасці, памяркоўнасць адзіны шлях да згоды. Хоць бы намёк на памяркоўнасць і цярпенне, з імі прыйшла б і надзея...»

Гутарыў Ігар КАЗЛОЎ

Партнёр праекта «Пяты паверх» Малочная кампанія «Навагрудскія дары».

Дадаць каментар

Выбар рэдакцыі

Грамадства

Зміцер Жылуновіч. Таварыш пясняр

Зміцер Жылуновіч. Таварыш пясняр

Ён быў аўтарам Маніфеста аб абвяшчэнні Савецкай Беларусі, першым прэм'ер-міністрам рэспублікі, яго двойчы выключалі з партыі, ён мог стаць першым народным паэтам...

Грамадства

Прэзідэнт зрабіў кадравыя прызначэнні

Прэзідэнт зрабіў кадравыя прызначэнні

Аляксандр Лукашэнка даў згоду на прызначэнне рэктараў і кіраўнікоў раёнаў і прадпрыемстваў.

Калейдаскоп

Чым здзівіў Беларускі тыдзень моды

Чым здзівіў Беларускі тыдзень моды

Пазнаёміцца з навінкамі ад беларускіх дызайнераў можна было на тыдні моды, які праходзіў у Мінску з 7 да 11 лістапада.