Вы тут

«Вужы-мужы»


У міфалагічнай і фальклорнай спадчыне славян змяя займае адну  з ключавых пазіцый ва ўяўленнях, якія тычацца жывёл. Міфалагічная карціна свету знаходзіцца на памежжы зямлі і падземнага, або хтанічнага свету. Міфалагічная семантыка вобразу змяі мае некалькі планаў увасаблення, а сімволіка яе настолькі шырокая, што вымагае спецыяльных даследаванняў. Дзве сферы існавання гэтай істоты сталі падставай палярнасці яе характарыстык. А дваістасць яе біялагічнай прыроды (гадзюка і вуж, станоўчае і адмоўнае) абумовіла ўзнікненне бінарнай апазіцыі ў сутнасных характарыстыках і займаемым месцы ў шкале традыцыйных каштоўнасцей.

У народных казках усходніх славян прысутнічае некалькі ланцужкоў прыроднага суіснавання, напрыклад, мядзведзь, воўк, ліса, заяц. Ні ў адну з такіх жывёльных “сем'яў”, якія, так бы мовіць, грунтуюцца на гарызантальным прынцыпе зямной сузалежнасці, змяя не ўваходзіць. Яна трапіла зусім у іншую, вертыкальную піраміду суіснавання. Змяя самым цесным чынам звязана з нябесным гарызонтам мадэлі свету – буслам, які займае ключавую пазіцыю ў верхнім гарызонце жывёльнага коду славянскай міфалогіі, а з іншага боку, звязаны з  жабай – прадстаўніком земнаводных.

Верагодна, што якраз гэта вертыкальная ўключанасць у прыродны ланцуг суаднесенасці адлюстравана ў міфалагічнай карціне свету: Дрэва Сусвету, або Дрэва Жыцця – у хрысціянскай карціне свету Дрэва Пазнання (яблыня) – абвіта якраз змяёй. Яна адначасова і абараняе таямніцы светабудовы, і спакушае чалавека пакаштаваць плод і стаць на шлях духоўнай грахоўнасці. Нам падаецца, што палярызацыя каштоўнасных маркёраў, замацаваных за гэтай хтанічнай істотай, – захаванне гармоніі сусветнага існавання і выпрабаванне моцы чалавечай душы спакусай грахоўнасці – гэта адлюстраванне розных эпох у культурнай эвалюцыі чалавечай супольнасці. Зразумела, што змяя – гэта жанчына, якая напачатку была Вялікай Багіняй, Маці, што стаяла ля вытокаў чалавечага роду. І ў той іпастасі яна была захавальніцай не толькі сямейнага ачага, але і таямніц светабудовы.

У вясельнай абраднасці нашага народа вялікая ўвага надавалася валасам нявесты, якая "памірала" для свайго роду і "нараджалася" ў прасторы роду свайго суджанага. Пакрыванне галавы нявесты наміткай сімвалізавала шлях родавых пераўвасабленняў. Беларуская жанчына-маці практычна заўсёды, але асабліва ў святочным кантэксце, велічна несла на сабе пячатку тварэння свету.

Змяя звычайна згортваецца у кольца. Такую ж форму мела і прычоска замужняй жанчыны. Яшчэ больш збліжае гэтыя ўніверсаліі культуры тоеснасць паняццяў у старажытнарускай мове: слова "жонка" – даволі позняя трансфармацыя слова "змея". Шмат пацверджанняў таму ёсць у старажытных казках, напрыклад, сюжэт "Муж – уж".

Фота Дзяніса Іўковіча

Аб тым, што змяя была захавальніцай самых вялікіх тайнаў светабудовы, сведчыць яшчэ адна найстаражытнейшая выява: змяя, якая паядае свой хвост, стала сімвалам Часу. Гэта міфалагема на працягу многіх стагоддзяў была і застаецца адлюстраваннем самай складанай ў філасофскім асэнсаванні катэгорыі часу. Разуменне яе ўскладняецца яшчэ і тым, што яна фактычна існуе ў непадзельным адзінстве з катэгорыяй прасторы.

Адна з такіх таямніц заключана ў свяце, якое прыпадае на 27-га верасня і ў беларускім календары  называецца Узвіжанне. Паводле народных назіранняў, менавіта ў гэты дзень “усе гады” (змеі) “сыходзяць” у невядомыя краіны – Ірый, Вірый, Вырай: “На Звіжанне гадзюкі збіраюцца ў адно мейсца, каб паўзці на зіму ў вырай. Гадзюкі, як і птахі, маюць свой асабісты вырай. Яны ў яго паўзуць пад камандаю свайго цара, каторы паўзе папераду ключа. От треба на Звіжанне чуць свет пайсці ў лес, дзе каля паляначкі е шмат лому, да й цікаваць. Як толькі ўзыйдзе сонейка да добра прыгрэе, дак усялякія гадзюкі пачнуць вылазіць з лому да з нор і паўзці на сонейка грэцца. Перш гадзюкі поўзаюць туды-сюды ў мітусні, а потым, як пакажацца сам цар, дак яны пачнуць яго абвіваць, як пчолы сваю матку...Калі хто трапіць на месца такога змяінага зборышча, то ніводная змяя не ўкусіла б яго, не толькі ў той дзень, але і ў будучым. Аднак гэта вельмі небяспечна...”.

У народзе існавала строгая забарона хадзіць у лес 27-га верасня: “У гэты дзень няможна ісці ў лес па грыбы і ягады: змеі, калі збяруцца, заўважыўшы чалавека, пойдуць за ім з лесу і зноў надоўга распаўзуцца па акрузе, каб шкодзіць людзям за парушэнне спакою”.  Старыя людзі страшылі малых: таго, хто парушыць забарону хадзіць у гэты дзень у лес, змеі зацягнуць у падземнае царства – ірый. Вучылі жыццёвай мудрасці: калі на Узвіжанне днём паспаць, то на працягу года змяя не ўкусіць; калі напярэдадні Юр’я (5-га мая) хадзіць па зямлі босым, то на працягу года не сустрэнеш ніводнай змяі.

Каб засцерагчы хатніх жывёл ад хвароб, а людзей – ад сустрэчы з ядавітымі змеямі, перад вялікімі святамі з хаты абавязкова выносілі прылады ткацтва. Асабліва гэта тычылася двух тыдняў калядных святкаванняў і Дабравешчання.     На Палессі казалі: "Пакінутыя  на свята ў хаце верацёны пойдуць у лес  змеямі". Паводле старажытнай легенды, змяя-вераценіца з'явілася на зямлі таму, што жанчыны парушалі забарону і  ткалі на Каляды.

Калі вуж сяліўся ў вясковай хаце пад падлогай, гэта лічылася добрым знакам: “Варта толькі яму дагадзіць, і ён будзе прыносіць у дом шчасце. Але бяда, калі хатняга вужа ўгнявіць, тады ён жорстка адпомсціць. Таму сяляне кладуць вужам страву і пітво і наогул клапоцяцца пра тое, каб не раздражняць іх”; “Вужа-дамавіка забіваць няможна, бо ён ніколі ані людзям, ані жывіне злога ніц не зробіць, а каб яго забіць, то гаспадарка, людзі і ўсё марне пайшло б”.

Страх чалавека перад змяёй вядомы. Але  знаўцы традыцыйнай культуры раілі ніколі не забіваць гэтую істоту без асаблівай неабходнасці. Каб змяя прапаўзла міма і не ўкусіла, трэба ціхенька прамовіць: “Ты скажы вужакам, што ты бачыў мужыка, а я скажу мужыкам, што я бачыў вужака”.

Аксана КАТОВІЧ

 

Дадаць каментар

Выбар рэдакцыі

Грамадства

75 год таму пачалося вызваленне Беларусі

75 год таму пачалося вызваленне Беларусі

23 верасня 1943 года, савецкімі войскамі быў вызвалены ад нямецка-фашысцкіх захопнікаў першы населены пункт Беларусі — раённы цэнтр Камарын.

Грамадства

Каму і чым дапаможа ТЦСАН

Каму і чым дапаможа ТЦСАН

Ад дапамогі дома пажылым і да стварэння крызісных пакояў для ахвяр хатняга гвалту.

Грамадства

Маштабныя вучэнні прайшлі ў краіне

Маштабныя вучэнні прайшлі ў краіне

Актыўная фаза камандна-штабнога вучэння Узброеных Сіл прайшла ў Беларусі ў верасні.