Вы тут

Выспы біяграфіі + мастацтва ў новай кнізе Франца Сіўко


У зборніку эсэ Франца Сіўко «Штрыхкоды» («Галіяфы», 2017), нягледзячы на разнастайнасць згаданых тэм і праблем, усё-ткі можна вызначыць, так бы мовіць, трох чарапах: радзіма (ва ўсіх сэнсавых нюансах), беларуская рэчаіснасць і літаратура. Радзіма для пісьменніка не абстрактнае паняцце, якому можна ўсё жыццё прызнавацца ў любові, але так і не сказаць нічога канкрэтнага. Гэта і віцебскае мястэчка, дзе пабачыў свет, і маці, якая заўчасна пайшла з жыцця, і асаблівасці мясцовай гаворкі, і Віцебск, і беларуская літаратурная спадчына, і нашыя культурныя традыцыі (якія не заўсёды асэнсоўваюцца выключна ў замілавана-ружовым святле). Сучаснасць у розных праявах — сацыяльна-палітычнай, акадэмічна-ўніверсітэцкай, светапогляднай, літаратурнай, сталіцацэнтрычнай — на кожнай старонцы. Яна і ёсць натхняльніцай зборніка. Ну, а беларуская літаратура для сучаснага беларускага пісьменніка ўжо сама па сабе — тэма для рэфлексіі. Але апошнімі гадамі такіх рэфлексій становіцца ўсё болей і болей з абсалютна відавочных прычын: літаратура ходзіць вузкімі кругамі не такой ужо шырокай аўдыторыі, якая ў пераважнай большасці акурат і складаецца з людзей, так ці іначай датычных да прыгожага пісьменства. Гэта невясёлая тэндэнцыя, але прадказальная.


У кнізе багата цікавых фактаў, згадак, цытат. Аднак, безумоўна, самая каштоўная частка — гэта пяць «выспаў»: Міжрэчча, Мова, Літаратура, Дараванне, Смерць. Аб’яднаныя фактычна ў тэму біяграфіі — жыццёвы шлях самотнага чалавека ў сучасным вялікім, як інфармацыйная прорва, свеце, — гэтыя пяць раздзелаў выглядаюць арганічна і вылучаюцца найперш тым, што праз усю гэтую шматколерную размаістасць мы бачым асобу аўтара, а не толькі чытаем яго адстароненыя меркаванні.

Менавіта гэтага — катэгарычнай шчырасці насуперак абстрактным філасафізмам — у зборніку Франца Сіўко найбольш. Калі ў іншых творцаў старэйшага пакалення часта сустракаем «плач аб вёсцы», якая сыходзіць не тое што «з яснай явы», але і з беларускай геаграфіі, то ў аўтара «Штрыхкодаў» чытаем: «Толькі зараз да адчування няёмкасці прымешваецца яшчэ і адчуванне, што сама вёска мяне адпрэчвае. “Дзеля чаго гэты флірт з мінулым?” — быццам пытаецца вачніцамі асірацелых хат, не пакідаючы ані шанца на ўваскрашэнне той вялікай, як мне заўсёды здавалася, узаемнай любові, што так доўга сілкавала мяне ў пошуках больш-менш прыдатнага зямнога прыстанку». Калі дзяўчыне кажуць, што яна вельмі прыгожая, разумная і добрая, а таму абавязкова знойдзе сваё шчасце з некім іншым, то ў перакладзе на мову сэнсаў гэта азначае толькі адно: не кахаю цябе, не буду з табой у горы і радасці да скону жыцця. Мабыць, прыкладна так выглядаюць і «вясковыя сантыменты» гарадскіх жыхароў. Ці не перакладам на мову сэнсаў выглядае агучаны пісьменнікам «флірт з мінулым»?

Як многа пісьменніцкіх біяграфій ці, прынамсі, бібліяграфій пачынаецца з «ЛіМа»! Дзе толькі ні сустрэнеш згадак! Вось і ў кнізе Франца Сіўко на пачатку раздзела «Выспа Мова»: «Да моўнае тэмы я ўпершыню прычыніўся ў верасні 1986 года, калі ў штотыднёвіку “ЛіМ” быў надрукаваны мой настаўніцкі допіс “Прашу вызваліць...” Апроч прыкрай апіскі датычна колькасці лыжак заціркі ў Бядулевым апавяданні, допіс той утрымліваў прыкрыя звесткі пра тагачасную сістэму вызвалення вучняў школ ад вывучэння беларускай мовы і займеў пэўны рэзананс як у асяродку настаўнікаў, так і сярод творчай інтэлігенцыі».

У гэтым раздзеле закранаецца шмат актуальных пытанняў бытавання беларускай мовы ў сучасным грамадстве, у пошуках адказаў аўтар звяртаецца і да падзей 1990-х гадоў, і да сённяшніх допісаў у Фэйсбуку. Сцяжынкамі асацыяцый завітвае ў родную вёску, выцягвае, як з куфра, дыялектныя словы-перліны. Але па-над усім гэтым нязменна чытаецца не адно патрыятычны клопат, але і педантызм універсітэцкага выкладчыка. Франц Сіўко канстатуе колькасць граматычных памылак у выступах пісьменнікаў па тэлебачанні альбо на літаратурных вечарынах, каментарыях у сацыяльных сетках і г.д. Добра знаёмая прафесійная звычка. І ў развагах аўтара знаходжу пацверджанне ўласным назіранням: у моўнай праблемы з’явілася «літаратурная дачка», што з кожным годам становіцца ўсё больш дарослай, а дарослы чалавек ужо наўрад ці зможа памяняць сваю сутнасць. «Ці можа быць краўцом чалавек, які не ўмее трымаць у руках іголку? А цеслем той, што не ведае, як карыстацца гэблікам ці фуганкам?.. А літаратарам той, хто піша з памылкамі, — то бок паўграматны чалавек?»

Раней беларускі чытач меў магчымасць спасцігаць аўтэнтычнасць роднай мовы па мастацкіх творах — гэта была надзейная крыніца, больш аўтарытэтная за слоўнік. Сёння з гэтым, на вялікі жаль, бяда. Наша сучасная літаратура вельмі багатая на таленты, але немагчыма адмаўляць таго факта, што ў літаратуру ўсё часцей прыходзяць людзі, якія ведаюць беларускую мову толькі на агульным побытавым узроўні. Лексічны калейдаскоп, складзены з вычытанага ў Караткевіча і часам — у калег-пісьменнікаў, пачутага ў музычных кампазіцыях, у жывой гутарцы падчас прэзентацый кніг, рассыпаецца па старонках дэбютных (і не толькі) кніг з такой колькасцю стылёвых памылак і перакручаных сэнсаў, што аніводзін карэктар не дасць рады. Вядома, мова — жывы арганізм, яна развіваецца і змяняецца разам з грамадствам. Гаворка не пра кансерватызм, але пра адэкватнасць. Бо найгоршае ў гэтай сітуацыі, што многія аўтары адмаўляюцца прызнаваць праблему, нібыта ў непісьменнасці ёсць нешта ганаровае.

Так вось моўная праблема з «Выспы Мова» паспяхова перабіраецца на «Выспу Літаратура»: «Часам так груба і неахайна падаецца ў моўным плане неблагі сюжэт, што і адной старонкі тэксту, а то і аднаго абзаца дастаткова, каб адбіць ахвоту чытаць далей».

Абсалютна заканамерна ў кнізе пісьменніка, які жыве ў Віцебску, паўстане тэма сталіцацэнтрычнасці беларускай літаратуры. Так яно сапраўды павялося, нічога з гэтым не зробіш. З непрыхаванай іроніяй даецца характарыстыка падзеі: «…сталічныя мысляры едуць у правінцыю з намерам далучыць абарыгенаў да каштоўнасцей вольнага свету. Прышчапіць ім, так бы мовіць, цывілізаваны погляд на жыццё...». Не забываймася пры гэтым, што абарыгены — творчая інтэлігенцыя Віцебска, жыхары абласнога цэнтра. «Зрэшты, дзесьці і нас, творцаў абласнога маштабу, гэтак жа недаверліва-перасцярожліва жыхары яшчэ большай глыбінкі-правінцыі ўспрымаюць. Натуральная з’ява горадацэнтрычнае эпохі», — дзеля справядлівасці дадае абарыген Франц Сіўко.

У «Штрыхкодах» многа сучаснага кантэксту, аднак аўтар не толькі звяртаецца да канкрэтных імёнаў, твораў, падзей. Бадай, самыя важныя радкі ў кнізе тыя, якімі заканчваецца раздзел «Выспа Літаратура», дзе бачым спробу асэнсавання пісьменніцкага таленту, паклікання альбо, прынамсі, жадання «калі не грунтоўна ўхапіць Бога за бараду, дык хаця б выдзерці з яе шматок шчэці ў якасці доказу ўласнае самасці». «Адзін з самых сумнеўных родаў чалавечай дзейнасці», «прэтэнзія на валоданне ісцінай», «занятак самы д’ябальскі і Боскі адначасова» — азначэнні літаратурнай дзейнасці ад Франца Сіўко, які ўсё адно, з якой выспы ні паглядзі, застаецца ў полі яе прыцягнення.

Жана КАПУСТА

Выбар рэдакцыі

Эканоміка

Як абараняцца ад рыэлтараў, якія не хочуць працаваць па законе

Як абараняцца ад рыэлтараў, якія не хочуць працаваць па законе

Лiцэнзiя агенцтва «Гатовыя рашэннi» скасавана, «Iмперыi нерухомасцi» — прыпынена, а «Тваёй сталiцы» выпiсана прадпiсанне.

Палітыка

Аляксандр Лукашэнка: Гэта адна з самых складаных выбарчых кампаній

Аляксандр Лукашэнка: Гэта адна з самых складаных выбарчых кампаній

Кіраўнік дзяржавы прагаласаваў на выбарах Прэзідэнта.

Грамадства

Медыцынскі агляд у віцебскіх газавікоў ажыццяўляе... робат

Медыцынскі агляд у віцебскіх газавікоў ажыццяўляе... робат

А наведвальнiкаў крамы кансультуе выява спецыялiста.