Вы тут

Успаміны пра Івана Новікава


Тыя, хто часта бывае ў Мінску, а тым больш жыве ў сталіцы, звыкла ўспрымаюць назвы вуліц Ісая Казінца, Мікалая Кедышкі, Васіля Жудро, Івана Кабушкіна, дый іншых, хто заслужыў удзячную памяць нашчадкаў гераічнай барацьбой з фашысцкімі захопнікамі ў акупаваным горадзе. Але доўгі час пасля Вялікай Айчыннай вайны такіх вуліц не існавала: адсутнічала пэўнасць у ацэнцы мінскага падполля. А гэтыя людзі былі яго актыўнымі ўдзельнікамі. Лічылася, што мінскае падполле было створана самімі акупантамі ў правакацыйных мэтах. Тым самым была заплямлена памяць тых, хто дзеля вызвалення роднай рэспублікі не шкадаваў свайго жыцця.


Ішлі гады, а сітуацыя з асэнсаваннем ролі мінскага падполля не змянялася. Усё зрушылася з месца толькі пасля таго, калі для высвятлення гэтага пытання была створана спецыяльная камісія Цэнтральнага камітэта Кампартыі Беларусі. У склад яе ўвайшоў і карэспандэнт, а пазней загадчык карэспандэнцкага пункта галоўнай газеты Савецкага Саюза «Правда» па Беларусі Іван Новікаў.

На той час ён ужо быў чалавекам вядомым. Паспеў зарэкамендаваць сябе дасведчаным прынцыповым журналістам. Рабіў і першыя крокі ў літаратуры, аддаючы перавагу дакументальнай прозе. Многае хацелася прааналізаваць, нешта пераасэнсаваць, расказаць пра самаадданую працу людзей, якіх добра ведаў. Такая схільнасць у яго з’явілася яшчэ ў гады юнацтва.

Скончыўшы 1-ю клімавіцкую сямігодку (нарадзіўся ў тамашняй вёсцы Незнань), паступіў у Магілёўскі газетны тэхнікум. Працаваў у клімавіцкай раённай газеце «Камуна». Разумеючы, што атрыманых ведаў мала, у 1938-м стаў студэнтам Аршанскага настаўніцкага інстытута. Праз год перавёўся ў Ленінградскі інстытут журналістыкі. Аднак вучобу перапыніла вайна. Ваенкамат накіраваў Новікава ў артылерыйскае вучылішча. Ужо з лютага 1942 года ён камандаваў узводам упраўлення «кацюш».

Ваяваў на Паўднёва-Заходнім, Паўднёвым, Сталінградскім, 4-м і 3-м Украінскіх франтах. Біў ворага ў Румыніі, Балгарыі, Югаславіі, Венгрыі. Быў паранены. Перамогу сустрэў у Аўстрыі начальнікам разведкі дывізіёна. Калі ў аўтабіяграфіі пісаў: «Ён (ягоны лёс. — А. М.) даў мне паспытаць усяго: і радасці, і смутку, і цяжкасцей, і асалоды, якую прыносіць дасягнутая мэта. Ён кідаў мяне па свеце, часам не клапоцячыся аб тым, ці выплыву я ці не з бурнага мора жыцця».

Дэмабілізаваўшыся ў 1946 годзе, стаў супрацоўнікам «Советской Белоруссии». Вядома, праца ў ёй не ішла ні ў якое параўнанне з «Камунай». Там — раённыя абсягі, тут — рэспубліканскія. Але што з радасцю ўспамінаў са сваіх «камунскіх» будняў, дык тую шчырую атмасферу, якая панавала ў рэдакцыі, творчае дый жыццёвае сяброўства з Аляксеем Кулакоўскім, які пазней стане вядомым беларускім пісьменнікам, журналістамі Артурам Гардзіевічам, Васілём Мінаевым… Затое ў «Советской Белоруссии» нямала напаткаў і тых, хто ўжо меў вялікі творчы вопыт.

З цягам часу Іван Новікаў узначаліў сельскагаспадарчы аддзел. А гэта пастаянныя паездкі па рэспубліцы, сустрэчы з цікавымі людзьмі… Аднак найбольш яркія ўражанні дала паездка на ХІ сесію Генеральнай Асамблеі Арганізацыі Аб’яднаных Нацый. Вынікам стала кніга «Дзесяць тыдняў у Злучаных Штатах Амерыкі». З яе, па сутнасці, і пачаўся Новікаў-пісьменнік.

Праўда, яшчэ ў 1948 годзе ў суаўтарстве з Васілём Пыжковым выйшаў нарыс «Герой Сацыялістычнай працы Тамара Шкурко». Але гэта былі толькі подступы. Характэрна і тое, што кніга пра Амерыку выйшла ў серыі «Бібліятэка беларускага апавядання і нарыса», у якую траплялі толькі лепшыя творы. Наступным выданням («Палескае золата», «Побач сябры») пры ўсёй іх прывязанасці да жыцця канкрэтных людзей ужо цесна было ў дакументальных межах. Гэта заўважалася, адчувалася па тым, як аўтар вышукваў тыповае, каб праз яго перайсці да шырокіх абагульненняў.

Ды, як дакладна прыкмеціў Уладзімір Гніламёдаў, «якасны паварот у творчай біяграфіі Івана Новікава звязаны з тэмай гераічнага подзвігу савецкага народа ў час Вялікай Айчыннай вайны». Гэта засведчыла яго аповесць пра Веру Харужую «Сэрца інакш не можа», што пазней выйшла ў перакладзе на рускую мову ў Маскве. «Вырасла» яна з запісаў Харужай, якія трапілі ў рукі Івана Рыгоравіча. У 1959 годзе яны былі апублікаваны ў «Правде» і выклікалі шырокі чытацкі водгалас.

Новы паварот у творчай біяграфіі Новікава выклікалі аповесці «Руіны страляюць ва ўпор», «Дарогі скрыжавалі ў Мінску», «Да світання блізка», што склалі трылогію «Мінскі фронт». Шасцісерыйны тэлефільм «Руіны страляюць», сцэнарый якога ствараўся разам з Іванам Чыгрынавым, быў адзначаны Дзяржаўнай прэміяй Беларусі. Гэтыя творы сталі своеасаблівым вынікам працы ў цэкоўскай камісіі, калі І. Новікаў даведаўся шмат праўды пра мінскае падполле і сустракаўся з яго ўдзельнікамі, якія выжылі, а таксама са сваякамі загінулых.

Найбольш яркім творчым дасягненнем пісьменніка стаў раман «Ачышчэнне». Па прызнанні самога аўтара, ён даўно хацеў «узяцца за мастацкі твор». Штуршком стала праца над трылогіяй «Мінскі фронт». У гутарцы са мной прызнаваўся: «...не пра кожны факт, не пра кожнага героя можна напісаць так адкрыта, шчыра, як гэта магчыма ў мастацкім творы. Некаторыя людзі, пра якіх я хацеў напісаць, адмовіліся расказваць пра сябе, нават пярэчылі: не пішы! Той, каму давялося хоць крыху мець справу з дакументальным жанрам, добра ведае пра такія абмежаванні».

У рамане вядзецца расповед пра ачышчэнне душы гераіні. Нялёгкае, балючае, але — такое неабходнае, каб чалавек спакойна мог жыць далей, не адчуваючы ніякай віны. Не толькі перад іншымі людзьмі, але і перад Радзімай.

Дзякуючы раману «Ачышчэнне» я і пазнаёміўся з Іванам Рыгоравічам і вельмі ўдзячны лёсу за гэтае знаёмства. Па заданні галоўнага рэдактара штотыднёвіка «Літаратура і мастацтва» падрыхтаваў з ім гутарку, ды сталася так, што матэрыял быў надрукаваны толькі праз некалькі тыдняў. Новікаў акурат пайшоў на пенсію. А ў нас як? У нас пра пенсіянераў, нават людзей творчых, часта забываюцца. Затое пазней артыкул пра Івана Рыгоравіча, у якім я выкарыстаў і вытрымкі з гутаркі, увайшоў у маю кнігу «Дарога ў запаветнае».

Алесь МАРЦІНОВІЧ

Фота з фонду І. Новікава, што захоўваецца ў БДАМЛМ

Загаловак у газеце: З подзвігам сам-насам

Дадаць каментар

Выбар рэдакцыі

Эканоміка

Новабудоўлі: бюджэтных прапаноў амаль не засталося

Новабудоўлі: бюджэтных прапаноў амаль не засталося

Але на другасным рынку «хапун» на нерухомасць хутка скончыцца, лічаць эксперты.

Грамадства

Што прыводзіць да траўмаў на вытворчасці?

Летась на вытворчасці адбылося амаль 1400 няшчасных выпадкаў. Многа гэта ці мала? 

Грамадства

Чаму быць сярэднім спецыялістам эканамічна нявыгадна?

Чаму быць сярэднім спецыялістам эканамічна нявыгадна?

Грамадству патрабуюцца творчыя асобы.