25 Май, пятніца

Вы тут

«Пахаванне магло быць адзінай магчымасцю зрабіць сямейны партрэт»


На «Месяцы фатаграфіі» — міжнародным фестывалі, што прайшоў у Мінску ў верасні мінулага года, — сярод іншых мы заўважылі дзіўную калекцыю архіўных здымкаў праекта «Веха». На старых фатаграфіях — статычныя выявы людзей, па адным альбо ў кампаніі, што сядзяць на фоне сцяны, дзе спецыяльна для фота павешаны дыванок. Звычайныя сямейныя здымкі праз канцэпт калекцыі трапілі ў катэгорыю мастацтва. Зрэшты, такога кшталту трансфармацыі калі-нікалі адбываюцца ў сучаснай культуры, а мы, да таго ж, выявілі, што праект «Веха» — куды шырэйшы за збор «Найлепшы бок» і займаецца ў тым ліку структураваннем і аднаўленнем сямейных фотаархіваў, якія рызыкуюць знікнуць, хоць бясспрэчна застаюцца часткай культуры. Мы сустрэліся з каардынатарам праекта «Веха» мастачкай і фатографам Лесяй Пчолкай, якая ў першую чаргу патлумачыла, з якой фатаграфіяй яны маюць справу.


Фота Сяргея Нікановіча.

— Гэта архіўныя і вернакулярныя, то-бок аматарскія, здымкі з сямейных альбомаў. Фатаграфія з'явілася менш за дзвесце гадоў таму, але, вядома ж, не адразу стала даступнай на тэрыторыі сённяшняй Беларусі, таму, груба кажучы,
мы працуем з прыкладна 150 гадамі візуальнай гісторыі Беларусі.

— Вам прыносяць фотаздымкі 150-гадовай даўніны?

— Тут ёсць некаторыя праблемы, бо ў параўнанні з еўрапейскімі краінамі старых фатаграфій у нас захавалася значна менш. На што паўплывалі пастаянная міграцыя, войны і рэпрэсіі, калі людзі самастойна знішчалі архівы, у якіх можна было знайсці выявы сваякоў-арыстакратаў, бо захоўваць іх было небяспечна для жыцця. Мы больш за ўсё працуем з фатаграфіямі сярэдзіны ХХ стагоддзя, шмат у каго мінулае пачынаецца толькі з пасляваеннага часу. Да таго ж фатаграфія ствараецца дзякуючы хімічным працэсам і з часам непазбежна разбураецца, выява жаўцее, не кажучы пра механічныя пашкоджанні. Тэрмін захоўвання фотаздымкаў, аддрукаваных на барыце ў часы нашых бабуль, — пяцьдзясят гадоў. Калі карыстацца друкам, які прапануюць зараз Kоdаk ці Fujі, — гэта дзесяць—дваццаць гадоў. Значыць, нават копія не выратуе. Мы бяром гэтыя праблемы за аснову і імкнёмся як мага больш актуалізаваць у грамадстве інтарэс да ўласных архіваў, таму што фатаграфія — гэта дакумент, а на аснове нават аматарскіх здымкаў можна выбудаваць палітычныя падзеі, этнаграфічныя асаблівасці і ў цэлым культуру.

— Што ваш праект прапануе замест тых дваццаці ці пяцідзесяці гадоў?

— Бескіслотны FіnеАrt друк музейнай якасці, які дазваляе захоўваць фатаграфію 250—400 гадоў. У першую чаргу мы скануем, мінімальна апрацоўваем альбо сур'ёзна рэтушуем выяву, таму што часта яна выцвітае настолькі, што складана яе разгледзець, і перадрукоўваем. Здавалася б, усё проста: здымкі будуць стагоддзямі ляжаць у вашым архіве, але гэта не так, асабліва калі не трымацца правілаў захоўвання. Фатаграфіі шкодзіць сонечнае святло (таму на сцяну лепш павесіць копію), перапады тэмператур, і подпісы лепш рабіць алоўкам, бо шарыкавая ручка праяўляецца пры сканаванні.

Фота пачатку 1950-х з калекцыі «Найлепшы бок».

— А вы сустракалі якія-небудзь цікавыя подпісы апроч даты і імёнаў?

— Часта бываюць віншаванні альбо подпіс «на доўгую памяць», з якім людзі абменьваліся картачкамі. Гэта цікавы філасофскі момант: здавалася б, фатаграфія створана, каб захаваць у памяці пэўны момант, але зварот «помні мяне» кажа «запомні мяне менавіта такім», як бы падмяняючы памяць выявай. Я бачу, што грамадства пачынае рэагаваць на сямейную вернакулярную фатаграфію, усё часцей яе выкарыстоўваюць мастакі, шмат музеяў набываюць не толькі мастацкія фотаработы, але і здымкі з сямейных архіваў.

— Думаю, не кожны зможа сабе дазволіць вашу паслугу па стварэнні сямейнага альбома.

— Гэта каштуе ад сямісот долараў — тры чалавекі на працягу месяца робяць даследаванне гісторыі, тым больш што праца над кожнай кнігай — індывідуальная. Мы разумеем, што для многіх гэты кошт непад'ёмны, таму напісалі максімальна даступны курс для тых, хто хоча самастойна сабраць гісторыю сваёй сям'і і надрукаваць альбом. На працягу месяца два разы на тыдзень мы будзем працаваць з тэмамі падрыхтоўкі і захоўвання фатаграфіі, карыстання анлайн-базамі, выбудоўвання храналогіі. Для вёрсткі і друку ўласнай кнігі ў нас ёсць адаптаваныя шаблоны, каб чалавек нават з мінімальнымі навыкамі ў фаташопе мог імі карыстацца. Безумоўна, мы таксама будзем дапамагаць і весці ад першых крокаў работы з фатаграфіяй да друку кнігі. Першы курс пачнецца 17 сакавіка і, магчыма, стане рэгулярным.

1949 год, фота з калекцыі «Найлепшы бок».

— Да тэмы пра тое, што фатаграфія фіксуе не толькі момант, але і вобраз, у якім чалавек хоча паўстаць. Ці можна параўнаць, як чалавек рэпрэзентуе сябе праз фатаграфію сёння і як гэта адбывалася раней?

— Сёння фатаграфія стала такім папулярным медыя, што даўно патрабуе пераасэнсоўвання яе ў кантэксце медыякультуры. Яна вельмі розная і развіваецца ў розных напрамках, але ніколі не адновіць ранейшага да сябе стаўлення. Як было ў студыі — ты сядзіш перад вялізнай камерай са спецыяльнай падтрымкай для шыі, здымак робіцца паўгадзіны, фатограф падобны да алхіміка. Паступова падтрымкі прыбіраюцца, работа займае ўсё менш часу і фатаграфія выходзіць на вуліцу, але звонку мы бачым той жа студыйны фон, людзі таксама карцінна сядзяць і трымаюць прыгожыя прадметы. Гэта закладзена ў культуры фатаграфіі. У канцы ХІХ стагоддзя з'явілася практыка змяшчаць у альбомы, якія спачатку былі каралеўскай прывілеяй, а сёння ёсць абсалютна ў кожнага, не толькі сямейныя здымкі, але і фота публічных персон. Студыі плацілі зоркам за тое, каб зрабіць іх здымак і растыражаваць яго. І ўвесь гэты час захоўвалася важнасць моманту фатаграфавання. Здымкі з нашай калекцыі «Найлепшы бок» зроблены, калі фатограф прыязджаў у вёску, на сцяну дома вешаўся тканы дыванок (а ткацтва было адным з асноўных традыцыйных рамёстваў), людзі апраналі найлепшае адзенне, прымалі правільныя позы і фатаграфаваліся. Гэты момант надзяляўся асаблівай значнасцю, да яго рыхтаваліся. Часта на вопратцы відаць складкі, таму што яе толькі што спецыяльна дасталі з куфра. Да таго ж людзі не проста лічаць гэты дыванок прыгожым, але і робяць своеасаблівую заяву, бо ў кожны арнамент жанчыны закладвалі пэўнае значэнне, напрыклад, павернутыя адна да адной птушкі — сустрэча, каханне, сям'я, былі арнаменты на добры ўраджай ці выздараўленне. Ткацтва было паўмістычным працэсам.

— Якія яшчэ культурныя коды мы можам счытаць у архіўнай фатаграфіі?

— Ёсць традыцыя фатаграфаваць пахаванне. У нашай калекцыі «Найлепшы бок» ёсць здымак з пахавання, дзе на фоне таксама вісіць тканы дыванок. Зараз мы ацэньваем такія здымкі як нешта нетыповае, шмат хто прыбірае іх з альбомаў, а ў маёй бабулі ён вісеў на сцяне. Магчыма, для некаторых здымак з пахавання быў адзіным за ўсё жыццё, прынамсі, гэта падзея магла быць адзінай магчымасцю зрабіць сямейны партрэт. Паводле пэўнага даследавання, традыцыя пахавальнай фатаграфіі адносіцца да Беларусі, у прыватнасці да Заходняй Беларусі, а, напрыклад, у Расіі сустракаецца вельмі рэдка, і то дзякуючы эмігрантам. Можна ўспомніць практыку, распаўсюджаную, напрыклад, у Францыі, калі памерлага чалавека рабілі быццам жывым: садзілі паміж сваякамі дзеля пастановачнага здымка. Пры студыях працавалі візажысты, якія на закрытых павеках малявалі вочы.

— Чаму людзі на фота з дыванкамі ніколі не ўсміхаюцца?

— У арыстакратыі пэўнае правіла этыкету рэкамендавала не ўсміхацца на фатаграфіі, вядома, гэтая тэндэнцыя распаўсюджвалася і далей. Ёсць і відавочная прычына: для здымка быў патрэбен час, а доўга ўсміхацца складана. Да таго ж быў момант недаверу да працэсу, калі фатаграфія яшчэ толькі распаўсюджвалася.

— Мая бабуля расказала пра павер'е, што, калі дзяўчына сфатаграфуецца з маладым чалавекам, яны ніколі не будуць разам. У фатаграфіі такім чынам намешваецца ўсё — філасофія, рытуалы, культурныя коды, нарэшце, міфалогія.

— Адна з задач нашага праекта — якраз расказаць пра культурныя коды, закладзеныя ў звычайных здымках. Зараз мы даследуем вясельныя абрады, а вясельная фатаграфія дайшла да нас амаль без змен — агульны партрэт, дзе вакол пары збіраюцца сваякі.

— Вы сказалі, што праз архіўную фатаграфію можна прасачыць і палітычную гісторыю...

— Калі мы ствараем сямейныя альбомы, распытваем, хто адлюстраваны на здымках, пры якіх абставінах і дзе фатаграфіі былі зроблены. Абапіраючыся на выяву, чалавек успамінае куды больш, прычым не сухія даныя з архіваў, — ён перадае стаўленне да пэўных гістарычных падзей, якіх у ХХ стагоддзі было вельмі шмат, якія закранулі абсалютна кожную сям'ю. Цікава, што ў залежнасці ад расказчыка інтэрпрэтаваць падзеі можна па-рознаму: нехта ад іх пацярпеў, а нехта выйграў.

— Што вы даведаліся пра сваю сям'ю дзякуючы сямейным здымкам?

— Я разабрала архіў, стварыла адгалінаванні па кожным з кроўных сваякоў, дадала фатаграфіі, паступова пачала распытваць пра людзей, якіх не ведала. Такім чынам я раздзяліла гісторыю сваёй сям'і на некалькі пакаленняў, апісала фатаграфіі і зразумела, што з гэтага можна зрабіць кнігу. У нашым грамадстве няма традыцыі перадаваць успаміны, зноў спашлюся на палітычную сітуацыю, у якой гаварыць праўду было небяспечна, а ў пазнейшыя савецкія часы ўжо ідэалогія адрывала ад мінулага і перадавала новыя ўяўленні пра рэальнасць. Наша задача сёння — звязаць два-тры пакаленні і паглядзець на іх у кантэксце культуры ў цэлым, бо калі падзеі датычацца сям'і, ты іх лепш разумееш. У адным такім інтэрв'ю мне расказалі пра бацьку, які падчас Вялікай Айчыннай пераплыў Керчанскі праліў сярод кавалкаў мяса, а потым усё жыццё нават не заходзіў у прадуктовую краму. Так фатаграфія праз асабістыя ўспаміны апавядае пра гісторыю народа. Уласна я даведалася пра тое, чаго б мне, можа, і не хацелася ведаць. Мы ўсе хочам знайсці сярод продкаў шляхту, дваран, уклад у развіццё краіны, але можам трапіць і на хваробы, самазабойствы і нават забойствы. Хаця мне падаецца, гэта ўсё трэба ацэньваць непрадузята, бо ваша радаслоўная так ці інакш прывяла да вас такога, які вы сёння.

— Зараз «Веха» займаецца таксама праектам «Этнаграфія ў фатаграфіі».

— Так, мы ствараем кнігі з асабістымі архівамі, збіраем калекцыі, праводзім выстаўкі і ўжо больш за паўгода працуем над адкрыццём музея архіўнай фатаграфіі. Гэта патрабуе вялікіх укладанняў, таму мы шукаем партнёраў і спонсараў. Мы хочам стварыць платформу, якая змяшчала б у сабе дзяржаўныя і прыватныя фотакалекцыі, і карыстальнік мог бы паглядзець усе здымкі, зробленыя ў пэўным месцы ў пэўны час. Магчыма, такім чынам ён знойдзе выявы сваіх сваякоў і звяжацца з тымі, хто іх апублікаваў, а ў выніку адновіць частку сваёй радаслоўнай. Мне гэта падаецца асабліва важным, магчыма, можна будзе знайсці нешта ў калекцыянераў. Часта чую, як людзі ў купленай кватэры знаходзяць нікому не патрэбныя фота і проста выкідваюць іх, хаця гэта рэальная гісторыя рэальнай Беларусі.

Ірэна КАЦЯЛОВІЧ

Дадаць каментар

Выбар рэдакцыі

Грамадства

Чаму быць сярэднім спецыялістам эканамічна нявыгадна?

Чаму быць сярэднім спецыялістам эканамічна нявыгадна?

Грамадству патрабуюцца творчыя асобы.

Грамадства

Чым здзівілі і ўразілі ўдзельнікі WorldSkіlls Belarus 2018?

Чым здзівілі і ўразілі ўдзельнікі WorldSkіlls Belarus 2018?

Як вы думаеце, ці шмат страў можна прыгатаваць з буракоў?