24 Верасень, панядзелак

Вы тут

Алена Іванаўна (19.05.1476 — 20.01.1513)


Жыццё гэтай жанчыны было прынесена ў ахвяру палітычным інтарэсам блізкіх ёй людзей — бацькі і мужа. Кожны праз яе дамагаўся свайго, а ў выніку зламалі яе жыццё. Хоць, канешне, высокае паходжанне ўжо прадвызначала лёс Алены Іванаўны, якім яна не магла распараджацца. І тым больш прыстойна выглядаюць паводзіны Алены Іванаўны, якая захавала сваю чалавечую і жаночую годнасць. Яе лёс, сапраўды, светлая старонка ў змрочнай гісторыі варожасці і войнаў паміж Вялікім Княствам Літоўскім і Вялікім Княствам Маскоўскім.


Алена была дачкой маскоўскага ўладара Івана ІІІ і пляменніцы апошняга візантыйскага імператара Канстанціна ХІІ Палеалога, Сафіі. Бацька Сафіі, малодшы брат імператара Фама, знайшоў прытулак пры двары папы рымскага Паўла ІІ. У надзеі пашырыць свае ўплывы папа сасватаў Сафію за вялікага князя маскоўскага Івана ІІІ. З гэтага шлюбу і нарадзілася ў 1476 г. Алена. Выхаваная ў строгім шанаванні бацькоў і адданасці праваслаўнай веры, яна была б добрай жонкай якому-небудзь удзельнаму князю, як яе сёстры, і, пэўна, пачувала б сябе шчаслівай у сямейным жыцці. Аднак гістарычныя падзеі рашуча павярнулі яе лёс. Да Алены Іванаўны пасватаўся сам вялікі князь літоўскі Аляксандр Казіміравіч.

Гэта быў палітычны акт з мэтай паразумецца з Іванам ІІІ. Не маючы дастаткова сіл супрацьстаяць Маскве, урад ВКЛ (паны-рада) адно з выйсцяў бачыў у саюзе з маскоўскім уладаром праз шлюб яго дачкі з вялікім князем літоўскім. Магчымасць такога шлюбнага альянсу неафіцыйна абмяркоўвалася даўно, і толькі ў 1494 годзе Іван ІІІ даў згоду на яго, аднак пры ўмове не прымушаць Алену да прыняцця каталіцтва. І Аляксандр вымушаны быў прыняць гэтую ўмову.

І вось 13 студзеня 1495 г. Алена Іванаўна пакінула Маскву, каб ужо ніколі не вярнуцца ў родны горад. Бацька падрабязна і строга настаўляў дачку, як сябе паводзіць у чужой краіне: галоўнае — не падавацца ціску і ўгаворам каталікоў перайсці ў іх веру. Пакідаючы родны дом, Алена гучна плакала, нібыта прадчувала бяду.

У Літве Алену сустракалі ўрачыста і радасна. Людзі шчыра верылі ў тое, што шлюб Аляксандра і Алены прынясе мір паміж Літвой і Масковіяй. Паводле сведчанняў сучаснікаў, Алена вызначалася не толькі добрым і лагодным характарам, але і чароўнай прыгажосцю, што падкупляла сэрцы кожнага, хто яе бачыў. Вянчанне 34-гадовага Аляксандра з 19-гадовай Аленай адбылося 15 лютага 1495 г. у віленскім касцёле Св. Станіслава. Разам з біскупам урачысты цырыманіял выконваў і праваслаўны святар, які прыехаў з Аленай з Масквы. З самага пачатку веравызнанне стала паміж мужам і жонкай.

Тым не менш Алена падтрымлівала мужа ў яго дзеяннях і палітычных рашэннях, суправаджала яго ў паездках па краіне, пазней дапамагала яму стаць польскім каралём і нават паабяцала свекрыві, каралеве Альжбэце, служыць ёй з «поўнай радасцю і пакорлівасцю». Невядома, ці прынёс Алене гэты шлюб простае жаночае шчасце, бо ўсё ж яна не нарадзіла дзяцей. А непрыемнасцяў ёй хапала, бо на яе насядалі каталікі з прапановамі прыняць каталіцтва, пазней палякі адмовяцца прызнаваць яе польскай каралевай і каранаваць. Як мог, Аляксандр абараняў жонку і заявіў каталіцкім святарам, каб яны не ўмешваліся ў ягонае сямейнае жыццё. Сваю любоў да жонкі ён паказваў не толькі абаронай яе веравызнання ці багатымі падарункамі, але і праявамі простага чалавечага клопату. Так, ведаючы яе любоў да музыкі, Аляксандр запрасіў у Вільню з Кракава слыннага капельмайстра Генрыха Фінека.

Не спыніў гэты шлюб войнаў з Масковіяй. Іван ІІІ на падставе таго, што Аляксандр не выконвае дамовы (нібыта прымушае Алену да лаціны), развязаў чарговую вайну з ВКЛ. Алену лічылі віноўніцай гэтай вайны. А яна ездзіла ў непрыхільны да яе Кракаў, каб выцягнуць адтуль мужа для абароны краю. Яна, паддаючыся просьбам польскіх саноўнікаў, угаварыла Аляксандра памірыцца з Іванам ІІІ і ўратаваць польскія землі ад спусташальных набегаў маскоўскіх саюзнікаў — крымскіх татар. Урэшце, у лісце да бацькі горача прасіла спыніць вайну. «Калі, гасудар бацюшка, Бог табе не паклаў на сэрца мяне, дачку сваю, мілаваць, дык навошта мяне з зямлі сваёй выпусціў і за такога брата свайго выдаваў? Злітуйся, вазьмі па-старому любоў і сяброўства з братам і зяцем сваім».

Колькі болю гучала ў яе словах, якія не кранулі бацькоўскае сэрца. Між тым Алена выконвала бацькоўскі наказ і цвёрда трымалася праваслаўя.

Са сваіх багатых маёнткаў (Княжыцы, Смаляны, Браслаў, Лёчыцы і інш.) і Магілёўскага староства Алена падтрымлівала праваслаўную царкву ў ВКЛ. Вядомыя яе шчодрыя падарункі віленскаму сабору Прачыстай Багародзіцы (які яна аднавіла) і Пакроўскай царкве, менскаму Узнясенскаму манастыру і Саборнай царкве, кіеўскаму манастыру Св. Мікалая, Супральскаму манастыру і іншым. З імем Алены Іванаўны звязана і з'яўленне ў Менску цудадзейнага абраза Менскай Божай Маці. Гэты абраз, паводле маскоўскага дакумента 1597 г., «надала славное и святое памяти королевое Олена». Яна ж прывезла ў Літву цудадзейныя абразы Віленскай, Каложскай, Бельскай адзігітрый і перадала мясцовым цэрквам.

Іншым стала жыццё Алены пасля смерці мужа ў 1506 годзе. Аляксандр завяшчаў апеку над ёй свайму брату Жыгімонту Казіміравічу, якому перадаў вялікае княжэнне. Падтрымка Алены прыйшлася дарэчы Жыгімонту, калі рэальна існавала пагроза захопу ўлады князем Міхаілам Глінскім. У падзяку Жыгімонт аддаў Алене Іванаўне Бельск, Сураж і Бранск. Багатая маладая ўдава, відавочна, сумавала ў чужой краіне, без сям'і, без родных, без сяброў. Яна часта пакідала свой дом у Ніжнім замку ў Вільні і наведвала свае маёнткі, асабліва Браслаў, дзе заснавала жаночы манастыр і царкву Св. Варвары. Падазравалі, што Алена хоча вярнуцца ў Маскву. Якраз яе багацце і стала фатальнай перашкодай для вяртання. Асноўную частку свайго скарбу коштам 400 000 дукатаў (гэта васьмігадовы даход польскіх каралёў) Алена захоўвала ў віленскім кляштары францысканцаў. Баючыся, што гэтае багацце Алена вывезе ў Маскву, ёй не выдавалі яго, а ваявода віленскі Мікалай Радзівіл забараніў ехаць у Бранск, дзе яе чакалі маскоўскія атрады. Хоць Жыгімонт і адмяніў загад ваяводы, але выезд у Бранск сарваўся.

Загадкавай была смерць Алены Іванаўны. Яна ў 1513 годзе патаемна дамовілася са сваім братам, вялікім князем маскоўскім Васілём Іванавічам, вярнуцца ў Маскву. Для гэтага яна збіралася выехаць у Браслаў, куды павінны былі падысці маскоўскія атрады. Ёй ужо непатрэбны быў і скарб, яна проста хацела вярнуцца на радзіму. Аднак на загад Радзівіла Алену сілай адвезлі ў маёнтак, дзе яна раптоўна памерла. Падазрэнне ў яе смерці лягло на Мікалая Радзівіла, па заказе якога нібыта яе атруцілі. Смерць Алены не засмуціла Жыгімонта: «Гэтым дзяржаве нашай нямала паменшыла клопату». Хоць шчыра смуткавалі па сваёй добрай гаспадыні праваслаўныя вернікі ў Вялікім Княстве Літоўскім.

Калі і хацелася б знайсці нейкія заганы ў Алены Іванаўны, дык гэта цяжка зрабіць. Яе светлы вобраз бачыцца як постаць святой, якая адпакутвала і за сваю веру, і за людзей, якім яна спрыяла сваёй добрай і чыстай душой.

Вітаўт ЧАРОПКА

Дадаць каментар

Выбар рэдакцыі

Грамадства

75 год таму пачалося вызваленне Беларусі

75 год таму пачалося вызваленне Беларусі

23 верасня 1943 года, савецкімі войскамі быў вызвалены ад нямецка-фашысцкіх захопнікаў першы населены пункт Беларусі — раённы цэнтр Камарын.

Грамадства

Каму і чым дапаможа ТЦСАН

Каму і чым дапаможа ТЦСАН

Ад дапамогі дома пажылым і да стварэння крызісных пакояў для ахвяр хатняга гвалту.

Грамадства

Маштабныя вучэнні прайшлі ў краіне

Маштабныя вучэнні прайшлі ў краіне

Актыўная фаза камандна-штабнога вучэння Узброеных Сіл прайшла ў Беларусі ў верасні.