22 Верасень, субота

Вы тут

Людміла Рублеўская: Імкнуся вярнуць у мову забытыя скарбы


Творчасць Людмілы Рублеўскай вядомая шырока — і як паэтэсы, і як празаіка. А яшчэ драматурга, літаратурнага крытыка, журналіста і публіцыста. І ў прадстаўленні яна не мае асаблівай патрэбы. Яе творы перакладзены на многія замежныя мовы. Хіба толькі варта нагадаць, што, згодна з галасаваннем аднаго з фондаў ААН і партала Lady.tut.by, Людміла Рублеўская ўвайшла ў дзясятку самых паспяховых жанчын Беларусі.


Фота: irl.by

— Вы працуеце ў жанры гістарычнага дэтэктыва, у якім працаваў Уладзімір Караткевіч. Той, хто зачытваўся Караткевічам, зараз зачытваецца і Рублеўскай. Я не зусім згодны са спадаром Сяргеем Пешыным, дырэктарам выдавецтва «Беларусь», які на пасяджэнні круглага стала ў «Звяздзе» сказаў пра гістарычны дэтэктыўны раман: «На жаль, з Караткевіча яно пачалося, Караткевічам, у пэўным сэнсе, і скончылася». Нічога, дзякаваць Богу, не скончылася. Такім чынам, як здарылася, што вы, пачаўшы з вершаў, у прозе прыйшлі менавіта да гэтай тэмы і ў выніку падхапілі «сцяг, які выпаў з рук класіка»?

— Гісторыяй я цікавілася заўсёды. Кажуць, гэта такая ж уласцівасць, як музычны слых. Мяне заўсёды страшэнна гэта хвалявала — уявіць мінулую эпоху ва ўсіх падрабязнасцях, пажыць там праз увасабленне ў герояў... Але ў літаратуры сцягі ніхто нікому не перадае. Кожны вялікі талент — як шляхецкі герб апошняга ў родзе. Калі хтось той герб па пабочнай лініі і прыўлашчыць — кроў у ягоных жылах усё роўна не тая. Клоны ў мастацтве не патрэбныя. Проста Караткевіч у свой час паказаў мне чароўны свет Беларусі рыцарскай, шляхецкай, інсургенцкай, пазначыў шляхі да стварэння прымальнага нацыянальнага міфа, герой якога не «мужык, пан сахі і касы», а высакародны князь Алесь Загорскі ці інтэлігентны фалькларыст Андрэй Беларэцкі, ці вандроўны шкаляр і артыст эпохі Адраджэння Юрась Братчык. Караткевіч паказаў і метад папулярызацыі такога міфа: забаўляльная абалонка сур'ёзных, глабальных тэм. Я выкарыстоўваю шмат прыёмаў: элементы дэтэктыва, прыгодніцкага жанру, фэнтэзі, гатычнага рамана, але я не пішу дэтэктыў ці фэнтэзі ў чыстым выглядзе. Праўда, і ніколі не спрачаюся з крытыкамі, якія раздаюць ярлыкі.

— Тым не менш хацелася б зразумець, адкуль усё ж такое глыбокае веданне гісторыі свайго народа, асабліва ў найбольш балючыя, пераломныя яе моманты? Веданне не толькі дзейных асоб, вызначальных для тых падзей, але і агульнай тагачаснай атмасферы, шматлікіх дэталяў побыту, усяго таго, што дае цэласную карціну жыцця? Колькі ж часу вы правялі ў архівах і бібліятэках, каб данесці ўсё гэта да нас і да тых, хто прыйдзе заўтра?

— Для мяне вельмі важна ствараць праўдападобны гістарычны фон падзей, вывяраць дэталі, выкарыстоўваць рэальныя факты біяграфій. Таму і пачынаюць чытачы майго рамана «Дагератып» апантана гугліць, шукаючы звесткі пра маёнтак Жухавічы і графа Каганецкага, ва ўпэўненасці, што яны існавалі. А аднойчы мне патэлефанавалі з аптэкі ў Траецкім прадмесці і запрасілі на пасяджэнне клуба гісторыі фармацыі — аказалася, там прачыталі маю аповесць «Ночы на Плябанскіх млынах», дзе ёсць паданне пра аптэку ў Траецкім, і палічылі, што мой герой, аптэкар Ёзаф, рэальна існаваў, як існаваў ягоны найміт Ян Давыд Шэйба. Цяпер там, у музеі гісторыі фармацыі, праводзяць экскурсіі «У гасцях у аптэкара Ёзафа», а мой герой з'явіўся на карціне мастачкі Лідзіі Лазоўскай, на дэкаратыўных талерачках і магніціках.

Каб дасягнуць эфекту праўдападобнасці, я сапраўды шмат працую з дакументамі: архівамі, мемуарамі, дыярыушамі, адсочваю навуковыя працы па цікавых мне тэмах. З дакументамі мяне ў свой час добра навучыў працаваць вядомы гісторык і архівіст Віталь Скалабан. Праўда, ён казаў — «больш за ўсё лжэ дакумент». Сапраўды, кожная даведка складзеная чалавекам, і за кожнай — свая гісторыя. І яшчэ маё перакананне: факты, узятыя без апрацоўкі, без змен на карысць мастацкасці, вельмі магчыма пададуцца фальшывымі. Не раз узнікалі сітуацыі, калі выдуманае мною безумоўна прымалася за факт, а працытаваныя дакументы лічылі нягеглай аўтарскай выдумкай.

— Раскажыце, калі ласка, пра сябе. Нарадзіліся вы ў Мінску, але ў якім такім зайздросным акружэнні раслі? Хто прывіў вам глыбінную любоў да літаратуры і гісторыі? Адкуль смачная мова, добрае веданне жыцця свайго народа і такое цудоўнае адчуванне гэтага народа?

— Я нарадзілася ў Мінску ў звычайнай гарадской сям'і, у хрушчоўцы каля завода. Мяне выхоўвалі маці і бабуля. Беларускай мовы тады не чула, хіба трохі, і то калі ездзілі ў вёску да сваякоў. Бабуля не хацела, каб я штосьці казала «па-дзеравенску», але я назнарок тое-сёе паўтарала за вясковымі сваякамі. Чытаючы прыгодніцкія раманы, я вельмі шкадавала, што на маёй зямлі не адбывалася нічога падобнага да таго, што ў раманах Дзюма і Сянкевіча... І вельмі хацела штосьці такое знайсці. А калі вельмі хочаш — здзяйсняецца. Беларуская гісторыя — такая ж багатая на неверагодныя сюжэты, як гісторыя любога іншага еўрапейскага народа. Толькі мы больш забылі і ад нас больш схавалі, забралі. Мне пашанцавала, што наш дом — непадалёк ад Кальварыйскіх могілак, аднаго з тых нешматлікіх месцаў, дзе адчуваецца дух гісторыі. У дзяцінстве мы часта блукалі між старых надмагілляў са шляхецкімі прозвішчамі.

Але мову я вучыла, лічыце, самастойна, па кнігах. Пісала ўжо вершы на беларускай мове, але не авалодала дзеканнем, вымаўляла літары асобна, як напісана. Мову я вучу ўсё жыццё. Гэта жывая стыхія, якая развіваецца, якая жыве цяпер і «на асфальце», набываючы новыя адценні. Я імкнуся вярнуць у яе як мага больш забытых скарбаў. Мае настольныя кнігі — слоўнікі Ластоўскага, Станкевіча, Байкова і Некрашэвіча, краёвыя слоўнікі, зборнікі беларускіх выслоўяў. Многае можна знайсці ў дыярыушах і мемуарах. Вось, напрыклад, слоўца «кукарэцыі» — так красамоўна называлі ў васямнаццатым стагоддзі заляцанні хлапца да дзяўчат.

А адчуваць свой народ — дык я ж яго часцінка! Я жыву ў ім і для яго. У мяне ніколі не было аранжарэйных умоў. Жыву ў хрушчоўцы, езджу на грамадскім транспарце, сяджу ў калідорах раённай паліклінікі... Нічога элітарнага за сабой не заўважаю, прабачце.

— Актыўная праца ў журналістыцы, у тым ліку круглыя сталы, літаратуразнаўчыя артыкулы, гістарычныя знаходкі (якія трэба яшчэ і знайсці), артыкулы на патрэбу дня і многае іншае... А раманы пішуцца ноччу, няйначай? Не шкадуеце вы сябе...

— Мы не выбіраем, калі і дзе нам нарадзіцца. Значыць, твае сілы, тое, што табе дадзена, патрэбнае менавіта гэтай эпосе і гэтаму месцу. Проста трэба пастарацца аддаць як мага больш. Вось і раблю, што магу — пішу. Мастацкія творы — па начах. Іншага часу проста няма. А чакаць, калі той час з'явіцца, — дык нічога не напішаш. Я ведаю, што лепшых умоў не будзе. Да таго ж узнагарода пісьменніка — у самім працэсе пісання. Гэта і пакуты вялікія, выдаткі фізічныя і эмацыянальныя, і асалода, адрэналін, які выплюхваецца, выбухае ў кроў, калі пражываеш з героямі іх неверагодныя прыгоды.

На сваёй творчай пляцоўцы ты заўсёды самотны, ты рызыкуеш, выказваючыся гранічна смела, ты пражываеш тое, што ў рэальным жыцці не давядзецца. Я пішу не для чытача ці крытыка. Я пісала, нават калі была ўпэўнена: гэта — у стол. Шкада, што сёння маладым больш трэба матэрыяльная матывацыя і шмат хто з таленавітых пачаткоўцаў, пераканаўшыся, што не заробіць на літаратуры і не здабудзе хутка вялікай славы, кідае пісаць. Некаторыя яшчэ і з крыўдай на няўдзячны свет. Свет нам нічога не павінен, спадарове, за тое, што мы — пісьменнікі.

— Ваша кніжка, што выйшла ў маскоўскім выдавецтве нядаўна, — сапраўдны беларускі прарыў у рускую літаратуру ў апошнія гады. Як прынялі яе ў першапрастольнай? Ці плануеце сустрэчы з расійскім чытачом?

— Сапраўды, нядаўна ў выдавецтве «Прэстыж бук», у серыі «Ретро библиотека приключений и фантастики», у так званай «рамцы» выйшлі два мае раманы пад адной вокладкай — «Авантуры Пранціша Вырвіча, шкаляра і шпега» і «Скокі смерці». «Авантуры» пераклаў на рускую мову пісьменнік Павел Ляхновіч. Выданне калекцыйнае, дыхтоўнае, добра ілюстраванае мастаком Аляксандрам Мядзведзевым. Выдаўцы знайшлі мяне праз сацыяльныя сеткі. Рэдактар — вядомы пісьменнік Яўген Віткоўскі, эксперт Саюза перакладчыкаў Расіі, прыемна было чуць яго добрую ацэнку. Але ў Маскве з нагоды выхаду кнігі пабыць так і не ўдалося. Ведаю, што яе купляюць па ўсёй рускамоўнай прасторы, прынамсі, на ozon.ru некалькі дзён над ёй вісела пазнака «бестселер». Але я разумею, што гэта можа нічога не значыць: сёння і ў Расіі многія пісьменнікі, нават самыя якасныя, маюць тыражы, сувымерныя з нашымі, і чытаюцца толькі знаўцамі. На форуме выдавецтва водгукі добрыя... Насуперак меркаванням некаторых беларускіх скептыкаў, што расіянам не будзе цікавая беларуская гісторыя ці што яны пакрыўдзяцца з-за нечага. Наадварот — мае расійскія чытачы якраз хочуць чытаць інтэрпрэтацыю гістарычных падзей з беларускага пункту гледжання, дазнацца пра тое, чым беларусы адметныя, бо тут інфармацыйны вакуум.

Дзякуючы інтэрнэт-піратам мае тэксты ў перакладзе на рускую мову блукаюць па сеціве даўно, і час ад часу натрапляю на водгукі пра іх, напрыклад, нядаўні — настаўніцы з Омска, якая прачытала кнігу «Жаніх панны Данусі»... І ёй, акрамя іншага, спадабалася, што аўтар любіць сваю Беларусь. У тым і сэнс — творы павінны жыць уласным жыццём. Самі сябе прасоўваць, распаўсюджвацца, абараняць свайго аўтара.

— Пісьменнік — «духоўны пастыр» свайго народа. Прабачце мне, прабачце, але як тады ставіцца да ненарматыўнай лексікі ў літаратуры і культуры наогул? Чаму сярод тых, хто здае найважнейшыя пазіцыі ў маральнасці, прыстойнасці, і пісьменнікі?

— Кожны творчы чалавек сам вызначае для сябе межы. У адных ёсць табу, у другіх няма. Я не гатовая адмовіцца ад творчай спадчыны Венечкі Ерафеева ці Букоўскі, нягледзячы на прысутнасць там ненарматыўнай лексікі. У культуры нішы з высокай ступенню дапушчальнасці прысутнічалі заўсёды, нават у самыя рэлігійныя эпохі. Фарс, балаган, кіч, рэп-батлы... Справа не ў тым, каб забараніць літаратару выкарыстоўваць нейкія словы ці сюжэты — гэта дурноцце. Справа ў тым, каб забяспечыць адэкватную трансляцыю культурнага прадукту розным катэгорыям спажыўцоў. Праўда, у эпоху інтэрнэту зрабіць гэта амаль немагчыма. Але хаця б дзеці павінны выхоўвацца ў культурным асяроддзі, дзе не будзе абсцэннай лексікі. І нават калі яны яе будуць чуць, трэба, каб у іх ужо было выхавана — гэта не норма. Так, бруд ёсць, але ж табе зусім не абавязкова ім выпэцквацца. І я перакананая, што ў многіх выпадках спасылкі на мастацкі прыём — нацягнутыя, можна было аўтару абысціся без ужывання мацюкоў — нічога ў мастацкім плане твор не страціў бы. Вялікія рэжысёры ведалі, што мацней за ўсё гледача можа крануць у кульмінацыйны момант не крык акцёра, а ціхае слова. Але ж гэта патрабуе вялікага майстэрства. Прасцей — пакрычаць.

— Ну і напрыканцы традыцыйнае пытанне: пра вашы творчыя планы. Калі не сакрэт, што пішаце і як пішацца?

— Толькі што скончыла яшчэ адзін раман... Не хачу рабіць спойлеры, выдаваць сакрэты... Бо апошняя кропка для мяне — толькі пачатак новага этапу працы. Я даю прачытаць тое, што атрымалася, некалькім экспертам. Першы з іх, вядома, мой муж, паэт Віктар Шніп. Абавязкова сярод маіх добраахвотных рэдактараў — прафесійныя гісторыкі. Яшчэ месяцы два я даводжу тэкст да ладу, спрабую падабраць больш трапныя словы, звяраю факты. Ну і імкнуся сама адысці ад надзвычайнага фізічнага і эмацыянальнага напружання. Што не вельмі лёгка. Да таго ж вельмі шкада выходзіць са створанага свету, развітвацца з героямі. Скруха — як ад расстання з блізкімі людзьмі. Вось зараз у мяне менавіта гэты нялёгкі этап.

— Ці сапраўды ўдзельнікі паўстання Каліноўскага віталі адзін аднаго так, як вы напісалі ў «Золаце забытых магіл»: «Каго любіш?» — «Люблю Беларусь». — «Тады ўзаемна»?

— Гэта гістарычны факт, і ў рамане «Золата забытых магіл» я яго выкарыстоўваю. Гэтак жа, як і іншыя рэальныя гістарычныя факты. Часам натхненне даюць рэчы. Напрыклад, там ёсць эпізод, як інсургенты абараняюцца ад жаўнераў у менскім храме... У Беларускім дзяржаўным архіве-музеі літаратуры і мастацтва мне паказалі ўнікальную знаходку: нататнік, у якім паўстанцы, што знаходзіліся ў зняволенні ў кляштары, пакінулі свае запісы... Я ўявіла гэты нататнік у руках аднаго са сваіх герояў. І з'явіўся эпізод вакол рэальнага артэфакта.

Гутарыў Уладзімір Хількевіч

Каментары

Як цікава

Дадаць каментар

Выбар рэдакцыі

Грамадства

75 год таму пачалося вызваленне Беларусі

75 год таму пачалося вызваленне Беларусі

23 верасня 1943 года, савецкімі войскамі быў вызвалены ад нямецка-фашысцкіх захопнікаў першы населены пункт Беларусі — раённы цэнтр Камарын.

Грамадства

Каму і чым дапаможа ТЦСАН

Каму і чым дапаможа ТЦСАН

Ад дапамогі дома пажылым і да стварэння крызісных пакояў для ахвяр хатняга гвалту.

Грамадства

Маштабныя вучэнні прайшлі ў краіне

Маштабныя вучэнні прайшлі ў краіне

Актыўная фаза камандна-штабнога вучэння Узброеных Сіл прайшла ў Беларусі ў верасні.