Вы тут

Убачыла свет другая кніга нарысаў Аляксандра Гужалоўскага


Доктар гістарычных навук, прафесар Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта Аляксандр Гужалоўскі добра вядомы сваімі фундаментальнымі даследаваннямі. У гэтым шэрагу асаблівае месца належыць «Нарысам гісторыі і цэнзуры ў БССР у дзвюх кнігах» пад агульнай назвай «Чырвоны аловак». Кніга «Чырвоны аловак. Нарысы па гісторыі цэнзуры ў БССР. Частка 1. 1919—1941 гг.» пабачыла свет у 2012 г. Толькі што выйшла «Кніга другая: 1943—1991 гг.».


Галоўная навуковая каштоўнасць «Кнігі другой» — сістэмная рэканструкцыя гісторыі функцыянавання і знікнення сістэмы партыйна-дзяржаўнага інфармацыйнага кантролю ў БССР у 1943—1991 гг. Гэта зроблена ўпершыню ў гістарычнай навуцы.

З цікавасцю чытаюцца старонкі кнігі, дзе разглядаюцца месца і роля Галоўліта БССР у сістэме інфармацыйнага кантролю грамадства. Прафесар пачынае разбор аб’ектаў цэнзурнай палітыкі з літаратуры. Парнас пад цэнзурным наглядам перажыў розныя часы. Горш за ўсё было ў першае пасляваеннае дзесяцігоддзе. Тады палітычныя кантралёры паводзілі сябе найбольш жорстка. Тут адбіліся і агонія сталінскага рэжыму, і ганебныя ідэалагічныя кампаніі. Менавіта тады з верша М. Багдановіча «Цемень» выкінулі радкі: «Не глядзіць на мяне ясны выраз Хрыста» па палітычных меркаваннях.

Па прычыне абсурдных прэтэнзій былі забаронены творы, якія зараз чытаюцца з асалодай. За што, напрыклад, забаранілі раманы Кузьмы Чорнага «Бацькаўшчына» і «Пошукі будучыні»? Галоўліт выявіў, што тут ён «ідэалізаваў немцаў, развіваў думку аб іх гуманнасці».

Нельга было пазнаёміцца з «шэрагам твораў маладых літаратараў паваеннага пакалення — будучых класікаў беларускай літаратуры». За 1943—1948 гг. «не былі дазволены ў набор і друк па палітыка-ідэалагічных прычынах наступныя творы: шэсць вершаў П. Панчанкі, у т. л. верш “Перад сустрэчай” у газеце “Літаратура і мастацтва”, аповесць Я. Брыля “Той самы” ў часопісе “Полымя”, яго творы — “Нядаўняя быль” у часопісе “Беларусь”, “Мышалоўкі” ў часопісе “Полымя”, “Прыгоды цюціка” і “Маленства” ў часопісе “Бярозка”, вершы М. Танка “Дружба” і “Восень”, верш П. Пранузы “Хвалюючае пытанне”, верш А. Моркаўкі “Ліпень”».

Цэнзурны ўціск адчулі на сабе і вядомыя ў той час літаратары. Так, у 1945 г. цэнзура прымусіла К. Крапіву перапрацоўваць яго арыгінальную камедыю «Мілы чалавек», імкнучыся звесці яе да ўзроўню тагачаснай параднай літаратуры. Сатырык, вымушаны ўносіць праўкі, не ўстрымаўся і адказаў з дапамогай паэтычнай зброі:

Напісаўшы добры твор,

Мы здаем яго ў набор.

Калі ж ёсць у нас сумненні

— Адсылаем проста к Фені.

Наша Феня — Галоўліт,

Знает, что в ему болит.

У апошнім радку К. Крапіва змясціў намёк на гаворку беларуска-яўрэйскіх мястэчак, ад якой не магла пазбавіцца галоўны беларускі цэнзар. Гэту пасаду з 1943 да 1951 года займала Фаіна Дадзіёмава.

Што такое цэнзура, адчуў на сабе і Якуб Колас. «Статус жывога класіка беларускай літаратуры не быў перашкодай для паліткантралёраў, што рыхтавалі да друку 7-томны збор твораў Я. Коласа (1952). Гісторыя калектыўнага рэдагавання і вымушанага самарэдагавання апавяданняў “Пад Новы год”, “Дачакаўся”, “У двары пана Тарбецкага”, “Адукацыя”, “Туды, на Захад!”, аповесцяў “На прасторах жыцця”, “Адшчапенец”, паэмы “Адплата” — гэта адна з найбольш драматычных старонак беларускай літаратуры. Толькі ў аповесць “Адшчапенец” цэнзары ўнеслі звыш пяцідзесяці правак».

А. Гужалоўскі звяртае ўвагу і на тое, што «ў той жа час за калючым дротам стваралася пазацэнзурная лагерная літаратура, накіраваная супраць таталітарнага занявольвання. Кранае апісаны прафесарам учынак былога вязня ГУЛАГа Б. Мікуліча, які «напрыканцы 1940-х гг. пісаў “Аповесць для сябе”, бо тое, што ён пісаў для людзей, рэдактары, прызнаючы іх бясспрэчную мастацкую вартасць, не адважваліся друкаваць».

У 1953 годзе савецкае грамадства ўступіла ў новы этап, які назвалі «адлігай». Але савецкая ідэалагічная сістэма захоўвалася. Разам з тым мелі месца і станоўчыя моманты.

У кнізе чытаем: «У цэлым у гады адлігі савецкая цэнзурная машына крыху запаволіла свае абароты, што дазволіла з’явіцца ў друку творам, якія некалькі гадоў таму каштавалі б аўтарам не толькі права быць пачутым, але і асабістай свабоды. У 1956 г. на старонках “Літаратуры і мастацтва” з’явіўся верш П. Панчанкі “Прыстасаванцы”, нягледзячы на тое, што ён вельмі не спадабаўся прадстаўнікам “агіднага ордэну”, супраць якіх быў накіраваны выкрывальніцкі пафас аўтара. У 1959 г. амаль без праблем праз Галоўліт БССР прайшоў раман А. Адамовіча “Вайна пад стрэхамі”, дзе падаваўся адрозны ад афіцыйнага аўтарскі погляд на падзеі мінулай вайны. Г. Бураўкін у вершы “Паклёпнікі”, надрукаваным у 1963 г., здзекліва намаляваў даносчыкаў сталінскіх часоў. Яго знакаміты верш “Пустыя п’едэсталы” заўважылі нават за мяжой».

У часы застою яскрава прасочвалася частковая рэсталінізацыя. Грамадства ўсё больш кацілася ўніз. Зразумела, што цэнзурныя органы пільна сачылі, каб літаратурныя творы ўпісваліся ў ідэалогію «развітога сацыялізму». Прафесар удала паказвае гэтыя рэаліі на прыкладзе беларускіх пісьменнікаў, якія, кажучы словамі класіка, складалі «розум, гонар і сумленне эпохі». Канечне ж, першы ў гэтым шэрагу Васіль Быкаў.

«В. Быкаў добра ведаў, што такое ідэалогія “развітога сацыялізму” з уласнага вопыту. У гэты час атрымала працяг цэнзурная гісторыя яго аповесці “Мёртвым не баліць”. У. Сеўрук, які ўжо курыраваў у ЦК КПСС цэнзуру, пільна сачыў за тым, каб пра апальны твор нідзе не было нават згадак. Па яго загадзе з ужо гатовага тыражу кнігі выбраных твораў В. Быкава “Дожить до рассвета” (Масква, 1979) адбіраліся старонкі з пасляслоў’я В. Аскоцкага, дзе згадвалася аповесць. Аўтара кнігі “Василь Быков: Очерк творчества” (Масква, 1979) Л. Лазарава ён таксама прымусіў зняць усе спасылкі на гэту аповесць. Падчас падрыхтоўкі ў 1984—1985 гг. у “Молодой гвардии” быкаўскага чатырохтомніка “Атака с ходу”, “Мёртвым не баліць” таксама ўключана не была. Нарэшце, рукамі супрацоўнікаў маскоўскага і мінскага Галоўлітаў У. Сеўрук спрабаваў выкінуць твор з беларускага чатырохтомнага збору твораў пісьменніка».

Другім аб’ектам цэнзурнай палітыкі з’яўляліся сродкі масавай інфармацыі. Вельмі каштоўным выглядае такі ўрывак з кнігі Гужалоўскага: «Часам аўтары газетных матэрыялаў спрабавалі даць факты, якія характарызавалі рэальнае сацыяльна-эканамічнае, палітычнае, культурнае становішча рэспублікі, але не ўкладваліся ў савецкія прапагандысцкія штампы. Усе падобныя факты бязлітасна выкрэсліваліся цэнзарамі. Сёння зводкі цэнзарскіх выкрасленняў, зробленых у СМІ, можна разглядаць як цікавую спецыфічную першакрыніцу па найноўшай гісторыі Беларусі».

У 1946 г. баранавіцкі аблліт выкрасліў са слонімскай раённай газеты «Вольная праца» наступны сказ: «Рабочыя па 8 дзён не атрымліваюць хлеба, а калі атрымліваюць, то гэта не хлеб, а мякіна». Тады ж полацкі аблліт прыбраў з абласной газеты наступнае: «За 5 месяцаў не выплачаны заробак, працаўнікі культасветустаноў не атрымліваюць прадуктовых картак, не атрымліваюць ніякіх прамтавараў». 15 лістапада 1946 г. з «Гродзенскай праўды» знікла: «Сяляне затрымалі на хут. Дзергужы невядомага, які спрабаваў перайсці мяжу. Затрыманы па прозвішчу Пражайчык апынуўся буйным дыверсантам».

Што датычыцца становішча СМІ у гарбачоўскія часы ў кантэксце цэнзуры, то тут рубежным аказаўся 1987 год. «Пасля таго, як у 1987 г. М. С. Гарбачоў ухваліў палітыку “галоснасці”, сродкам масавай інфармацыі стала дазволена пачаць шырокую кампанію крытыкі існуючага грамадства і яго гісторыі пад лозунгам “вяртання да ленінскіх нормаў”. Палагаднела цэнзура. З пачаткам перабудовы кіраўнікі шэрагу рэдакцый атрымалі права даваць матэрыялы ў эфір пад уласную адказнасць. З’явіліся выпадкі адкрытага ігнаравання журналістамі цэнзурных забаронаў.

Аўтар рэцэнзаванай кнігі прыйшоў да наступнай высновы: «Галоўнымі ахвярамі дзейнасці цэнзурнай сістэмы ў Савецкай Беларусі сталі людзі. Палітычная цэнзура нанесла шкоду грамадскай свядомасці, сфарміраваўшы ў жыхароў БССР цэнзурную ментальнасць (самацэнзуру), якая выключала з поля зроку цэлыя пласты нацыянальнай і сусветнай гісторыі і культуры. Спачатку прымусова, а потым ужо агрэсіўна-добраахвотна стваральнікі беларускай савецкай культуры і яе спажыўцы збудавалі ўтапічную прастору, закрытую ад навакольнага свету і ад саміх сябе.

Міхаіл СТРАЛЕЦ

Дадаць каментар

Выбар рэдакцыі

Грамадства

75 год таму пачалося вызваленне Беларусі

75 год таму пачалося вызваленне Беларусі

23 верасня 1943 года, савецкімі войскамі быў вызвалены ад нямецка-фашысцкіх захопнікаў першы населены пункт Беларусі — раённы цэнтр Камарын.

Грамадства

Каму і чым дапаможа ТЦСАН

Каму і чым дапаможа ТЦСАН

Ад дапамогі дома пажылым і да стварэння крызісных пакояў для ахвяр хатняга гвалту.

Грамадства

Маштабныя вучэнні прайшлі ў краіне

Маштабныя вучэнні прайшлі ў краіне

Актыўная фаза камандна-штабнога вучэння Узброеных Сіл прайшла ў Беларусі ў верасні.