Вы тут

Найлепшая памяць праз збор твораў пісьменніка Івана Навуменкі


Збор твораў Івана Навуменкі ў 10 тамах пабачыў свет дзякуючы пастанове Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь ад 15 жніўня 2008 года і рыхтаваўся ў Інстытуце літаратуразнаўства імя Янкі Купалы Цэнтра даследаванняў беларускай культуры, мовы і літаратуры НАН Беларусі. Была створана навукова-творчая група на чале з доктарам філалагічных навук, прафесарам, членам-карэспандэнтам Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі Сцяпанам Лаўшуком. У складзе групы — кандыдаты філалагічных навук, старшыя навуковыя супрацоўнікі Уладзімір Чарота і Ігар Шаладонаў, навуковыя супрацоўнікі Інеса Баўтрэль, Аляксандр Лапата-Загорскі, Наталля Пыско, малодшыя навуковыя супрацоўнікі Кацярына Чарота і Кацярына Ермаковіч.


Як ішла работа над зборам твораў? Што было самым складаным, а дзе даследчыкаў чакалі неспадзяваныя літаратуразнаўчыя адкрыцці? Кіраўнік даследчай работы Сцяпан Лаўшук прапанаваў карэспандэнту «ЛіМа» паразмаўляць на гэтую тэму з укладальніцай двух тамоў Наталляй Пыско.

— Наталля Мікалаеўна, над якімі тамамі давялося працаваць Вам асабіста?

— У мяне быў чацвёрты і апошні, дзясяты. У чацвёрты том увайшла трылогія «Дзяцінства. Падлетак. Юнацтва» і апошнія аповесці Івана Якаўлевіча — «Вір», «Помні Сталінград» і «Дзясяты клас». У дзясятым томе змешчана нашмат больш тэкстаў, і ён больш шматжанравы. Тут прадстаўлены адзіны закончаны драматургічны твор пісьменніка «Птушкі між маланак», а таксама вершы 1946—1950-х гадоў, якія дагэтуль друкаваліся толькі ў газетах.

Наступны вялікі пласт — гэта інтэрв’ю за 1963—2003 гады. Яны адлюстроўваюць творчую эвалюцыю аўтара, утрымліваюць шмат біяграфічных звестак. Іван Якаўлевіч расказваў пра свае творчыя задумы, здзяйсненні, грамадскую дзейнасць. Таксама ў том увайшлі анкеты з 1972 па 2003 год. Тут можна вылучыць «Адказ на пытанні анкеты, прапанаванай А. М. Адамовічам» (1977). Гэты тэкст цалкам публікуецца ўпершыню паводле аўтографа, які захоўваецца ў Беларускім дзяржаўным архіве-музеі літаратуры і мастацтва (БДАМЛМ). Увайшлі ў том выступленні пісьменніка на з’ездах славістаў, Саюза пісьменнікаў, на сесіі Мінскага абласнога савета дэпутатаў... У томе таксама прадстаўлены водзывы на дысертацыі. Вось тут І. Навуменка паўстае з нечаканага боку. Напрыклад, у напісаным у 1981 годзе водзыве на кандыдацкую дысертацыю Антаніны Шалемавай згадваюцца імёны забытых рэпрэсаваных беларускіх даследчыкаў Аляксандра Вазнясенскага, Міхаіла Піятуховіча, Яўгена Барычэўскага, Івана Замоціна і гаворыцца аб тым, што іх літаратуразнаўчую спадчыну неабходна ўвесці ў навуковы ўжытак. А гэта толькі пачатак васьмідзясятых гадоў! Самы нечаканы і арыгінальны тэкст у выданні — дзённікавыя запісы 1980—1993-х гг. Вельмі цікавы эпісталярый: лісты 1944—1992 гг. Найбольш адметнае тут — лісты з фронту 1944 года, якія Іван Навуменка пісаў да сябра Міколы Белага і да сваіх бацькоў, а таксама лісты да жонкі ў 1960—1980-я гг.

— Што падштурхнула Вас далучыцца да працы над зборам твораў? Наколькі Вы былі знаёмыя раней з творчасцю Івана Навуменкі?

— З Іванам Якаўлевічам часта сустракалася, калі была яго аспіранткай. Мая кандыдацкая дысертацыя была прысвечана Максіму Багдановічу, а менавіта творчасць гэтага паэта разглядаў у сваім літаратуразнаўчым даследаванні Іван Якаўлевіч, таму ў нас было шмат тэм для размоў.

Да таго ж я была студэнткай яго сына, кандыдата філалагічных навук, дацэнта кафедры гісторыі беларускай літаратуры БДУ Паўла Іванавіча Навуменкі. У працэсе падрыхтоўкі збору твораў мы сустракаліся, ён прадстаўляў матэрыялы. Дачка Валерыя Іванаўна істотна дапамагла пры напісанні каментарыяў. Увогуле супрацоўніцтва са сваякамі Івана Якаўлевіча было вельмі цікавае і плённае.

— Якія засталіся ўражанні пра Івана Навуменку?

— Іван Якаўлевіч заўсёды быў добразычлівы. З ім цікава было размаўляць. Ён шмат расказваў пра свайго ўнука, які жыве ў Маскве, — сына яго малодшай дачкі Таццяны. Але калі я працавала над выданнем, то ўявіць Івана Якаўлевіча як асобу можна было найперш дзякуючы лістам і дзённікам рознага перыяду.

— Многія згадваюць пісьменніка як чалавека строгага, патрабавальнага...

— Мне здаецца, ён толькі з выгляду быў такі грозны. Нездарма кніга ўспамінаў пра І. Навуменку, якую рыхтавалі яго калегі, сябры, вучні, атрымала назву «Летуценнасць і вялікія здзяйсненні». Хто з ім блізка кантактаваў, той адчуваў гэтую «летуценнасць».

У адным з выступленняў на з’ездзе Саюза пісьменнікаў ён разважаў пра тое, ці захоўваюцца трывалыя маральна-этычныя прынцыпы ў новым часе. Для яго гэта было вызначальным жыццёвым крытэрыем. Я вывучала эсэістыку як жанр, таму вельмі добра памятаю, як у канцы 1990-х з’явілася шмат дзённікаў, мемуараў, успамінаў, — пісьменнікі нібыта «самараспраналіся»... Іван Якаўлевіч рабіў гэта ў большай ступені праз сваю творчасць і заўсёды заставаўся адданым высокім маральнаэтычным ідэалам, нават пэўнаму ідэалізму. Магчыма, менавіта праз гэта ён падаваўся многім залішне строгім.

— Ці акцэнтаваў Іван Навуменка ў інтэрв’ю пэўныя грамадскія праблемы, якія мелі месца ў 1970—1980-я гады?

— Для яго заўсёды актуальным заставаўся жыццёвы досвед, атрыманы падчас Вялікай Айчыннай вайны. Гэтай тэме пісьменнік не здраджваў ніколі і нават у анкетах 1970—1980-х гг. дзяліўся творчымі планамі: што і калі збіраецца напісаць пра вайну. Балючай праблемай быў для яго распад СССР. Інтэрв’ю другой паловы 1990-х — пачатку 2000-х вылучаюцца, з аднаго боку, рэтраспектыўнасцю, а з іншага — вастрынёй і праблемнасцю. У іх адчуваецца расчараванне ў сучаснасці, хаця вера ў чалавека застаецца нязменнай. Іван Якаўлевіч перажываў з нагоды знікнення вялікай дзяржавы. І ў той жа час ён быў патрыётам, бязмежна адданым роднай Беларусі.

У многіх анкетах, інтэрв’ю Іван Навуменка падкрэсліваў, што пісьменніцкая праца для яго — галоўнае духоўнае апірышча. Ён вельмі балюча ўспрымаў зніжэнне ролі пісьменніка ў грамадстве. Паводле меркавання Івана Якаўлевіча, для пісьменнікаў у савецкай дзяржаве былі створаны выдатныя ўмовы, нават няглядзячы на тое, што немагчыма было жыць з адной пісьменніцкай працы. «Даводзіцца хадзіць на службу», — як ён пра гэта піша. Пісьменніку час ад часу неабходныя творчыя камандзіроўкі: наведаць сваю вёску, дакрануцца да вытокаў, пахадзіць па сваёй зямлі і напісаць твор... Жывучы ў горадзе, забываешся на тое, што цябе сілкавала, што давала натхненне. У той час Іван Навуменка бачыў у гэтым праблему многіх пісьменнікаў.

— Наколькі вялікую цікавасць выклікаюць у даследчыкаў зборы твораў беларускіх пісьменнікаў?

— Вядома, да шматтомных збораў твораў літаратуразнаўцы і мовазнаўцы звяртаюцца пастаянна. Ёсць многа навуковых прац, прысвечаных розным тэксталагічным аспектам збораў твораў. На жаль, патрабаванні да аб’ёму не дазволілі нам уключыць у дзясяты том варыянты і розначытанні, выяўленыя ў працэсе працы над тэкстамі. Але ў тамах 1—9 такія падраздзелы ёсць, і па іх можна прасачыць, як працаваў Іван Якаўлевіч над сваімі творамі, над мовай — патрапіць у творчую лабараторыю. Напрыклад, кніжны варыянт аповесцей, змешчаных у чацвёртым томе, вельмі адрозніваецца ад часопісных першапублікацый.

— У чым складанасць падрыхтоўкі дзясятага тома ў параўнанні з іншымі?

— У чацвёртым томе былі мастацкія творы — гэта корпус вывучаных тэкстаў, вядомыя публікацыі. Бяры, параўноўвай, падрыхтоўвай. А ў дзясяты том увайшлі пераважна творы, якія раней не публікаваліся. Таму вялася вялікая пошукавая праца. Асноўная архіўная спадчына І. Навуменкі знаходзіцца ў БДАМЛМ, значная частка — у нашчадкаў, і яны дазволілі пакарыстацца гэтымі матэрыяламі. Іван Якаўлевіч захоўваў тое, пад чым стаяў яго подпіс, хоць матэрыялы не былі сістэматызаваны.

Мы ездзілі ў Васілевічы, на радзіму Івана Навуменкі, натхняцца. Былі ў школе, дзе ён вучыўся, у бібліятэцы, якая носіць яго імя. Адшуквалі першыя інтэрв’ю і вершы, раскіданыя па розных газетах, часопісах. Гэта вялікі аб’ём работы. Аднак ёсць перспектывы і для далейшай пошукавай працы. Напрыклад, захаваліся цікавыя лісты да Івана Якаўлевіча ад украінскіх даследчыкаў. Суаўтар Івана Навуменкі па аповесці «Капитан Степь уходит в разведку» Віктар Мамантаў жывы да гэтага часу, праўда, мы не змаглі своечасова звязацца з ім, каб падрыхтаваць яго ўспаміны, даведацца пра лёс лістоў, атрыманых ім ад Івана Якаўлевіча. Як ужо адзначалася, не ўвайшлі ў дзясяты том розначытанні і варыянты... У гэтым няма нічога незвычайнага. Колькі разоў, напрыклад, перавыдаваліся зборы твораў Янкі Купалы і Якуба Коласа, а ўсё яшчэ знаходзяцца іх новыя тэксты!

— У аўтараў, якія сышлі з жыцця 10—20 гадоў таму, захаваўся папяровы архіў — важная крыніца інфармацыі для тэкстолагаў. Як зменяцца падыходы да працы праз 50 гадоў, калі будуць існаваць толькі электронныя архівы?

— Жывая матэрыя знікае, сціраецца, хаця можна захаваць безліч файлаў і потым іх параўноўваць гэтак жа, як і рукапісы. Я ў свой час працавала ў Дзяржаўным музеі гісторыі беларускай літаратуры, мела цесныя кантакты з пісьменнікамі і ведаю, што творцы па-рознаму падыходзяць да ўпарадкавання асабістых архіваў. Ёсць пісьменнікі, якія не захоўваюць рукапісаў, а ёсць такія, як Ніл Гілевіч: ён па-навуковаму дакладна сістэматызаваў усе свае матэрыялы. Беларускія тэкстолагі пакуль не сутыкаліся з праблемай апрацоўкі электронных архіваў. Гэта будзе прынцыпова новы досвед.

Яўгенія ШЫЦЬКА, Алеся ЛАПІЦКАЯ, Жана КАПУСТА

Фота Кастуся ДРОБАВА

Выбар рэдакцыі

Грамадства

Галiна Левіна: Помнiк — не канструктар i не чарцёж, яго трэба перажыць, выпакутаваць

Галiна Левіна: Помнiк — не канструктар i не чарцёж, яго трэба перажыць, выпакутаваць

У архiтэктара Галiны Левiнай — Хатынь, творчая спадчына яе бацькi.

Грамадства

Прэмiя прыгажосцi. Дзеля чаго людзi кладуцца пад нож пластычнага хiрурга?

Прэмiя прыгажосцi. Дзеля чаго людзi кладуцца пад нож пластычнага хiрурга?

Як сведчаць шматлiкiя даследаваннi, прывабным людзям прасцей прабiцца ў жыццi i яны дасягаюць у кар'еры большага поспеху. 

У свеце

Як Еўропа аднаўляецца ад кавiднага ўдару?

Як Еўропа аднаўляецца ад кавiднага ўдару?

Сёлета еўрапейская эканомiка будзе перажываць глыбокую рэцэсiю з-за ўспышкi каранавiруса, нягледзячы на хуткiя i ўсёабдымныя антыкрызiсныя меры як на саюзным, так i на нацыянальным узроўнi.

Эканоміка

Тонкае мастацтва дабрабыту. Складаем сямейны бюджэт разам са спецыялістам Нацбанка

Тонкае мастацтва дабрабыту. Складаем сямейны бюджэт разам са спецыялістам Нацбанка

2020 год паставіў усіх нас перад неабходнасцю дакладна планаваць свае выдаткі.