Вы тут

Май ці травень?


Якія сакрэты адкрывае «Гістарычны слоўнік».

Нават сёння мы можам знайсці словы, якімі карысталіся Францыск Скарына, Сымон Будны, Васіль Цяпінскі і многія іншыя выдатныя асобы. Летась выйшаў апошні том «Гістарычнага слоўніка беларускай мовы», які адлюстроўвае лексіку пісьмовых помнікаў, напісаных на старабеларускай мове ў перыяд з XІV да XVІІІ стагоддзя ўключна. Хіба гэта праца ў 37 кнігах не сведчыць аб тым, якой багатай была наша мова, і што мы — старажытны еўрапейскі народ з шыкоўнымі моўнымі традыцыямі?


Наша мова стала чацвёртай у Еўропе (пасля чэшскай, нямецкай і італьянскай), на якой была надрукавана Біблія. На ёй была створана першая еўрапейская канстытуцыя (статут Вялікага Княства Літоўскага). З ёй, афіцыйнай у Вялікім Княстве, павінны былі лічыцца нашы суседзі, у канцылярыях Маскоўскай дзяржавы і Каралеўства Польскага мусілі паважаць старабеларускую мову і пісаць на ёй афіцыйна-дзелавыя пісьмы.

Гістарычны слоўнік уключае больш за 75 тысяч слоў, зафіксаваных у граматах, дагаворах, статутах, летапісах, хроніках, воінскіх і рыцарскіх раманах і аповесцях, мемуарных, публіцыстычных, навуковых і рэлігійных творах. І гэта, бадай што, унікальная з'ява для ўсяго славянскага свету. Так, у нашых найбліжэйшых суседзяў пакуль такая праца яшчэ не зроблена.

Ідэя стварэння падобнага даведніка ўзнікла яшчэ ў 1927 годзе, але яе пачалі рэалізоўваць толькі праз 30 гадоў. І працавала над гэтым праектам некалькі пакаленняў даследчыкаў Інстытута мовазнаўства імя Якуба Коласа.

Да сённяшняга часу захавалася багата крыніц, толькі Літоўская метрыка налічвае больш за 600 тамоў! Навукоўцам давялося правесці ў тым ліку і пошукавую работу. Не трэба забываць, што большасць рарытэтаў сёння знаходзяцца па-за межамі нашай краіны, і беларускія вучоныя ездзілі ў Кракаў, Варшаву, Львоў, Кіеў, Санкт-Пецярбург, Маскву, Вільню, каб збіраць матэрыял для такой фундаментальнай працы. Заўважым, што ў той час, калі пачалася работа над слоўнікам (а гэта 60-я гады), ні ксеракса, ні сканера не было. Напрыклад, Метрыкі Вялікага Княства Літоўскага прывезены ў Мінск у выглядзе фотакопій і мікраплёнак.

Акрамя таго, не так проста было расчытаць старадаўнія тэксты, расшыфраваць іх. Уручную стваралася «дасье» (яно налічвае больш за мільён картак).

Наогул, у аснову слоўніка было пакладзена каля 150 старажытных кніг і рукапісаў. Напрыклад, адна з такіх крыніц — «Трыбунал абывацелям Вялікага Княства Літоўскага» — першая кніга дзелавога зместу на старабеларускай мове, створаная ў друкарні братоў Мамонічаў у 1586 годзе.

Даведнік цікавы тым, што даследчыкі стараліся паказаць, у якіх разнастайных тэкстах сустракалася пэўная адзінка, ілюстрацыйны матэрыял падбіраўся, каб максімальна перадаць ужывальнасць слова на ўсёй тэрыторыі і на на ўсім працягу функцыянавання старабеларускай літаратурна-пісьмовай мовы.

Гэта надзвычай важная праца будзе карысная не толькі для лінгвістаў — праз словы адлюстравана гісторыя ў 500 гадоў. У слоўніку багата інфармацыі аб сацыльна-эканамічным жыцці, матэрыяльнай і духоўнай культуры беларускага народа. Таксама праз мову можна прасачыць, якія стасункі наладжвалі нашы продкі з іншымі народамі свету. Напрыклад, даведацца, якія грашовыя сродкі выкарыстоўвалі раней нашы продкі. Так, у слоўніку сустракаюцца 22 назвы грашовых адзінак іншамоўнага паходжання, што, бясспрэчна, сведчыць аб развіцці гандлю.

Слоўнік утрымлівае і запазычаныя словы, якія ўжываліся ў старабеларускай мове. Даследаваннямі ўстаноўлена, што іх было звыш 3600 (на першым месцы — паланізмы, на другім — лацінізмы, трэцяе займалі словы нямецкага паходжання). А яшчэ слоўнік падкажа, калі гэтыя запазычаныя словы былі ўжыты ў нашых пісьмовых крыніцах. Напрыклад, слова «гандаль» упершыню зафіксавана ў 1566 годзе, «артыкул», «скарб» — у 1388, «тавар» — у 1478, «камерцыя» — у 1686, «калькулятар» — у 1689.

Некаторыя словы, якія мы ўжываем сёння, у старабеларускай мове мелі іншыя значэнні. Так, «кніжнік» — раней гэта знаўца Святога Пісання, законаў і правілаў рэлігійнай маралі. Дзеяслоў «гостити» меў значэнне гандляваць, а «госцем» — называлі іншаземнага купца і ўвогуле чалавека, які гандлюе. Слова «посадити» часта выкарыстоўвалася ў летапісах са значэннем — выбраць, прызначыць, надзяліць уладай.

Слоўнік будзе карысны даследчыкам, якія маюць справу са старымі крыніцамі, дапаможа лепш разумець творы на гістарычную тэматыку. Працаваць з даведнікам могуць і дыялектолагі, каб прасачыць сувязь паміж мовай XІV—XVІІІ стагоддзяў і сучаснай. Варта звярнуць увагу на гэтую працу і тым, хто цікавіцца паходжаннем назваў вёсак, гарадоў. Ды ў аснове прозвішчаў часта сустракаюцца словы, якія да нашага часу не дажылі, але вы зможаце іх знайсці ў гістарычным шматтомніку, убачыць тлумачэнні — і многае можна расшыфраваць.

— У слоўніку мы знойдзем адказы на пытанні, якія могуць нас хваляваць, — расказвае загадчык аддзела гісторыі беларускай мовы Інстытута мовазнаўства імя Я. Коласа Наталля Паляшчук. — Напрыклад, даведацца, хто ён, наш продак, па сацыяльным становішчы («смерд», «шляхціч»), па родзе заняткаў («залатар» — ювелір, майстар па вырабе розных рэчаў з золата, «медасытца» — той, хто робіць хмельны напітак з мёда, півавар, «скрыннік» — майстар па вырабе скрынь і скрынак). Хто наш продак па роднасці і сваяцтве? Тут вы сустрэнеце словы «братан» — сын брата, (адпаведна, «братанка, братана» — дачка брата), «дзядзьковіч» — сын дзядзькі, «уладычыч» — сын уладыкі.

Таксама мы даведаемся пра фізічныя якасці, эмоцыі людзей («немоцны», «ранны», «сляпы», «рослы»), іх статус у грамадстве, стасункі з іншымі.

Да гістарычнага слоўніка трэба звярнуцца, каб вырашыць розныя практычныя пытанні. Ён пацвярджае ці абвяргае аргументы на карысць ужывання ці неўжывання таго ці іншага слова ў сучаснай беларускай літаратурнай мове.Так, да гэтага часу не сціхаюць спрэчкі наконт таго, якая назва лепш — «май» ці «травень». Даследчыкамі была праведзена работа па пісьмовых помніках і вызначана, што слова «май» ужывалася вельмі шырока, яго вы знойдзеце ў метрыках Вялікага Княства Літоўскага, карыстаўся ім і Францыск Скарына. А слова «травень» зафіксавана толькі ў выданні 1653 года.

Значнай часткай тых слоў, што ўжываліся ў старабеларускай мове, людзі актыўна карыстаюцца сёння. Але некаторыя прыгожыя словы прызабылі. Наталля Вікенцьеўна прыгадала некаторыя: «лістоўня» — ёмішча для захавання лістоў; «раскошнік» — чалавек, які схільны да раскошнага жыцця; «цікавец» — дапытлівы чалавек; «важніца» — памяшканне, дзе ўзважваюць што-небудзь; «здастачыць» — быць у дастатковай колькасці; «ваеннік» — асоба, якая ўдзельнічае ў ваенным паходзе, аперацыі; «псавацель» — той, хто псуе што-небудзь. І, бясспрэчна, у гістарычным слоўніку можна знайсці багата іншых слоў, якія заслугоўваюць таго, каб іх вярнуць у сучасную літаратурную мову.

Алена ДЗЯДЗЮЛЯ

Выбар рэдакцыі

Грамадства

Як у Беларусі трансплантуюць органы

Як у Беларусі трансплантуюць органы

І чаму да нас на аперацыі едуць замежнікі.

Грамадства

Карэспандэнты «Звязды» наведалі «Воўчыя норы»

Карэспандэнты «Звязды» наведалі «Воўчыя норы»

Там адбываюць пакаранне мужчыны, упершыню асуджаныя за незаконны абарот наркотыкаў.

Спорт

Аляксандра Герасіменя: У кожнага свой рэцэпт поспеху

Аляксандра Герасіменя: У кожнага свой рэцэпт поспеху

Аляксандра Герасіменя — сапраўдны баец, а яшчэ — клапатлівая маці і жонка. І проста працавіты чалавек, які не ведае перашкод.