Вы тут

«Талерантнасць» з еўрапейскім акцэнтам


Карані глабальных канфліктаў даследуюць на беларускай сцэне

Прэм’ерны спектакль мастацкага кіраўніка Нацыянальнага акадэмічнага тэатра імя Янкі Купалы Мікалая Пінігіна «Талерантнасць», пастаўлены паводле п’есы французскай актрысы і драматурга Ясміны Рэза «Бог разні», на прыкладзе дзвюх звычайных еўрапейскіх пар узнімае пытанні сям’і і шлюбу, пачуцця віны і адказнасці за свае ўчынкі, паходжанне ўнутраных і знешніх канфліктаў асобы і ўсяго чалавецтва.


П’еса «Бог разні» выйшла ў свет у 2006 годзе і з таго часу паспела з’явіцца ў тэатрах Цюрыха, Парыжа, Нью-Ёрка, Масквы і Лондана, дзе стала лепшай камедыяй сезона 2008 года і атрымала тэатральную прэмію Лорэнса Аліўе. На папулярны твор звярнуў увагу нават Галівуд: галоўных герояў у фільме рэжысёра Рамана Паланскі «Разня» ўвасобіў зорны склад акцёраў — Кейт Уінслет, Крыстаф Вальц, Джодзі Фостэр, Джон Сі Райлі. Нарэшце п’еса трапіла і на беларускую глебу. Натуральна, што стварыў спектакль той жа рэжысёр, які ўпершыню прыўнёс у айчынную тэатральную прастору імя Ясміны Рэза праз пастаноўку «АРТ».

У беларускім варыянце «Бога разні» Мікалай Пінігін наўмысна замяніў назву: на думку рэжысёра, першапачатковы варыянт мог выклікаць у аўдыторыі непатрэбныя для ўсведамлення ідэі асацыяцыі з вайной (нягледзячы на тое, што беларусы сустрэліся з творам спадарыні Рэза пад загалоўкам «Талерантнасць», па патрабаванні аўтара афіша ўтрымлівае і арыгінальную назву твора). Іншым у купалаўскім тэатры атрымаўся і фінал п’есы.

Спектаклі накшталт «Талерантнасці» ставіць цяжка і складана: сюжэта ў яго стандартным разуменні тут амаль няма, а рухавіком падзей з’яўляюцца размовы паміж героямі дзеі. Таму асноўны акцэнт — усё ж на працы акцёраў: усё дзеянне разгортваецца выключна вакол іх дыялогаў, і аўдыторыю нельга «страціць» на слоўнай дарозе ад пачатку да канца дзеі.

...Заслона адкрывае наведвальнікам тэатра сучасны пакой з еўрарамонтам, дзе сядзяць чацвёра галоўных герояў — Вераніка (Вікторыя Чаўлытка, Яўгенія Кульбачная) і Мішэль Валон (Аляксандр Зелянко, Аляксандр Паўлаў), Анэта (Святлана Анікей, Марына Гардзіёнак) і Ален Рэй (Алег Гарбуз, Сяргей Чуб). Іх акаляюць усе патрэбныя праявы цывілізацыі: кава і шарлотка (з сакрэтам: дабаўляйце ў цеста пернікавае крышыва!), вазы з цюльпанамі па 10 еўра і каталогі сусветнага жывапісу (вядома, у айчыннай апрацоўцы п’есы без імя Суціна не абышлося), тэлебачанне і лепшая сантэхніка. Цывілізаванымі і вытрыманымі падаюцца першапачатковыя зносіны паміж людзьмі ў кватэры. Але што ёсць тая цывілізацыя? Ці не пераўтварылася яна ў фарс, дзе жанчыны і мужчыны, бы малпы з афішы спектакля, з дапамогай выхавання і этыкету спрабуюць гуляць у лэдзі ды джэнтльменаў? Тут кожны ведае, як трэба «правільна» сябе паводзіць, але навошта быць правільным, ужо даўно забыліся. Канфлікт ідзе, бы снежная лавіна. Ён развіваецца настолькі паступова і натуральна, што паходжанне такога напалу цяжка прасачыць. У спрэчцы адкрываюцца ўсе прыхаваныя праблемы герояў. Персанажы перыядычна спрабуюць вярнуцца да прычыны сустрэчы — бойкі паміж іх сынамі, але слоўная бойка, якая ідзе сярод бацькоў, ужо перавышае па сваёй агрэсіі дзіцячыя сутыкненні.

Спачатку сямейныя пары спрабуюць рушыць адзіным фронтам. Мужы і жонкі падтрымліваюць адно аднаго, але толькі да пэўнага моманту: незаўважна для гледача мяжа іх агульных інтарэсаў пройдзеная, і ілюзія шчаслівай сям’і парушаецца. Атрымліваецца, што шлюб — таксама прыгожы фасад, за якім хаваецца непрыгожая рэчаіснасць. Сужэнцы ўжо даўно расчараваліся ў былых каханых, і градус праблемы ўзнімаецца на новы ўзровень. Нечакана разгортваецца і супрацьстаянне палоў, якое не мае дачынення да пытанняў фемінізму: незадаволеныя сваімі мужчынамі жанчыны згадваюць былыя ідэалы мужнасці, а мужчыны, у сваю чаргу, кідаюць фразы пра палкіх каханак, якія не ўмешваюцца ў вырашэнне глабальных праблем чалавецтва.

Адчуваецца татальная адзінота. На першы погляд, у пакоі ідзе размова паміж чатырма дарослымі людзьмі, але ж дыялогу няма: глядач чуе чатыры асобныя ўнутраныя маналогі, якія выпадкова загучалі ўслых. У такіх умовах нельга прыйсці да паразумення: ніхто не шукае кампрамісаў і не спрабуе зразумець апанента. Героі дбаюць толькі пра ўласныя праблемы, зацыкленыя на ўласным эгаізме. Але ці можам мы абвінавачваць гэтых глыбока няшчасных людзей?

Дзея абапіраецца на чацвёрку галоўных герояў, кожны з якіх увасабляе тыя ці іншыя праявы характару сучаснага чалавека. Вераніка — пісьменніца, якая займаецца даследаваннямі канфліктаў у афрыканскім рэгіёне. Яна ідэалістка, хоча падзяліць свет на чорнае і белае, бо гэта значна спрашчае жыццё. Вераніка спрабуе прывесці ўсіх і кожнага да адмысловага стандарту і настойліва імкнецца перайначыць сям’ю Рэяў. Менавіта яна ўвесь час патрабуе ад Фердынанда (сына Анэты і Алена) не проста прабачэння, а адчування раскаяння за свой учынак. Але ж ніхто не можа дыктаваць чалавеку, што трэба адчуваць. Пачуцці — рэч выключна асабістая, і ў выніку Вераніка, якая старанна падаўляе сябе і Мішэля, чыё дзікунства раз-пораз праглядае праз цывілізаваную абалонку, першая (і адзіная сярод герояў) лезе ў сапраўдную бойку са сваім мужам. Мішэль, муж Веранікі, напачатку падаецца найбольш прывабным сярод усёй кампаніі: пагаджаецца з Рэямі, спрабуе ўтрымлівацца ад канфлікту і разраджаць сітуацыю. Калісьці ён нават (вось дзе сапраўдны мужчынскі подзвіг!) гушкаў вазок са сваімі дзецьмі. Але ж і Мішэль не беззаганны. Высвятляецца, што гэты добры і шчыры чалавек, якога так бязлітасна «ганяе» жонка, без дакораў сумлення пазбавіўся ад надакучлівага хамячка — найслабейшага звяна ў сям’і Валонаў. Нерэалізаваныя амбіцыі і прыгнечаны мужчынскі пачатак (калі меркаваць па колькасці матуліных званкоў, Мішэль усё жыццё пражыў пад уладай той ці іншай жанчыны) нарэшце выходзяць з-пад кантролю і абрынаюцца на жонку і гасцей.

Другі мужчына ў п’есе, Ален, здаецца поўнай супрацьлегласцю Мішэля. Гэта паспяховы адвакат, які не расстаецца з мабільным тэлефонам і ставіць працу значна вышэй за сям’ю. Можна здагадацца, што размовы па сотавым у будзённым жыцці Алена адбываюцца часцей за размовы з сынам. Пагадзіцеся, сітуацыя больш як стандартная для постсавецкай прасторы. На нашай глебе стэрэатып аб тым, што сям’я і дзеці — абавязак, які цалкам ляжыць на жанчыне, больш трывалы за тыя ж з’явы ў жыцці еўрапейцаў. Такі стан рэчаў вельмі непакоіць яго жонку Анэту. Анэта першай не вытрымлівае напружання сітуацыі, яна больш «натуральны» чалавек з прысутных. Ад падзей п’есы ёй літаральна хочацца ванітаваць, арганізм жанчыны быццам адмаўляецца засвойваць навакольную крывадушнасць. Немагчыма ўтрымліваць усё пад кантролем, і яна першая выпускае падзеі з-пад сваёй улады. Кульмінацыяй яе незадаволенасці становіцца мабільны тэлефон мужа, які ляціць у вазу з дарагімі кветкамі.

Час ад часу Анэта згадвае эпізод з хамяком Сухарыкам. Небарака з’яўляецца ў сюжэце не проста так: хамяк — своеасаблівы сімвал сучаснага «цывілізаванага» чалавека. Трымаеш яго ў хаце — і ён непакоіцца, шамаціць па начах, выпусціш на вуліцу — і жывёлінка скамянее ад жаху. Хатні гадаванец так даўно сядзіць у клетцы, што ніхто не можа згадаць, дзе знаходзіцца яго першапачатковае жыццёвае асяроддзе. Тут перад гледачамі паўстае пытанне адказнасці. Ці нясе чалавек адказнасць за хамяка, якога спачатку прылашчыў, а потым выпусціў у варожы свет? Глыбей можна ўгледзецца і ў пошукі вінаватага ў канфлікце паміж дзецьмі. Хто адказны за праблемы сучаснага свету, ці можна адназначна падзяліць усіх удзельнікаў канфліктаў на катаў і ахвяр, як хоча Вераніка?

Глабальнасць дзеяння ўнутры двзюх сямей падкрэслівае і адмысловая сцэнаграфія, створаная Русланам Вашкевічам пры дапамозе відэакантэнту (Сяргей Тарасюк). Над сцэнай бесперапынна паказваюць відэанавіны, дзе распачынаюцца войны і б’юцца палітыкі, а падзеі ў кватэры трансліруюцца бы рэаліці-шоу. Сусветны і прыватны відэарад арганічна дапаўняюць адзін аднаго, выразна ілюструюць, што праблема гвалту і нават тэрарызму зыходзіць з такіх лакальных канфліктаў.

Цікава, што ў фінале Мікалай Пінігін не пераносіць канфлікт п’есы на беларускую глебу, не спрабуе зрабіць яго больш зразумелым айчыннаму гледачу, а дадае сцэну з мігрантамі, якой у арыгінальным сцэнарыі не было. Як зазначыў мастацкі кіраўнік Купалаўскага падчас сустрэчы з журналістамі, Беларусь — гэта таксама Еўропа. І таму ў завяршэнні спектакля пад назвай «Талерантнасць» мы бачым, як былыя гаспадары прыгожага цывілізаванага пакоя прыслужваюць мусульманскай сям’і: пакуль людзі трымаюць у сабе незадаволенасць жыццём і марнуюць унутраную энергію на тое, каб схаваць рэальныя жаданні і пачуцці, у іх не хопіць моцы супрацьстаяць знешняй агрэсіі. Але надзея ёсць: у сцэнічнай кватэры парушаецца прынятая раней цішыня, і героі пачынаюць агучваць сваю рэчаіснасць.

Дар’я ЧАРНЯЎСКАЯ

Выбар рэдакцыі

Культура

Як  мастак Май Данцыг ствараў свае карціны

Як мастак Май Данцыг ствараў свае карціны

Наватар, «шасцідзясятнік», ваяўнічы аптыміст — гэта ўсё пра яго.

Грамадства

Як ператварыць звычайны ўрок беларускай літаратуры ў творчую майстэрню?

Як ператварыць звычайны ўрок беларускай літаратуры ў творчую майстэрню?

Настаўнікі ўпэўнены: ці будуць вучні чытаць, у многім залежыць ад іх саміх. 

Эканоміка

Петришенко: Называть ЕАЭС экономическим союзом сегодня можно только авансом

Петришенко: Называть ЕАЭС экономическим союзом сегодня можно только авансом

Однако наша страна надеется, что это временные трудности.

Грамадства

Апублікаваны поўны тэкст Канцэпцыі інфармацыйнай бяспекі Беларусі

Апублікаваны поўны тэкст Канцэпцыі інфармацыйнай бяспекі Беларусі

Дзяржаўным органам і іншым арганізацыям даручана кіравацца палажэннямі канцэпцыі ў практычнай дзейнасці.