Вы тут

«Фальклор — дакумент непаўторнасці»


У 2004 годзе Беларусь далучылася да канвенцыі ЮНЕСКА па ахове нематэрыяльнай культурнай спадчыны. Пытанне актуальнае для ўсяго свету, культурная шматаблічнасць якога трывае пад усё большым ціскам глабалізацыйных тэндэнцый. Таму даследчыкі з розных краін узялі ўдзел у канферэнцыі «Аўтэнтычны фальклор» у Беларускім дзяржаўным універсітэце культуры і мастацтваў, а таксама ў круглым стале на тэму «Вусная і нематэрыяльная спадчына еўрапейцаў у ХХІ стагоддзі: захаванне, аднаўленне, успрыманне». Гаворка ішла аб праблемах захавання ідэнтыфікацыі ўсходнееўрапейскіх народаў і звязаных з гэтым элементаў іх этнічнай культуры.


Ігар Маціеўскі (Расія): «Сёлета мы з Галінай Таўлай былі на кангрэсе ў Туле, прысвечаным глабалізацыі. Тэндэнцыя глабалізацыі — ператварэнне людзей у карыстальнікаў. Чым больш пісьменныя карыстальнікі — тым больш падобны яны на робатаў... Акадэмік Брамлей казаў: “Чалавецтва — гэта народы”. Калі не будзе народаў — не будзе чалавецтва. Праз фальклор мы ідзём да будучыні, а не да мінулага. Карыстальнікіробаты на глебе спажывання рана ці позна пераб’юць адзін аднога... Сёння мы кажам: “Моладзь не ведае фальклору”, але яна і сапраўднай акадэмічнай музыкі не ведае. Таму нават постфальклор таксама мае свае плюсы і мінусы...

Не зусім правільна дзяліць мастацтва толькі на вусную і пісьмовую традыцыю. Мне больш даспадобы дэфініцыя Чыстова “кантактная камунікацыя (перадача тэкстаў культуры ад носьбіта да пераемніка пры асабістым кантакце)”. Але яна мае свае асаблівасці, агульныя і для аўтэнтычнага фальклору, і для выбітнага акадэмічнага мастацтва. Прывяду прыклад. Мая дачка хацела павучыцца ў гуцула-скрыпака. Яна дасканала вывучыла яго найгрышы. “Ладна, вазьму”, — адказаў ён, але дадаў: “Чаму ты граеш, як я?” — “Я капірую вашу традыцыю”. — “Ты — іграй, як ты”... У жывым, аўтэнтычным мастацтве мы маем справу з політэкстуальнасцю. Пры рабоце з аўтэнтыкай трэба выхаваць у выканаўцы тэндэнцыю да імправізацыі і да множнасці варыянтаў фальклорнага тэксту».

Уладзімір Бярбераў (Беларусь): «Самая галоўная традыцыя — не капіраваць традыцыю. Самая адэкватная копія яе не павінна быць проста механічнай копіяй. Прасцей навучыцца капіраваць, чым прадаўжаць традыцыю арганічна. Я быў ля вытокаў адраджэння дуды ў Беларусі. Магчыма, калі б нешта падобнае зрабіў чалавек з кансерваторскай адукацыяй, гэта было б крута. Але, калі мы пачыналі, быў толькі 1 запіс (нотны) дуды, зроблены Гіпіусам. Большасць пераемнікаў гралі на дудах флейтавую музыку. Дударскую субкварту ўвёў я, бо “сама прасілася”. Не ўсё з традыцыйнай музыкі трэба граць на дудзе, бо гармонія там вызначана. Таму я за тое, каб постфальклорныя музыкі бралі максімальна набліжаныя да аўтэнтычных музычныя інструменты і “шукалі сябе”. У аўтэнтычнага выканаўцы ёсць свабода мыслення. Постфальклорным выканаўцам трэба яе развіваць у сябе».

Галіна Таўлай (Расія—Беларусь): «Я прадстаўляю Беларусь у АCTM UNESCO. Добра, што навукоўцаў цікавіць гучанне музыкі і новыя адчуванні, іншы тып інтанавання...

Шмат гадоў вывучаю фальклорную аўтэнтыку беларусаў, сутыкаюся з рознымі праблемамі. Галоўная — няўзгодненасць акадэмічнай і народнай адукацыі. Апошнім часам займаюся шматгалоссем. Заўважыла, што сучасныя выканаўцы спрашчаюць валачобныя песні — фактура традыцыйнай музыкі мяняецца. Аналізаваць можна, аднавіць цяжка. Глядзела фільм Гамзовіч пра Каляды. Там кожная песня ніколі не паўтараецца. Добрыя музыкі кажуць: “Гук вібруе”, — нашыя тэарэтыкі не фіксуюць гэтага. А дзе падзелася музыка? Можна падысці бліжэй ці далей, але аднавіць — цяжка. У кожнага чалавека свой тэзаўрус. Дробязі робяць стыль, таму ніколі нічога не паўтараецца ў традыцыйнай культуры. Аўтэнтычныя выканаўцы — сапраўдныя майстры. Яны свабодна валодаюць і імправізуюць. Тое, што мы запісваем, патрабуе ведання музыкі».

Эвеліна Шчадрына (Беларусь): «Мы жывём у Мінску, вывучаем розныя лакальныя традыцыі фальклору. Тое, што акадэмік Маціеўскі называе навучаннем метадам “кантактнай камунікацыі”, беларускія даследчыкі завуць навучаннем метадам “дэманстратыўнай антрапатэхнікі”. Назвы розныя — сэнс аднолькавы. Такія методыкі асноўныя ў навучанні студэнтаў па спецыяльнасці “Народная творчасць (фальклор)” у БДУКМ. Часам студэнты-фалькларысты адразу ўсяго не разумеюць, гэта натуральна. Некаторыя песні мы не можам адразу праспяваць аднолькава з носьбітамі: я і жанчына ў 80 гадоў — наша выкананне нельга параўноўваць».

Вячаслаў Калацэй (Беларусь): «Некаторыя музыкі кажуць, што блюз адэкватна і па-сапраўднаму можна выконваць выключна пасля 40-годдзя: толькі тады жыццёвы досвед чалавека адпавядае “нерву” гэтага вольнага па форме музычнага стыля. Каб вывучыць і захаваць заканамернасці мугаба — своеасаблівага “азербайджанскага блюза” — у Азербайджане адкрылі асобны Цэнтр мугаба. І гэта прыклад сур’ёзнага падыходу да ўласнай спадчыны. Трэба памятаць: пры навучанні этнафоніі ва ўніверсітэце мы не “вырошчваем аўтэнтычных выканаўцаў за 4 гады”. Мы даём ім магчымасці спазнаць законы існавання і трансляцыі мастацтва вуснай традыцыі; паглыбляем у субкультуру яго носьбітаў; даём выканальніцкую аснову. А як чалавек выкарыстае гэта ў прафесійнай дзейнасці, залежыць ад яго самога».

Галіна Кутырова-Чубаля (Польшча—Беларусь): «У 1990-я гады ў мяне была практыка супрацоўніцтва з тагачаснымі студэнтамі — Вольгай Емельянчык, Ірынай Мазюк. Я выкладала фальклор, а яны прыслухоўваліся. Яны “адзін у адзін знялі” аўтэнтычны беларускі спеў. Яны здымалі кальку з аўтэнтыкі. “Гуда” ў 1990-я гады гэта рабіла. А калі Людміла Ражкова запрасіла на салоўку, якую я дала ёй са сваіх запісаў, дзеткі танчылі як матылькі, як эльфы, стала зразумела: трэба мець натхненне і самавыяўляцца. Саксафаніст з “Песняроў” падчас навучання ва ўніверсітэце захварэў на фольк і зрабіў вольную буйную музычную кампазіцыю з адной беларускай вясельнай песні. Кожны можа самавыяўляцца, і трэба імкнуцца да гэтага ў рабоце з фальклорам. Калі чалавек “схапіў бацылу” — ён можа рознымі шляхамі “выцягваць” нашу спадчыну».

Ярына Ставыцька (Украіна): «Я не музыкант. Але мы вясной на Вялікдзень выходзім “паліты вогнішча”. Фіксуецца гэты звычай у трох абласцях: прыйшло ўсё сяло, кідаюць старыя рэчы; для іх гэта прыроднае, прычым людзі не паўтараюць усё з мінулага, а імправізуюць дзеянні, прамовы, спевы. Таму не трэба песімізму. Маладое пакаленне не вырасла ў той, мінулай, аўтэнтычнай, традыцыі. Але задача носьбітаў і сталых даследчыкаў — навучыць нас».

Энгельс Дарашэвіч (Беларусь): «З пазіцый свайго жыццёвага досведу я адзначу: маладымі мы маем больш магчымасці параўнання і пераймання, таму што больш гнуткія і мабільныя. У 1970-я гады я ў Маскве з філосафам Уладзімірам Конанам працаваў у архівах і жыў там прыкладна год, у Вільні — каля 5 гадоў. Конан быў блізкі сябар фалькларыста Зінаіды Мажэйкі, якая ў той час у Маскве абараняла кандыдацкую дысертацыю. Магу адзначыць, што на абароне яе дысертацыі па спеўнай культуры вёскі Тонеж у Маскве з нашага боку быў Генадзь Цітовіч, кіраўнік народнага хору. А яна шкадавала, што не прыехаў Сцяпан Дубейка: палова яго вёскі спявала, усе спявалі мясцовы фальклор. Мажэйка шмат апавядала пра фальклор, яна здзіўлялася, што ў Вялікую Айчынную яе не забілі за сатырычныя куплеты пра немцаў. А я лічу, што гэта сімвалічна: сапраўднае мастацтва і яго носьбіты ахоўваюць Сусвет ад заняпаду ў стан хаосу...

Разумею, што сёння шмат праблем у фальклоры. Але праблема сапраўднага мастацтва ў глабалізацыйны час шырэйшая за праблему пераймання ў практычнай фалькларыстыцы. Так, не ўсе ў сучасным грамадстве разумеюць фалькларыстаў. Тут некалькі праблем, якія вельмі сучасныя. Свет коціцца ў сферу эпідэмій псіхзахворванняў ад гаджэтаў. Шляхі выратавання: больш фальклорных калектываў (ад 100 на краіну — да 1000). Адзначу, што нашы студэнты, якія маюць кантакт з носьбітамі ў экспедыцыях, паўсюль выступаюць добра. Прынцып шматварыянтнасці працуе. Кант сказаў: “Я адкрыў, што галоўнае ў чалавека — яго фантазія”. Пакуль мы займаемся мастацтвам — Сусвет не крочыць да стану хаосу. У свеце сёння ёсць агульная тэндэнцыя да пошуку аўтэнтычнасці».

Вітаўтас Лукшас (Літва): «Каб інтэграваць спадчыну ў сучаснасць, мы ў Літве робім камп’ютарныя гульні на падставе постсавецкіх міфалогій. Сэнс гульні: V тысячагоддзе нашай эры, чалавек прачынаецца ад анабіёзу “ў маразільніку”; увесь Сусвет — у стане вайны. Персанаж, замарожаны ў свой час на Зямлі, бачыць новых постлюдзей, ён імкнецца надаць ім нейкую адэкватную форму, “ачалавечыць”. У наступным годзе выдаўцы запусцяць гэтую камп’ютарную гульню з саўндтрэкам з аркестравай і традыцыйнай музыкі, дзе абавязкова будуць літоўскія поліфанічныя спевы сутарціньяс».

Тарэса Адамовіч (Гродна): «Я выпускніца 1988 года ўніверсітэта культуры, я практык фальклору. Тое, што мне цікава, вывучу да каранёў. У свой час стала цікавіць пытанне, з чаго я выйшла як асоба і носьбіт фальклорнага мастацтва. Ішла па спадчыну да бабуль у вёскі Танявічы, Верцялішкі. А сёння ў мяне тры калектывы: польскаі беларускамоўныя. У свой час прафесія злучылася з хобі, вынік быў пераканаўчы. Я прыйшла да бацькоў з пытаннем: “Ці зробім гурт лакальнага аўтэнтычнага танявіцкага фальклору?” Яны прапанавалі суседзям, і іх аднавяскоўцы з вёскі Танявічы пачалі збірацца да мяне на рэпетыцыю (за 10 км ад касцёла). З’явіўся этнаграфічны гурт “Matczyna piosenka”. Няпраўда, што людзі не любяць фальклор — проста фальклорам трэба іх запаліць. Моладзь часам абыякавая да фальклору не таму, што “фальклор — гэта не модна”, проста ў іх адсутнічаюць абставіны, калі яны бачаць сваю значнасць у фальклоры.

Мой беларускамоўны дзіцячы фальклорны гурт з Жытомлі сёлета быў на Вялікдзень у Польшчы. Калі дзеці выдавалі велікодную праграму, збегліся ўсе мясцовыя жыхары. Я не бачу мяжы ва ўспрыманні фальклору — толькі межы, якія робяць недальнабачныя і няшчырыя людзі».

Жанна Ачыновіч (Клічаў): «Безумоўна, у ХХІ стагоддзі існуе праблема захавання традыцыі: калі вы (паглыбленыя ў фальклор даследчыкі) збіраеце фальклор — усё добра. Але калі гэтым займаюцца непадрыхтаваныя, часам яго захаваць складана. У суседняй вёсцы пасля візітаў абыякавых да традыцыі даследчыкаў жанчыны перасталі займацца пераносам Свячы. Гэтыя нечаканыя і недалікатныя госці людзям абуза. Калі мы былі ў экспедыцыі, нам казалі: “Дзіцяткі, вы маё не капіруйце, а рабіце сваё...”»

Святлана Балцэвіч (Беларусь): «Я працую з гарадскімі дзецьмі, але сама вясковая. Мушу працаваць з маўленнем, календаром, даю песенны, інструментальны, танцавальны рэпертуар. Гарадскім дзецям гэта цікава: слухаюць, падабаецца. Мы, выпускнікі БДУКМ, павінны даць сучаснай моладзі шанц засвоіць тое, на чым нашы продкі будавалі свой лёс, сфарміраваць такую патрэбу ў грамадстве. Гэта не немагчыма, але: сёння ў Мінску ёсць заняткі па фальклоры за аплату!.. Але займацца гэтым трэба прафесіяналам мастацтва вуснай традыцыі — далучаным да фальклору асобам. Каб зразумець носьбітаў традыцыі, трэба жыць у іх асяродку. Рэчаіснасць сама карэктуе змест ды форму захавання, аднаўлення і пераймання фальклору. Межаў у практычнай фалькларыстыцы не існуе, фальклор — дакумент непаўторнасці і ідэнтыфікацыі яго носьбітаў».

Наталля Матыліцкая (Беларусь): «Сёння больш важная не колькасць, а якасць фальклорных узораў. Сваімі спевамі і работай з моладдзю я не стаўлю мэту ратаваць увесь Сусвет, але нашыя ідэі пра вартасць і высокі статус аўтэнтычнага мастацтва распаўсюджваюцца, бо гэта праўдзіва і натуральна».

P. S.: Удзельнікі круглага стала падкрэслілі: дзейнасць па захаванні фальклору ў ХХІ стагоддзі патрабуе новага ўзроўню, таму варта разгледзець пытанні інстытуалізацыі Цэнтра захавання НКС, які намінальна існуе ў БДУКМ з 2006 года, а таксама адкрыцця магістратуры па фальклоры на кафедры этналогіі.

Дадаць каментар

Выбар рэдакцыі

Грамадства

75 год таму пачалося вызваленне Беларусі

75 год таму пачалося вызваленне Беларусі

23 верасня 1943 года, савецкімі войскамі быў вызвалены ад нямецка-фашысцкіх захопнікаў першы населены пункт Беларусі — раённы цэнтр Камарын.

Грамадства

Каму і чым дапаможа ТЦСАН

Каму і чым дапаможа ТЦСАН

Ад дапамогі дома пажылым і да стварэння крызісных пакояў для ахвяр хатняга гвалту.

Грамадства

Маштабныя вучэнні прайшлі ў краіне

Маштабныя вучэнні прайшлі ў краіне

Актыўная фаза камандна-штабнога вучэння Узброеных Сіл прайшла ў Беларусі ў верасні.