Вы тут

Зямля ў ілюмінатары


Тэорыя і практыка ператварэння ў сапраўднага палешука

Не трэба шукаць іншапланецян! Навошта, калі побач на зямлі шмат істот, кантакт з якімі прыпыніўся ці так і не быў канчаткова наладжаны. «Космас так блізка», — сцвярджаюць знаўцы. Самы просты спосаб выйсці ў яго — Купалаўскі тэатр, дзе на малой сцэне ідзе пастаноўка “Радзіва Прудок”. Больш складаны (але зусім не напружвае) — праз чытанне кнігі Андруся Горвата, якая дала падставу для стварэння спектакля. Яшчэ адзін спосаб падаецца нерэальным, але і рэальным таксама (у аўтара ж атрымалася): паехаць жыць на Палессе. Гэта ўсё адно што выйсці ў адрыты космас, прынамсі, для жыхара сталіцы. Таму што асобы, якіх ён сустракае там, у паралельным свеце, патрабуюць асаблівых падыходаў у кантактах, асаблівай логікі для паразумення, а для перадачы сэнсу ім не трэба шмат слоў, часам дастаткова аднаго гуку (літары), каб перадаць глыбокі сэнс.


...О?

«Твой переезд в Прудок связан с какой-то психологической травмой?» — спыталі ў героя кнігі. Само сабой просіцца гэтае пытанне. Мала таго, што гараджанін выправіўся жыць у вёску, у дзедаву хату, дык яшчэ і на Палессе, якое ўяўляецца дагэтуль месцам сакральна-некранутым, далёкім і не да канца зразумелым. Гэта нават не арбіта недзе «па-над», гэта паралельная галактыка, дзе іншыя законы гравітацыі, катэгорыя часу амаль адсутнічае (істотны сам факт, што ты ёсць) ды ў наяўнасці разумнае жыццё са сваімі прынцыпамі існавання. Усё выпрабаваў на сабе аўтар кнігі «Радзіва “Прудок”», за «персанальным эксперыментам» якога магла сачыць прасунутая зямная аўдыторыя дзякуючы вайфаю: гэта ж трэба, паехаў не ў Маскву, не ў Парыж, а ў беларускую вёску. Цяпер новы свет тут. І рамантыка тут.

Запісы з дзённіка — успаміны былога «зямнога» (прыземленага?) жыцця, назіранні і думкі пасля кантактаў з мясцовай цывілізацыяй — сталі кнігай. Кніга пайшла ў шырокую прастору — а гэта ўся прастора беларускага светаадчування, менталітэту, культуры, наогул жыцця. І хутчэй за ўсё спрацавала менавіта сіла зямнога прыцягнення і жаданне паглыбіцца ў свой неспазнаны Сусвет, бо наўрад ці гэтая кніга зацікавіць нерэальнай гісторыяй ці сюжэтам — яго там наогул няма! Ёсць назіранні, занатоўкі, кожная з якіх, здаецца, магла б быць аповесцю ці раманам, але пры гэтым у радках — жывых, рэальных словах, якімі карыстаюцца людзі — яшчэ столькі паэзіі... Менавіта таму жаданне паставіць гэтую кнігу ў тэатры падавалася ўтапічным: жыццё ў Прудку ідзе сваім ходам: ад стварэння Сусвету тут столькі жыхароў (аказваецца!), а колькі яшчэ тых герояў, якіх вывесці на сцэну немагчыма... Не пагадзіўся Раман Падаляка. Меў рацыю.

Актыўнасць чытачоў і захапленні наноў адкрытым сусветам прывялі да з’яўлення фільма «Ягор» і ўрэшце — да тэатральнай пастаноўкі, якую ажыццявіў той жа аўтар фільма, Раман Падаляка. Ён таксама частка беларускага космасу — акцёр-зорка. Цяпер ведаю дакладна: на начным небе сярод зіхатлівых зорак могуць быць планеты, якія маюць моцную атмасферу і энергетыку, здольную ўцягваць у сваю арбіту. У дадзеным выпадку яны зрэзаніравалі: космас, які спасцігаў Горват, і энергетыка Падалякі.

Яны абодва аднолькава разумеюць, чаму эротыка па-беларуску — гэта аголеная каленка Ганны Чарнушкі («Людзі на балоце» ідуць на сцэне Купалаўскага тэатра). А Купалаўскі тэатр — гэта таксама мікракосмас, які зацягвае ўсіх, хто трапляе ў зону яго прыцягнення. З акцёрамі зразумела. Але ж нават былога дворніка, якім працаваў галоўны герой, не прамінула гэтае наканаванне. Выбар працы для дворнікаў у Мінску неблагі, з варыянтамі аплаты: чым бліжэй да культуры — тым яна меншая, затое там у будучых дворнікаў могуць спытаць пра валоданне мовай... Калі чалавек зрабіў такі выбар у працы, то зразумела, што для яго сіла прыцягнення — з’ява не проста фізічная, а хутчэй філасофская.

Усё пазначана адразу: з першых рухаў па сцэне героя мы адчуваем яго наканаванне: камбінезон дворніка нагадвае скафандр. Далей адчуваем асаблівы космас Беларусі праз выяўленне часткі тэатральнай біяграфіі. Сусвет ахоплівае гледача праз мастацкі вобраз: умоўны касмічны стыль, што прыдумала мастачка Кацярына Шымановіч, вытрыманы ад пачатку да канца, і дазваляе канцэптуальна падтрымліваць галоўную думку. Вось яна, сюжэтнасць, намацаная праз метафізіку, дзе розныя малекулы-дробязі-эпізоды-часткі сінтэзуюцца ў агульную форму. Зоркі зіхацяць у чорнай прасторы малой сцэны — і бачыш, якая, яна, аказваецца, вялікая...

Каб больш зразумелыя былі палескія адчуванні, трэба было пачаць з гарадскіх, так і зрабіў Раман Падалякарэжысёр. У інсцэніроўцы, якую ён напісаў разам з артыстам Міхаілам Зуем, ёсць частка пра героядворніка, які ачышчаў снег на дарозе, па якой скакалі гарадскія козачкі на абцасах, слухаў прыгожую кітайскую мову ў тэатры падчас экскурсій для турыстаў, дзе ў якасці экзатычнага артэфакта маглі фігураваць шкарпэткі дворніка на батарэі (не, ну выпадкова!), слухаў мамін голас па тэлефоне з абавязковай неабходнасцю запэўніваць, што ўсё нармальна. Магчыма, так адказваюць блізкім касманаўты, якіх толькі прызначылі ў далёкую экспедыцыю, і патрэбны час, каб усіх падрыхтаваць. І тэатр для героя стаўся свайго роду цэнтрам падрыхтоўкі да касмічнай вандроўкі. Але «прыбіраць снег — усё адно што чысціць доўгую дарогу дадому»...

Ёсць адно скразное пытанне, адказ на якое мы шукаем на працягу спектакля: «Чаму прыехаў?» — «Захацелася». Нас падводзяць да адказу: чаму захацелася. Ён не гучыць прама, гэта і немагчыма. Ён перадаецца метафізічна. Прыходзіць як згадка і сінтэзуецца, нібыта з касмічнага пылу — нават яго можна гарманізаваць і стварыць свет ці адрадзіцца наноў. .

..А...

Старая дзедава хата напачатку як кропка сярод зорнага неба. Глядзіш на яе нібыта з нябесных вышынь. Адразу спазніўся «Салярыс» Таркоўскага з вандроўнікамі, якія рушаць даследаваць разумнае жыццё іншага паходжання, а ў выніку думкамі вяртаюцца да таго, што засталося далёка дома і яны носяць гэта глыбока ў сабе. Але напрыканцы ўглядаюцца ў хаціну з утульнымі вокнамі і гасцінным ганкам. Наш касманаўт ідзе далей: ён спыняецца і даследуе тое, што ўнутры.

Пры набліжэнні да хаціны бачыш: ці не сам дзед глядзіць адтуль праз акно? Даўно няма дзеда, але падобны на яго сам герой — адзін твар з рысамі, што выявіла (запомніла?) шкло. Але самае цікавае пачнецца потым, у самой хаце і вакол яе. Новае жыццё падорыць новых сяброў, іншай формы розуму. Дзіўна было ўявіць, якім чынам можна на сцэне паказаць ката Рому. Але ён побач з героем — як выява на мяккай падушцы, і сапраўды ж можна вось так сядзець на старым сінім металічным ложку і гладзіць яго. Намаляваная і каза са званочкамі, якія дзінькаюць як пры дойцы, — ён назаве яе Цёця, у гонар былой гаспадыні. Муха Наташа абсалютна рэальная: так выглядае аніміраваны персанаж.

Услед за мастачкай Кацяй Шымановіч аўтар-аніматар відэараду Глеб Куфцерын дазваляе ў драматычным спектаклі стварыць лініі, якія важныя (смешныя, кранальныя) у кнізе, альбо абазначыць моманты асаблівага настрою ці атмасферы. Вось тут у студні-ілюмінатары бачныя і ўсе «іншасветныя» істоты: матылькі і мухі, якіх нават можна змахнуць рукой, месяц, які адбіваецца ў вадзе, «жывыя» кроплі дажджу. Усё тое, без чаго немагчымае было б адчуванне нашага зямнога космасу з чалавечым тварам.

Драматургічная «іншасць» героя падкрэсліваецца яго жаданнем пагаварыць — з радзіва. Яно грае асаблівую ролю ў спектаклі, такі ж «жывы» персанаж сярод іншых, хоць і рарытэтны прыбор з голасам, які, дарэчы, валодае сваёй логікай. Гэты скразны герой — альтэрэга персанажа, які сам сабе задае пытанні, разважае, прыходзіць да высноў. Здаецца, абодва безэмацыянальныя: радзіва з металічным голасам і артыст Міхаіл Зуй. Магчыма. Але ў іх узаемадзеяненні можна ўлавіць тут эмоцыю, якой не хапае вонкава (каб адчуць змены ў нашым касманаўце, трэба ўсё ж чытаць кнігу). Таму што ў ёй усё ж значна больш насельнікаў. Ставаральнікі спектакля вельмі стараліся выбраць самыя «тэатральныя» эпізоды, пры тым, што гэта ўсяго толькі драбніцы агульнага тэксту, у якім адлюстраваныя цудоўныя назіранні за жыццём...

Муха Наташа не дае спаць, настойліва цакоча над вухам — хочацца сачыць за яе лёсам. У чым праблема, здзівіцца жыхар гарадской кватэры, які прывык вырашаць пытанне радыкальна. Ну, і дарма: гэта ж На-та-ша! Яна таксама мясцовы жыхар, частка экасістэмы, урэшце, часцінка Сусвету. Без яе карціна будзе няпоўнай. Карціна свету вачыма новага жыхара вёскі Прудок — дакладна. Карціна свету ката Ромы — таксама, ён той, хто дапамагае «акліматызавацца» — і за яго лёсам захочацца сачыць, па ім захочацца плакаць...

Слёзы наварочваюцца і пры знаёмстве з жывымі істотамі. Яны жывуць у Прудку, ён немагчымы без іх, а яны — без яго! Разам яны ўтвараюць калектыўны розум: людзі і месца. Часам абаяльныя і прывабныя, гасцінныя і добрыя, з граматамі за 30 гадоў працы і проста шаноўныя, спагадлівыя і тыя, што маюць асаблівую зацікаўленасць у вашай спагадзе. Часам яны здаюцца гуманоідамі (у адпаведным стане), але пры далейшых кантактах аказваюцца вельмі мілымі людзьмі з тонкай душэўнай арганізацыяй. Яны такія: падкажуць, як абыходзіцца з зямлёй, што садзіць, з кім пагаварыць. Усе вобразы вяскоўцаў увасабляюць Святлана Анікей (маладух і бабуль) і Дзмітрый Есяневіч (дзядоў і моцных дзецюкоў). Вялікая нагрузка на акцёраў, якія пераўвасабляюцца ад сцэны да сцэны: імкнуцца і дух захаваць, і персанаж паказаць прачула (таму прамаўляюць нетаропка, месцамі можа падавацца, што з-за гэтага замаруджваецца дзея). Але ў Прудку, з іншага боку, такое жыццё: тут ніхто нікуды не спяшаецца. Каб пераўвасобіцца, артыстам дастаткова дадаць нейкую дэталь гардэроба (тоўстыя вязаныя шкарпэткі ці нагавіцы, шапку ці швэдар) — у гэтым сэнсе стыль касмічнай вопраткі застаецца базавы: кожны прудковец — носьбіт таго асаблівага «паляшуцкага» космасу, у якім на месцы кожная датэль, расліна, мошка. Мае землякі-палешукі настолькі пазнавальныя з іх жыццёвай філасофіяй, што разумееш: гэта абсалютна самадастатковыя людзі, якія здолеюць перажыць любыя катаклізмы глабальнага характару і аднавіцца. Бо ў іх усё е.

Е!

Гэтая адна ёмістая літара абазначае паляшуцкі дух і нават дыялект ва ўсім спектаклі, што ідзе на літаратурнай беларускай мове. Яна натуральна ўвайшла ў кнігу і дапамагае аўтару падкрэсліць каларыт месца, дзе ён жыве сабе, «выспявае як нацыя», спасцігае палескую філасофію, дзе ёсць свае інь-янь: мужчынкае змаганне — з абставінамі, за ўраджай, за жыццё, — заціснутае ў жаночае гараванне (як тут прынята). І не трэба думаць, што працэс гэты сумны, наадварот. Гараваць у палешукоў прынята, калі ёсць пра што падумаць, і нават калі ўсё добра (каб не сурочыць). І калі герой урэшце робіць гэта — абліваецца халоднай вадой з вядра, разумееш канчаткова: у ім такі прачнуўся «паляшуцкі ген» — рабіць, сеяць, капаць, касіць, абжывацца гаспадаркай. Каб сказаць, як усе тут: «е»!

Нават гэтай адной дэталі дастаткова, каб зразумець: «е» — гэта не літара. Гэта наяўнасць. Прысутнасць. Існасць. І неспазнанасць да канца.

Ларыса ЦІМОШЫК

Дадаць каментар

Выбар рэдакцыі

Грамадства

Калі адукацыя «захрасне» ва ўчарашнім дні, лічбавае грамадства не свеціць

Калі адукацыя «захрасне» ва ўчарашнім дні, лічбавае грамадства не свеціць

Лічбавая трансфармацыя — не мода і не часовая з'ява.

Грамадства

Людзей палілі ў хляве, хто выбягаў — сустракалі агнём

Людзей палілі ў хляве, хто выбягаў — сустракалі агнём

Гэтымі днямі споўнілася 75 гадоў, як знішчылі жыхароў вёсак Любель-Поль і суседняй Вулькі Гарадзішчанскай. 

Эканоміка

Выбіраем недарагі і даступны крэдыт на жыллё

Выбіраем недарагі і даступны крэдыт на жыллё

Правілы гульні ў крэдыты змяніў Нацыянальны банк краіны. 

Калейдаскоп

У Наваполацку ўпершыню прайшоў канцэрт «Песня года»

У Наваполацку ўпершыню прайшоў канцэрт «Песня года»

Музычны тэлепраект «Песня года» тэлеканал АНТ ладзіць ужо 13 гадоў, пераняўшы традыцыю ў расійскага Першага канала.