26 Верасень, серада

Вы тут

Як пад патранажам славутых вучоных выхоўваецца інтэлектуальная эліта


Апошнім часам колькасць навуковых работнікаў у свеце павялічылася на 20 працэнтаў. Іх цяпер прыкладна 8 мільёнаў — між іншым, гэта насельніцтва еўрапейскай дзяржавы сярэдніх памераў. Значная частка навуковых работнікаў сканцэнтравана ў краінах, якія перажываюць бурнае эканамічнае развіццё: напрыклад, кожны пяты навуковец — жыхар Паднябеснай... Пытанні падрыхтоўкі інтэлектуальнай эліты застаюцца актуальнымі для ўсіх краін. Пра тое, як выхоўваюць навуковую эліту ў Беларусі, нам расказаў рэктар Інстытута падрыхтоўкі навуковых кадраў Нацыянальнай акадэміі навук, доктар фізіка-матэматычных навук, прафесар Ігар ГАНЧАРОНАК.


14 магістрантаў Інстытута падрыхтоўкі навуковых кадраў першымі ў краіне атрымалі сертыфікаты адпаведнасці патрабаванням прафесійных стандартаў у нанаіндустрыі аўтаномнай некамерцыйнай арганізацыі «Нанасертыфіка» (Масква).

— Неабходнасць павышэння інвестыцыйнай прыцягальнасці і канкурэнтаздольнасці сёння відавочная для ўсіх. 50 працэнтаў усіх аспірантаў рыхтуюцца не ў Еўропе, а ў ЗША, Кітаі і Аўстраліі. У Старым Свеце адчулі, што трэба штосьці змяняць, каб скараціць адставанне ў інавацыйным развіцці ад сваіх асноўных канкурэнтаў і, нягледзячы на функцыянаванне на тэрыторыі Еўропы ўніверсітэтаў са шматвяковай гісторыяй і традыцыямі, у 2008 годзе стварылі новую ўстанову адукацыі ўніверсітэцкага тыпу — Еўрапейскі інстытут інавацый і тэхналогій. Яго галоўная задача — рыхтаваць вучоных для еўрапейскага рэгіёна. Інстытут падрыхтоўкі навуковых кадраў створаны ў Кітайскай акадэміі грамадскіх навук. Цікавы досвед у Карэйскага інстытута навукі і тэхналогій...

У 2001 годзе Беларусь — адна з першых на прасторах СНД — адкрыла ў структуры Нацыянальнай акадэміі навук навучальную ўстанову новага тыпу — Інстытут падрыхтоўкі навуковых кадраў (ІПНК).

— А ў чым заключаецца ваша ўнікальнасць, бо інтэлектуальную эліту выхоўваюць і ў іншых установах вышэйшай адукацыі?

— Па-першае, у нас няма першай ступені. Бакалаўраў мы не рыхтуем. У Інстытуце падрыхтоўкі навуковых кадраў ёсць толькі магістратура, аспірантура і дактарантура. І мы адкрытыя абсалютна для ўсіх. Калі звычайна пры адборы ў магістратуру ўніверсітэты арыентуюцца галоўным чынам на сваіх выпускнікоў першай ступені і аддаюць перавагу ім, то паступіць у магістратуру да нас можа абсалютна кожны таленавіты і апантаны навукай малады чалавек з любой мясцовасці краіны. Найбольшы прыток магістрантаў адбываецца з БДУ, дзе вельмі моцна прадстаўлена фундаментальная навука: матэматыка, фізіка, хімія, біялогія... Але ў нас ёсць таксама магістранты з Беларускай дзяржаўнай сельскагаспадарчай акадэміі ў Горках, Віцебскага тэхналагічнаа ўніверсітэта, Брэсцкага тэхнічнага ўніверсітэта і іншых. Гэта значыць, што калі малады чалавек скончыў рэгіянальную ВНУ, яму не закрыты шлях у вялікую навуку. Ад яго патрабуюцца толькі веды і моцнае жаданне. А наша задача — прыцягнуць таленты з усёй краіны.

Па-другое, мы сеткавы ўніверсітэт у поўным сэнсе гэтых слоў, таму што ў нас дзейнічае сеткавы механізм арганізацыі навучальнага працэсу. Мы ўпэўнены, што вучонага можа выхаваць толькі вучоны. Таму да падрыхтоўкі магістрантаў прыцягваюцца масцітыя вучоныя з Нацыянальнай акадэміі навук, якія сёння робяць навуку: акадэмікі, члены-карэспандэнты, вядучыя навуковыя супрацоўнікі арганізацый.

Магістранты адразу пагружаюцца ў акадэмічнае навуковае асяроддзе, дзе генерыруюцца і ствараюцца новыя веды і інавацыйныя прадукты. Нацыянальная акадэмія навук — не толькі галоўная навуковая арганізацыя ў краіне, а магутная навукова-вытворчая карпарацыя, дзе дзейнічае вельмі шмат навукова-практычных цэнтраў і інавацыйных вытворчасцяў. Фарміраванне будучых вучоных адбываецца не ў вучэбных аўдыторыях, а так бы мовіць, на перадавой акадэмічнай навукі — у лабараторыях акадэмічных інстытутаў і навукова-практычных цэнтраў, на эксперыментальных пляцоўках, археалагічных раскопках.

Па-трэцяе, нас вылучае і магчымасць хутка ствараць новыя адукацыйныя прадукты або новыя магістарскія праграмы. У 2019 годзе будзе аб'яўлены набор на новую спецыяльнасць "адытыўныя тэхналогіі" (3D-друк), яна ўжо ўключана ў Агульнадзяржаўны класіфікатар. Аўтарамі адукацыйнага стандарту з'яўляюцца акадэмікі і вучоныя БДУ. Такіх спецыялістаў больш нідзе ў нашай краіне не рыхтуюць, хоць патрэба ў іх ёсць. Плануем таксама адкрыць спецыяльнасці "электронная ахова здароўя" і "біяразнастайнасць і ўстойлівае развіццё". Ад разважанняў пра ўстойлівае развіццё трэба пераходзіць да канкрэтных крокаў: нам патрабуюцца спецыялісты, якія ведаюць, што трэба рабіць сёння, каб прыродных рэсурсаў хапіла і для наступных пакаленняў. Ну а як можна ўявіць сабе сучасную медыцыну, тэлемедыцыну без лічбавых тэхналогій? Мы запрасілі эксперта з Паўднёвай Карэі па электроннай ахове здароўя, усё рабілася па дамоўленасці з пасольствам гэтай краіны на самым высокім узроўні. Ён дапаможа нам у фарміраванні магістарскай адукацыйнай праграмы, і гэта будзе першая падобная праграма не толькі на тэрыторыі СНД, а, магчыма, і ў Цэнтральнай і Усходняй Еўропе.

Яшчэ задумаліся над адкрыццём спецыяльнасці "лічбавая эканоміка і штучны інтэлект". Праяўляюць цікавасць да падрыхтоўкі такіх спецыялістаў шматлікія замежныя партнёры

Летась магістратуру ІПНК паспяхова скончылі 77 чалавек. Урачыстае ўручэнне дыпломаў адбылося ў Нацыянальнай акадэміі навук.

— Ігар Іванавіч, сучасная навука — гэта камандная гульня. Сур'ёзныя задачы вырашаюць не адзіночкі, а мультыпрофільныя каманды спецыялістаў. І адкрыцці робяцца, як правіла, на стыку навук. Ці заахвочваеце вы міждысцыплінарныя даследаванні?

— Я назаву толькі некалькі тэм магістарскіх работ сёлетніх выпускнікоў: "Мадэль нейроннай сеткі для прагназавання стратэгіі паводзінаў", "Стварэнне біякампазітаў на аснове мезенхімальных ствалавых клетак з выкарыстаннем 3D-прынтынгу", "Прымяненне інфармацыйных і камп'ютарных тэхналогій для даследавання працэсаў атмасфернай дынамікі", "Распрацоўка методыкі высокаадчувальных спектральна-аналітычных метадаў даследавання мастацкіх матэрыялаў" і гэтак далей. Быць монаспецыялістам у навуцы ўжо немагчыма. Дарэчы, зімой у нас прайшоў бліскучы інтэлектуальны марафон "Садружнасць навук", падчас якога ўсе нашы магістранты маглі пераканацца ў важнасці супрацоўніцтва і развіцці сябе ў самых розных сферах навукі. Збіраемся гэты досвед паўтарыць...

— Ключавой для ўстанаўлення міжнародных стасункаў у навуковай сферы з'яўляецца англійская мова. А наколькі сур'ёзная ўвага ўдзяляецца гэтай дысцыпліне вашымі магістрантамі?

— Англійская мова патрабуецца не толькі для чытання прафесійнай літаратуры, але і для таго, каб прадстаўляць свае ідэі на міжнародных канферэнцыях, публікаваць вынікі даследаванняў у міжнародных навуковых часопісах. Вельмі важна, калі ты можаш пераканаць свайго партнёра на яго мове, а не чакаеш, як паветра, дапамогі ад перакладчыка: стасункі з калегамі павінны быць сам-насам. Зараз мы ўсе спецыяльнасці магістратуры пераводзім на англійскую мову. І лекцыі з наступнага года будзем чытаць на англійскай мове. Пасля таго, як набяром магістрантаў на першы год навучання, правядзём тэсціраванне, каб вызначыць узровень валодання імі англійскай мовай, і, у залежнасці ад гэтага, сфарміруем групы. Старшыня Прэзідыума НАН акадэмік Уладзімір Гусакоў адобрыў арганізацыю спецыяльных курсаў для магістрантаў па англійскай мове?каб з другога года навучання яны маглі ўжо належным чынам успрымаць лекцыі на англійскай. Робім гэта, у першую чаргу, для сваіх магістрантаў, хоць у ВНУ англамоўнае навучанне арыентавана пераважна на прыцягненне іншаземцаў. Мы знайшлі маладых вучоных, якія стажыраваліся за мяжой, тыя распрацавалі спецкурсы, якія і будуць чытацца нашым магістрантам.

Кагосьці можа зацікавіць наступная інфармацыя — Інстытут падрыхтоўкі навуковых кадраў выдае часопіс "Магістарскі веснік". Гэта першае спецыялізаванае выданне ў краіне, прызначанае для публікацыі вынікаў даследчыцкай дзейнасці магістрантаў на рускай, беларускай і англійскай мовах, прычым публікавацца ў ім могуць і прадстаўнікі іншых ВНУ. Зборнік уяўляе інтарэс для шырокага кола чытачоў, уключаючы студэнтаў і аспірантаў розных спецыяльнасцяў, навуковых работнікаў і выкладчыкаў ВНУ.

— Вы згадалі Уладзіміра Гусакова. Старшыня Прэзідыума Акадэміі навук лічыць, што "вучоны — гэта эксклюзіўны тавар" і масавасць у навуцы не патрэбная. Ці падзяляеце вы яго думку?

— Абсалютна з ёй згодны. Ускараскацца на вяршыню можа не кожны. Толькі адзінкі могуць быць генератарамі ідэй, і ў навуку павінны прыходзіць асобы. Рыхтаваць эліту масава немагчыма, таму і наборы ў нас невялікія. Сёлета, напрыклад, мы збіраемся прыняць 120 чалавек на 9 спецыяльнасцяў: гэта "фізіка", "хімія", "біялогія", "сацыялогія", "прыкладная матэматыка і інфарматыка", "машынабудаванне і машыназнаўства", "мастацтвазнаўства", "эканоміка і кіраванне народнай гаспадаркай". У першую чаргу рыхтуем папаўненне для Нацыянальнай акадэміі навук. У гэтым годзе больш як 80 працэнтаў нашых магістрантаў былі размеркаваны менавіта ў структурныя падраздзяленні акадэміі: інстытуты, навукова-практычныя цэнтры і гэтак далей.

Старшыня Прэзідыума Нацыянальнай акадэміі навук Уладзімір ГУСАКОЎ уручае дыпломы выпускнікам магістратуры ІПНК.

— Кажуць, што навуку робяць маладыя. Як вы лічыце, а якія фактары вызначаюць поспех?

— Можна сказаць трывіяльна — патрабуецца талент. Але яго наяўнасць яшчэ не гарантуе стапрацэнтнага поспеху. У навуцы вельмі важнае значэнне мае наяўнасць сур'ёзнай навуковай школы. Абавязкова павінен прысутнічаць інтарэс, трэба заразіцца вірусам навукі, бо калі табе не цікава займацца даследаваннямі, то нават ніякія замежныя паездкі і іншыя даброты не прывядуць да поспеху. Навукай трэба жыць паўсюдна (і дома, і ў водпуску, і на дачы). Проста прасядзець ад званка да званка тут не атрымаецца. Гэта напружаная штодзённая інтэлектуальная праца, якая патрабуе максімальнай канцэнтрацыі ўвагі і аднімае шмат часу. Навука не церпіць мітусні. Тут нельга разлічваць на імгненны эфект.

Насамрэч шмат адкрыццяў у сусветнай навуцы зроблена менавіта маладымі людзьмі. Я думаю, што ў маладых шчырае жаданне даследаваць, ствараць і адкрываць яшчэ "не сапсаванае" асяроддзем. А адсутнасць як жыццёвага, так і прафесійнага досведу, можа аказацца нават карыснай. Маладыя вучоныя не баяцца праяўляць ініцыятыву і рызыкаваць, але паступова гэта жаданне, на жаль, знікае. Ты спрабуеш пралічыць наперад усе магчымыя наступствы...

— А што б вы параілі маладым людзям, якія яшчэ вагаюцца, куды ім падацца: у навуку, на вытворчасць ці ў бізнес?

— Толькі навука стварае неабмежаваныя магчымасці для раскрыцця здольнасцяў і рэалізацыі сваіх ідэй. Калі ты жадаеш пражыць сваё жыццё вельмі ярка і насычана, то ідзі ў навуку. З іншага боку, навука фарміруе такія важныя якасці, якія дапамагаюць быць вельмі гібкім у жыцці. Ты ў любы момант можаш перакваліфікавацца і заняцца, напрыклад, бізнесам, а можаш спалучыць навуку і бізнес. Навука — такая цікавая сфера, дзе нават адмоўны вынік не лічыцца памылкай — ён заўсёды можа стаць падмуркам для чагосьці зусім новага. У вучоных у свеце тры галоўныя каштоўнасці — ісціна, прагрэсіўныя адкрыцці і адказнасць. Вучоны павінен быць адказным за тое, што ён робіць. Калі вы гатовы радзяліць гэтыя каштоўнасці, то мы вас чакаем...


Будзь у курсе!

Тэрміны прыёму ў магістратуру — з 27 чэрвеня да 5 ліпеня. Уступныя іспыты па спецыяльнасці — з 6 ліпеня да 12 ліпеня. Тэрміны залічэння (на бюджэтнае і платнае навучанне) — да 17 ліпеня.

Надзея НІКАЛАЕВА

Дадаць каментар

Выбар рэдакцыі

Палітыка

Уладзімір Андрэйчанка расказаў пра найбольш значныя законапраекты

Уладзімір Андрэйчанка расказаў пра найбольш значныя законапраекты

 «Толькі агульнымі намаганнямі мы зможам супрацьстаяць няпростым выклікам часу».

Грамадства

Як у Беларусі абясшкоджваюць боепрыпасы

Як у Беларусі абясшкоджваюць боепрыпасы

​Колішняя Беларуская ваенная акруга лічылася адной з самых магутных у СССР.

Грамадства

Выхоўваць ці любіць? Шчырая размова з педагогам пра бацькоўскія страхі

Выхоўваць ці любіць? Шчырая размова з педагогам пра бацькоўскія страхі

«Калі ў вас адкрыўся рот, каб накрычаць на дзіця, спыніцеся хоць на секунду…» 

Грамадства

Чым здзівіў сёлета «Кліч Палесся»

Чым здзівіў сёлета «Кліч Палесся»

Этнафэст стаў вядомым далёка за межамі Беларусі.