23 Верасень, нядзеля

Вы тут

Уладзімір Пернікаў. Вайна Васіля Хацулёва


— Дзядуля, а ў турме страшна было? А ў партызанах? А на фронце? А ў тым ПячорЛагу? — сыпаў адно за адным пытанні свайму роднаму чалавеку пяцігадовы Валерка.


— Страшна, непрытульна, — прызнаваўся прыцішаным голасам Васіль Апанасавіч. — Бо небяспека паўсюдна кругом хадзіла. Допыты, збіванні, страляніна (хто каго), калючы дрот, аўчаркі-ваўкадавы, голад, холад...

Стары на хвіліну замоўк, пагладзіў унучка па галаве і, задуменна паўтарыўшы «так, страшна было», тут жа дадаў:

— Але ж, бачыш, выжыў.

І гэтых слоў было дастаткова, каб малы зрабіў такую выснову:

— Таму што ты перамог усё і ўсіх. Як герой.

...А сёння Валерыю дваццаць гадоў ужо. Закончыў аграрна-тэхнічны каледж, выйшаў на самастойную дарогу жыцця. Пра ўдзел свайго дзядулі ў Вялікай Айчыннай вайне, як, дарэчы, і іншыя ўнукі Васіля Апанасавіча, можа расказваць з такімі цікавымі падрабязнасцямі, што толькі заслухаешся: дыверсант, турэмны вязень, партызан, салдат Чырвонай Арміі, «вораг народа», ардэнаносец, ударнік пяцігодак.

— Усё так? — удакладняю ў 96-гадовага Васіля Апанасавіча Хацулёва ў яго ўтульнай кватэры па вуліцы Пушкіна ў Гомелі.

— Так. Валерый нічога не перабольшвае, — уздыхае ён. — Не думаў, не гадаў, што мяне чакалі такія пакручастыя сцежкі-дарожкі. Што жыццё і ўгору падкідваць будзе, і потым аб зямлю балюча біць. Але ні на кога і ні на што я не крыўдую, не трымаю зла. Такі тады быў час. Да немагчымасці складаны...

Што праўда, то праўда: час той быў непрадказальна жорсткі. І адлік яго пачаўся для выпускніка дзясятага класа Васіля Хацулёва з таго, што яму настойліва прапаноўвалі стаць загадчыкам і настаўнікам пачатковай двухкамплектнай Дзербіцкай школы Буда-Кашалёўскага раёна, і ён не змог адмовіцца, хоць у яго былі іншыя планы. Справа ў тым, што многія педагогі ў той час ваявалі з фінамі, і на іх месцы падбіралі найлепшых вучняў. Малады настаўнік паступіў на завочнае аддзяленне Гомельскага педтэхнікума, які, аднак, закончыць не ўдалося: усё перакруціла, перакрэсліла вайна з нацыстамі.

Васіля выклікалі ў ваенкамат у ліпені 1941 года, і ён апынуўся спачатку ў маладзёжным знішчальным батальёне, а затым у ваенным лагеры ў Курску, дзе на працягу двух месяцаў з хлопцаў такога ж узросту рыхтавалі падрыўнікоў, якія павінны былі дзейнічаць у тыле ворага.

Васіль Хацулёў быў прызначаны старшым групы з шасці чалавек, якая адпраўлялася на тэрыторыю Буда-Кашалёўскага раёна, дзе ўжо гаспадарылі фашысты. Сапёры правялі іх праз мінныя палі, і група, якой выдалі ўзрыўчатку, наган, вінтоўку, компас, карту і адпаведныя дакументы аб тым, што юнакі закончылі ў Арле школу фабрычна-заводскага навучання і вяртаюцца дадому. Загад быў такі: зброю даставаць самім і чакаць чалавека, які будзе сувязным з Вялікай зямлёй і які будзе накіроўваць дзеянні групы.

— У ёй, — апавядае далей Васіль Апанасавіч, — было чатыры чалавекі з Губіч — я, Аляксей Цюлюноў, Фёдар Ткачоў і Іван Круцікаў — і двое — Піліп Ермакоў і Іван Жлоба — з суседніх вёсак. Праходзіць некалькі месяцаў, а сувязнога як не было, так і няма. Пачынаем з вялікай асцярожнасцю дзейнічаць паводле свайго меркавання, але ж і вораг не дрэмле. У лесе з'яўляюцца два мужчыны, якія патрапілі на самага малодшага брата Фёдара Ткачова, які пасвіў жывёлу і сказалі, што яны выбраліся з акружэння і хочуць увайсці ў партызанскі атрад. Дык можа хто ведае, як сустрэцца з ім і хто яшчэ збіраецца туды? Падлетак, нічога не падазраючы, назваў маё прозвішча, і мяне праз дзень-два арыштавалі. Усё ператрусілі ў бацькоўскай хаце ў час вобыску, дапрошвалі ўсіх членаў сям'і, суседзяў, але так нічога не знайшлі (зброя мая была схавана ў надзейным месцы).

У Гомельскай турме — шматлікія допыты, збіццё. Ты — падрыўнік! Хто з табой яшчэ? Прызнавайся, бо расстраляем. Пагрозы насілі самы рэальны характар, бо кожны месяц гітлераўцы два разы з камер выводзілі вязняў, і яны сюды ўжо больш не вярталіся. Як ні стараліся немцы здабыць нейкія доказы ўдзелу Васіля Хацулёва ў падрыўной дзейнасці на чыгунцы, на іншых аб'ектах, так нічога ад яго не дамагліся. Таму і перавялі ў рабочы лагер, у якім ён пад вартай разам з іншымі гаротнікамі працаваў на рамонце дарог, у кладцы шпал і гэтак далей.

Адтуль і ўцёк, скарыстаўшы зручны момант. Два дні дабіраўся да сваёй вёскі, а на трэці ўжо быў у партызанскім атрадзе імя Д. А. Фурманава, у які пасля яго арышту ўступілі вышэйпамянёныя аднавяскоўцы. Народныя мсціўцы атрада вялі бязлітасную барацьбу з ворагам паўсюдна, трымаючы яго ў пастаянным напружанні. Рабілі засады ў лясах, на шашэйных дарогах, на чыгунцы, грамілі паліцэйскія гарнізоны. І калі партызаны восенню 1943 года злучыліся з войскам Чырвонай Арміі, Васіль Хацулёў апынуўся ў 908-м палку 246-й стралковай дывізіі 60-й арміі, які працягваў наступленне ў напрамку Львова.

— Вельмі жорсткія баі былі там, — успамінае ветэран. — Вораг яшчэ быў моцны і нахабны, у выніку чаго мы тры месяцы з іншымі войскамі, напрыклад, пад Цярнопалем не маглі прабіцца наперад. Але прарыў нарэшце быў зроблены, і ў раёне горада Броды ў акружэнне трапілі шэсць нямецкіх дывізій. Аднойчы ў нашым палку з'явіўся камандуючы арміі генерал Павел Курачкін і даў каманду збочыць з маршруту на Львоў і акапацца на ўказанай вышыні. Толькі паспелі гэта зрабіць, як немцы пайшлі ў наступленне. Батальёны падмацавалі трыма танкамі, што вельмі потым дапамагло. Мяне як радыста (абучанага ў палку гэтай справе) паслалі забяспечваць сувязь першага батальёна, дзе камандзірам быў капітан Андрэйчыкаў, са штабам. За два дні мы адбілі чатыры атакі фрыцаў. На іншых участках было тое ж самае, і ў выніку вораг быў разбіты. Як выявілася, у тых баях наш батальён асабліва вызначыўся, і групу салдат, і афіцэраў яго прадставілі да ўзнагарод. Сярод іх было і маё прозвішча.

— Ордэн ці медаль уручылі Вам пасля бою?

— Толькі ў 2016 годзе! Праз 72 гады пасля той бітвы я атрымаў ордэн Чырвонай Зоркі! Пасведчанне аб узнагароджанні падпісаў Прэзідэнт Расійскай Федэрацыі Уладзімір Пуцін. А раней, у васьмідзясятыя гады, я атрымаў ордэн Айчыннай вайны другой ступені.

І вось далейшы аповед Васіля Апанасавіча:

— Загад аб маім узнагароджанні ордэнам Чырвонай Зоркі быў падпісаны камандзірам 246-й стралковай дывізіі 2 жніўня 1944 года, а ў кастрычніку мяне выклікалі ў штаб (справа была пад польскім Кракавам). Я думаў, што будуць уручаць узнагароду, але жорстка памыліўся. Бо за мяне ўзяліся контрразведчыкі, якія ўчынілі жорсткі допыт: ты сядзеў у нямецкай турме, і цябе не расстралялі. Чаму? Адказвай!!! Што я мог адказаць? Чым і як пацвердзіць, што не здрадзіў, што нікога не выдаў, што выцерпеў усе катаванні? Чым? Слухаць мяне ніхто не хацеў, і я загрымеў на дзесяць гадоў на поўнач. У ПячорЛаг. Адседзеў, а дакладней, адпрацаваў-адмучыўся там ад званка да званка. Аб умовах знаходжання казаць не буду. Дзень Перамогі сустрэў на нарах. Такіх, як я, нават не павіншаваў ніхто.

На радзіму Васіль Апанасавіч вярнуўся ў 1954 годзе, а яшчэ праз дзесяць — яго рэабілітавалі. Уладкаваўся ў Гомелі на работу і пайшоў у дзясяты клас вячэрняй школы, каб аднавіць забытыя за час вайны веды. Закончыў завочна інстытут народнай гаспадаркі ў Мінску і працаваў у розных установах, а апошнія, да пенсіі, 27 гадоў у ААТ «Гомельтранснафта «Дружба». Тут ва ўрачыстай абстаноўцы ў прысутнасці ўсяго калектыву прадстаўнікі ваеннага аташэ пры пасольстве Расійскай Федэрацыі ў Беларусі і ўручылі яму той ордэн.

Васіль Апанасавіч жыве разам з сынам Аляксандрам, нявесткай Святланай і ўнукам Валерыем. На жаль, яго палавінка Ганна Іосіфаўна некалькі гадоў таму пайшла з жыцця.

Мы жадаем ветэрану вайны і працы Васілю Апанасавічу Хацулёву ўсяго таго, чаго ён сам сабе жадае.

Дадаць каментар

Выбар рэдакцыі

Грамадства

75 год таму пачалося вызваленне Беларусі

75 год таму пачалося вызваленне Беларусі

23 верасня 1943 года, савецкімі войскамі быў вызвалены ад нямецка-фашысцкіх захопнікаў першы населены пункт Беларусі — раённы цэнтр Камарын.

Грамадства

Каму і чым дапаможа ТЦСАН

Каму і чым дапаможа ТЦСАН

Ад дапамогі дома пажылым і да стварэння крызісных пакояў для ахвяр хатняга гвалту.

Грамадства

Маштабныя вучэнні прайшлі ў краіне

Маштабныя вучэнні прайшлі ў краіне

Актыўная фаза камандна-штабнога вучэння Узброеных Сіл прайшла ў Беларусі ў верасні.