26 Верасень, серада

Вы тут

Невядомыя старонкі вядомай вайны


Быццам ужо і знік кінуты ў возера камень, але нам яшчэ доўга пра яго нагадваюць кругі на вадзе... Столькі гадоў прайшло пасля вайны, але ў памяці сведкаў усё ўсплываюць жудасныя малюнкі. «Забываецца добрае, а дрэннае — голад, катаванні, жах — забыць немагчыма», — заўважаюць былыя вязні. Часам праблемы са здароўем агаляюць старыя раны, і нічога дзіўнага няма ў тым, калі раптам былы вязень Асвенцыма праз столькі дзесяцігоддзяў пасля вайны пачынае хаваць у кішэнях і пад падушкай сырую бульбіну, скарынкі хлеба. Ці бабулі, якую ўжо ногі не трымаюць з-за процьмы хвароб, кожны раз, як яна падае, падаецца, што яе штурхаюць фашысты...

Мы яшчэ многа не ведаем пра вайну і ўсё яшчэ працягваем яе адкрываць у тым ліку і праз расказы людзей, якія бачылі яе на ўласныя вочы. Так было і падчас «Шчырых размоў з былымі вязнямі канцлагераў». Маладыя людзі, што прыйшлі на сустрэчу, арганізаваную грамадскім аб'яднаннем «Узаемаразуменне» і цэнтрам «Жывая бібліятэка», змаглі пачуць гісторыі сведкаў, якія ў дзяцінстве трапілі ў самыя жудасныя месцы.


«За што, мы ж нікога не забівалі?»

Сям'я Ларысы Александрэнкі сустрэла вайну на мяжы. Яе бацька служыў у Брэсцкім пагранатрадзе ў Камянецкім раёне. За паўтара месяца да пачатку Вялікай Айчыннай службоўцы атрымалі прыказ перавезці да сябе сем'і — трэба было паказаць, што ўсё ціха, мірна. Некаторыя жонкі з немаўлятамі на руках прасіліся, каб іх адпусцілі, маўляў, цяжка гадаваць малых без падтрымкі сваякоў, але ім не дазволілі паехаць...

Пасля вайны Ларыса спытае ў маці, што тата казаў у ноч на 22 чэрвеня (калі пачалася Вялікая Айчынная, ёй было толькі тры з паловай гады). Перад тым як пайсці, ён паабяцаў: «Савецкая ўлада вас не пакіне». Больш сям'я яго ўжо не пабачыць... А ў чэрвені 1942 года Ларыса з мамай і старэйшым брацікам апынецца ў яўрэйскім гета ў мястэчку Чарнаўчыцы. Там утрымлівалі каля 300 чалавек неяўрэйскіх нацыянальнасцяў: жанчын, дзяцей, старых. Гэта былі сем'і камандзіраў Чырвонай арміі, партыйных савецкіх работнікаў. Па словах Ларысы Аляксееўны, такіх вязняў называлі «ўсходнікі», «саветкі». Звычайна такіх людзей адразу расстрэльвалі, напрыклад, так было ў Жабінцы. Але і ў Чарнаўчыцах за кратамі ад голаду і хвароб загінулі многія.

— Падышлі падводы, і ў нас забіралі ўсё, — згадвае Ларыса Аляксееўна. — Я памятаю, як мая выхадная дзіцячая сукенка ляціць у агульную кучу, а мама кажа: «Плачце, плачце, можа, хоць што-небудзь пакінуць».

Захаваліся ўспаміны адной з былых вязняў Чарнаўчыц, у якіх жанчына падзялілася, як тады ўспрынялі перасяленне. Калі людзі пабачылі разгромленыя дамы з павыбіванымі вокнамі і дзвярыма (былыя гаспадары — яўрэі, былі знішчаны), дрот і ахову з аўтаматам каля варот, стаяў жудасны плач. Старэйшы брацік Ларысы, якому на той час было шэсць гадоў, закрычаў, заплакаў: «Мамачка, куды ж нас прывезлі? Мы ж нікога не забівалі, не кралі. За што нас садзяць?»

У кожным з такіх дамоў тулілася па некалькі сем'яў.

— У гета мы заставіліся больш за два гады. І хоць я тады была малая, асобныя эпізоды добра памятаю. Пастаянным было пачуццё жаху. Я ўсё чаплялася за маці, імкнулася заўсёды быць з ёй. Зараз дзіўлюся, як нашы мамы гэта вынеслі (дарэчы, там была жанчына і з чатырма малымі). Смяротнасць вялікая, кароста не выводзілася. Памятаю, у дзяцей глісты проста да рота лезлі. На просьбу людзей, што трэба нешта рабіць, бо паміраюць дзеці, паліцаі адказваюць: «Больш памрэ дзяцей, менш камуністаў будзе». Маці казала, што паліцаі тут былі горшыя за немцаў. Яна згадвала, што бачыла, як паліцай прывязаў да веласіпеда яўрэйскую дзяўчынку, хутка ехаў, а тая так бегла за ім, што ў яе пена ішла з рота.

Яўрэяў знішчалі за тэрыторыяй гета. Прыходзілі машыны (так званыя душагубкі), ахвяр раздзявалі, расстрэльвалі, а адзенне і абутак разбірала мясцовае насельніцтва. Ранкам мы заўважалі плямы крыві, а дарослыя часта шапталіся: «Зноў быў расстрэл».

Ларыса добра запомніла дзень, калі іх вызвалілі (28 ліпеня 1944 года). Была чуваць страляніна, зніклі немцы, і толькі паліцаі мітусіліся. Сям'я схавалася ў бур'яне, што вырас пад два метры. Калі ўвайшлі савецкія танкі, радасныя людзі беглі за імі. Ларыса тады нават упала і моцна разбіла локаць...

Тату яна знойдзе толькі ў 2002 годзе, доўгі час яго лічылі зніклым без вестак. Але праз пошукавую службу Чырвонага Крыжа яна даведалася, што бацька пахаваны ў польскім горадзе Гайнаўка ў Польшчы...

«Дамоў хачу!»

Шаснаццацігадовая Наташа пакідала горад са знаёмымі. Яе маці працавала ў абласной газеце ў Львове і да апошняга заставалася ў горадзе. Калектыў эвакуяваўся, калі немцы былі ўжо на ўскрайку. Па дамове маці з дачкой павінны былі сустрэцца ў Нікалаеве. Але дзяўчына трапіла ў Адэсу, і адтуль яна вырашае ісці пешшу 140 кіламетраў да Нікалаева.

— Лютыя маразы 41-га года. Я прайшла і адчуваю, што больш не магу. Села і так бы там і замерзла. Але раптам спынілася машына, мяне падабралі немцы, перавезлі цераз мяжу і даставілі да самага дома, — прыгадвае 94-гадовая Наталля Радчанка.

У Нікалаеве дзяўчына трапіла ў аблаву. Яе схапілі на вуліцы, пасадзілі ў таварняк і павезлі ў размеркавальны лагер у Вуперталі ў Германіі. Сюды па работнікаў прыходзілі прадстаўнікі розных вытворчасцяў. Дзяўчына спрабавала адтуль збегчы дадому, але ў цягніку яе злавілі і адправілі ў штрафны лагер.

— Я працавала са старэнькім немцам. Аднойчы ён загаварыў: «Марушка (мы ўсе ў яго былі Марушкі), там хлеб табе прынёс», — расказвае жанчына. — Пэўны час ён мяне падкормліваў, а неяк запытаўся, чым мог бы яшчэ дапамагчы. Зразумела, я адказала: «Дамоў хачу!» Ён мяне вывеў, прывёз адзежу, набыў білеты і даў грошы, каб я пасля перасела ў іншы цягнік. Але мяне затрымалі і накіравалі ў канцэнтрацыйны лагер Равенсбрук, а пасля гэтага ў Ноенгамэ. Працавала на канвееры, галодная была страшэнна. Вечарам нам давалі кавалак хлеба, яго з'ядалі адразу, а з ранку галодныя ішлі на працу. Я сядзела за канвеерам і думала, каб зараз сказалі: «Накормім, а пасля павесім», — пагадзілася б...

«Дзеткі, не бойцеся. Маці побач»

— Неяк я глядзела кіно пра вайну, дзе ў жанчыны забіралі хлопчыка, так рыдала, — дзеліцца 78-гадовая Галіна Чугаевіч. — Згадала такі ж эпізод: у палонных жанчын немцы адбіралі дзяцей, а маці ўчапілася за мяне. Яе пачалі біць прыкладамі, жорстка. Яна не аддае, пачалі біць мяне, тады маці на мяне ўпала. І тут нейкі немец пабачыў гэта ў акно, нешта сказаў сваім, і нас пакінулі разам. Мама, відаць, не думала, што нас не раздзеляць, і ўсё паўтарала: «Запомні, ты — Галачка Казлова з Мінска».

У 1943 годзе, калі пачаліся масавыя арышты, падпольшчык Казлоў пераправіў жонку і дзвюх дочак у партызанскі атрад. Але праз некаторы час яго сям'я трапіла пад аблаву.

— Пальба, уздыбленыя коні. Людзі кінуліся ўцякаць. А я малая стаю на падвозе і плачу, маці з сястрой кінуліся да мяне і не змаглі збегчы. Немцы нас, палонных, гналі праз балота, праз гаць. Маці аступілася, і яе стала зацягваць багна. Немец зняў аўтамат, каб яе прыстрэліць. Сястра заплакала, кінулася да яго ў ногі, і ён працягнуў аўтамат і выцягнуў маці... Памятаю невялікі абрыўчык. З аднаго боку маці — я, з другога — сястра, а немцы па нас страляюць. Маці разварочвае нас да сябе і кажа: «Дзеткі, не бойцеся, гэта не страшна, вы ж з мамай». Пасля высветлілася, што гэта фашысты так забаўляліся, пужалі... Ведаеце, там ліку дням не было, быў суцэльны жах, — згадвае Галіна Адамаўна. — Мы аказаліся ў Варшаўскім канцлагеры — філіяле Майданэка. Гэта быў новы лагер знішчэння з печамі... Аднойчы нам сказалі, што павядуць мыцца. Жанчынам, у якіх доўгія валасы, састрыглі косы (нядаўна згадвала, што з валасоў рабілі матрацы. Хто ж на іх спаў?). Загадалі раздзецца. Загналі ў нейкае памяшканне з парасончыкамі, па баках — лаўкі з ацынкованымі тазамі, і нам сказалі нацерці рукі і ногі вадкасцю з іх. А пасля выгналі праз другія дзверы, пазней высветлілася: пераблыталі — спачатку павінны былі знішчыць людзей з іншага барака...

У 1989 годзе для былых вязняў, сярод якіх былі і сёстры Казловы, арганізавалі паездку па месцах катавання. І калі ў музеі ў Майданэку жанчыны зайшлі ў такое памяшканне, пацікавіліся, што ж за рэчыва было ў тазах, падобнае на вадкае мыла, і навошта, калі людзей знішчаюць, трэба было ім націрацца. Аказалася, каб лягчэй ка́там было разнімаць целы, што сплятаюцца ў агоніі. «Нам паказалі шчыпцы, якімі расцягвалі мёртвых ахвяр. Здаецца, у 1944 годзе не было так страшна», — заўважае Галіна Адамаўна.

«Лепш бы ён застаўся мастаком»

Яўген Хрол паказвае сваю мініяцюрную відэакамеру: «Відаць, у дзяцінстве не нагуляўся, вось цяпер балуюся. Мне восемдзесят гадоў, але я яшчэ са сваімі ўнукамі ў футбол гуляю...» На сустрэчы мужчына не толькі расказвае сваю гісторыю, але і паспявае здымаць. Між іншым, дакументальныя фільмы пра вайну, зробленыя Яўгенам Аляксеевічам, добра вядомыя многім. Часта ён паказвае іх на сустрэчах у школах, бо ўпэўнены, што часам рэальны малюнак можа ўразіць больш, чым сухія расказы.

— Я быў вязнем аўстрыйскага канцлагера Маўтгаўзен. Сёння некаторыя людзі спецыяльна накіроўваюць дзяцей за мяжу вывучаць мовы. А мы вывучалі іх у канцлагерах, — расказвае Яўген Хрол. — Уявіце дзяцей 4—6 гадоў у турме. Мы былі біялагічным матэрыялам, у нас бралі кроў... Вы ведаеце, што такое печ, падгнілыя буракі з чарвякамі, лушпаі? А мы гэтым харчаваліся... Я выходзіў адтуль — толькі скура ды косці... Часта нас, былых вязняў, запрашаюць выступаць у нямецкіх навучальных установах, і ў тым жа Маўтгаўзене, у школе нават ёсць праграма «Не дай бог, вайна». Я быў у школе, дзе вучыўся Гітлер, бачыў парту, за якой ён сядзеў, я ведаю яго акварэлі (яны нядрэнныя, вартыя ўвагі, з малатка іх прадавалі за вялікія грошы), лепш бы ён застаўся мастаком...

Яўген Хрол можа доўга расказваць не толькі пра малавядомыя факты, звязаныя з канцэнтрацыйным лагерам, — ён меў доступ да архіваў Маўтгаўзена і таксама ў Нацыянальным архіве збіраў інфармацыю пра месцы прымусовага ўтрымання ў Беларусі. Ён звяртае ўвагу, што ў вайну на тэрыторыі нашай сталіцы было дзевяць канцлагераў, у Мінску і Мінскім раёне загінула 400 тысяч чалавек!

— Часам мне задаюць пытанні: «Каму на вайне было горш: людзям у канцлагеры, усходнім рабочым?» Кіньце каменьчык у возера і паглядзіце, якія кругі. Але, калі вы зашпурняце цагліну, усё адно па вадзе пойдуць круглыя хвалі. Вайна — усюды няшчасце, жах.

Алена ДЗЯДЗЮЛЯ

Загаловак у газеце: Кругі на вадзе

Дадаць каментар

Выбар рэдакцыі

Палітыка

Уладзімір Андрэйчанка расказаў пра найбольш значныя законапраекты

Уладзімір Андрэйчанка расказаў пра найбольш значныя законапраекты

 «Толькі агульнымі намаганнямі мы зможам супрацьстаяць няпростым выклікам часу».

Грамадства

Як у Беларусі абясшкоджваюць боепрыпасы

Як у Беларусі абясшкоджваюць боепрыпасы

​Колішняя Беларуская ваенная акруга лічылася адной з самых магутных у СССР.

Грамадства

Шчырая размова з вядомым педагогам пра бацькоўскія сумненні і страхі

Шчырая размова з вядомым педагогам пра бацькоўскія сумненні і страхі

«Калі ў вас адкрыўся рот, каб накрычаць на дзіця, спыніцеся хоць на секунду…» 

Грамадства

Чым здзівіў сёлета «Кліч Палесся»

Чым здзівіў сёлета «Кліч Палесся»

Этнафэст стаў вядомым далёка за межамі Беларусі.