Вы тут

На скрыжаванні Свіслачы і Нямігі


Беларуская проза 1920—1930-х гадоў карысталася вялікай папулярнасцю ў зацікаўленых чытачоў па ўсёй рэспубліцы. А не толькі ў сталічнай творчай тусоўкі, як сёння. Гэтым жа тлумачылася неверагодная папулярнасць твораў Івана Шамякіна, Уладзіміра Караткевіча, Васіля Быкава. Пісьменнікі ведалі, пра што мараць іх патэнцыйныя чытачы, якія сны сняць і нават чым абедаюць. Загадкі тут ніякай не было: у кожным рамане, аповесці ці апавяданні сучаснік бачыў сябе, сваіх суседзяў, бацькоў, калег, свой побыт, сваю гаспадарку. Інакш кажучы, творы былі папулярныя, таму што актуальныя, пісьменнікі бралі тэмы і герояў з сучаснасці. Пазнавальнасць інтрыгавала і заахвочвала.


Страта цікавасці да сучаснай айчыннай літаратуры, думаецца, не ў апошнюю чаргу звязана са зменай кола пісьменніцкіх зацікаўленняў: сучаснасць — тая, якой жыве большасць, амаль ніколі не становіцца асновай літаратурнага твора. І сучаснікі адказваюць узаемнасцю, то-бок абыякавасцю.

Амаль усе галоўныя падзеі ў культурным жыцці краіны адбываюцца ў сталіцы, тым не менш Мінск яшчэ не дачакаўся нейкага адмысловага сталічнага рамана, які б мог доўгія дзесяцігоддзі служыць яго візітоўкай, стаяць на паліцах мінскіх кавярняў у перакладах на розныя мовы.

Арганізатары фестывалю «Горад і Кнігі» сумесна з выдавецтвам «А. Янушкевіч» вырашылі выправіць сітуацыю: нядаўна пабачыў свет зборнік апавяданняў «Мінск назаўжды», дзе героем кожнага твора з’яўляецца беларуская сталіца. Мастак Лілія Бусарава па-майстэрску ўвасобіла творчую задуму кожнага аўтара.

Кніга стала плёнам праекта «10+10»: у зборнік уваходзяць апавяданні і абразкі дзесяці вядомых пісьменнікаў і дзесяці пачаткоўцаў. Вельмі цікавая задума, увасобленая таленавітымі аўтарамі і добрымі апавяданнямі. Праўда, некаторыя тэксты ўсё ж выглядаюць у зборніку выпадковымі. Напрыклад, кароткія празаічныя накіды (не выпадае па-іншаму вызначыць жанр) Аляксандра Паршанкова «Наш горад?», Аляксея Кулакова «Інтэрв’ю», Веранікі Ляўчук «У парку Горкага» і «Сподак з малаком». Ёсць арыгінальныя метафары і сюжэтныя напрацоўкі, але пакуль яшчэ няма іх цэласнага мастацкага ўвасаблення.

Апавяданне Ганны Севярынец «Залатая рыбка», якім распачынаецца зборнік, не самае лепшае, аднак самае змястоўнае ў апісанні мінскай геаграфіі. Пісьменніца пайшла самым простым (у прамым і пераносным сэнсе) шляхам: Саша, дзяўчына з залатымі валасамі (тая самая «залатая рыбка») працуе ў сокабары ў адным са сталічных гіпермаркетаў. Паколькі такая праца нічым не адметная і не вызначае глыбокай духоўнай сутнасці гераіні, Ганна Севярынец прапаноўвае чытачу прайсціся разам з Сашай мінскімі вулкамі праз паркі, праспекты, станцыі метро і крамы... Урэшце склалася ўражанне, што сэнс апавядання быў хіба толькі ў пералічэнні пазнавальных назваў. Палічым яго ўводзінамі ў бязмежны космас беларускай сталіцы, бо для многіх з нас гэта ўжо даўно не проста горад.

Зрэшты, добрым зачынам магло б стаць і апавяданне Яўгеніі Пастарнак і Андрэя Жвалеўскага «Цагліна перапоны» (пераклад з рускай М. Латышкевіч), дзе Мінск паўстае пашанотным юбілярам, які збірае за бяседны стол дарагіх гасцей з усяго свету: Вільню, Маскву, Рым і нават Атаву з Канберай.

Гістарычную частку прадстаўляюць творы Л. Рублеўскай «Староста Юзаф і булачніца Яўдахія», Міхаіла Валодзіна «Пліты крычаць, або Гісторыя пра мінскага Герадота» (пераклад з рускай М. Латышкевіч), Уладзіміра Садоўскага «На крукі свае». І гэта ці не самая моцная частка ў зборніку. Тут усё да месца: ні сам Мінск, ні героі не выглядаюць штучна дапасаванымі да абранай тэмы. Вядома, кожны з аўтараў пры гэтым застаецца яшчэ і адданым сваім мастацкім прыярытэтам. Каларытная булачніца Яўдахія, якая нечакана для сябе самой змагла дагадзіць новаму менскаму старосту Юзафу Радзівілу, але засталася абыякавай да матэрыяльнай выгады (ахвяравала падораныя грошы царкве і працягвала свой сціплы гандаль), арганічна ўпісваецца ў адноўленае фантазіяй пісьменніцы старажытнае «места на скрыжаванні Свіслачы і Нямігі». Прысмак палыну, што адчуў Радзівіл у печыве Яўдахіі, знаёмы многім пакаленням беларусаў, хаця ў апавяданні гэта не філасофскае абагульненне, а надзвычай моцная мастацкая дэталь.

Метафарычны водгалас апавядання Васіля Быкава «Жоўты пясочак» чуем у творы У. Садоўскага «На крукі свае». І вось тут мастацкая дэталь ужо набывае статус філасофскага абагульнення. Мінская камуналка, сярэдзіна 1930-х. Класічнае апісанне начнога арышту орнамі НКУС. Галоўны герой фатограф Міхаіл Пятроўскі неверагодным чынам пазбягае рассрэлу і атрымлівае фантастычную магчымасць уратавацца. Але замест гэтага... вяртаецца назад у расстрэльную машыну, каб дачакацца выканання прысуду. Нават у фантастычнай рэальнасці, дзе раптоўна знікаюць вартавыя, краты і замкі, беларус усё адно адмаўляецца ўзняць бунт супраць наканавання.

Пра гісторыю старых яўрэйскіх могілак, на месцы якіх пабудаваны стадыён «Дынама», і таямніцы надпісаў на надмагільных плітах, распавядае М. Валодзін. Па-іншаму ўспрымаюцца звыклыя мясціны, па-іншаму асэнсоўваецца гісторыя горада, не заўсёды літасцівага і часта не справядлівага да сваіх жыхароў.

«Асмалоўскія казкі» Адама Глобуса ўводзяць нас у напаўрэальны, напаўфантастычны свет гарадскіх дзівакоў, алкаголікаў, ведзьмакоў, мастакоў і міфічных істот, якія дапамагаюць тым, хто ім падабаецца, і шкодзяць тым, каго лічаць занадта правільнымі і зануднымі. Пісьменнік вельмі ўтульна пачуваецца ў такім таварыстве, распавядае пра ўсіх з любоўю і іроніяй. Так што часам нават сам падаецца хітрым падступным Вулічнікам, які стварае прыгоды на роўным месцы для позніх мінакоў.

Працягвае здзіўляць пашырэннем тэм і сюжэтаў у творчасці Маргарыта Латышкевіч. Апавяданне «Тры месяцы да вясны» вылучаецца глыбінёй, не пафасным апісаннем складанага душэўнага стану героя, які нават сам не разумее, што павінен адчуваць. Няма па-настаўніцку сумленнага вытлумачэння эмоцый, Маргарыта Латышкевіч давярае чытачу. І гэта прыемна ўражвае.

Вядома, дзе гарадскія пейзажы, там і гісторыі кахання. Хто шукае каханне (Алена Мальчэўская «Арфей едзе на Плошчу Перамогі»), хто перажывае боль здрады блізкага чалавека (Юлія Алейчанка «Ігар»), а хто проста назірае за выпадковымі мінакамі і чытае па тварах сюжэты іх жыццяў (Яна Гульцяева «Горад»).

Тэматычныя абсягі зборніка заводзяць чытача не толькі ў глыбіні гісторыі, але і ў віртуальныя лабірынты гарадскіх завулкаў. Аліна Длатоўская ведае, што недзе ў гэтым горадзе ёсць кропкі перасячэння з паралельным светам, і калі вы нечым пакрыўдзіце сталічнага лесуна, то рызыкуеце там заблукаць. Святлана Курганава стварыла галерэю партрэтаў людзей, якія штодня сустракаюцца нам у транспарце. Пачытайце: мо нехта пазнае сябе? А калі раптам вы пачуеце замест звыклых назваў прыпынкаў «Мінск-Паўночны» альбо «МінскПасажырскі» нешта больш рамантычнае (напрыклад, «Мінск-Восеньскі», «Мінск-Туманны», «Мінск-Хтанічны»), то не пужайцеся: Аляксей Карпека растлумачыць, што да чаго. І ўсё-такі варта пашукаць тую кавярню з вітражным акенцам, праз якое можна ўбачыць горад такім, якім ён быў гадоў 150 таму. Надзея Ясмінска ведае адрас.

Адным словам, Мінск, увасоблены сілай мастацкага слова ўдзельнікаў праекта «10+10», выглядае не зусім так, як проста вось цяпер за вашым акном. (А можа, гэта і не акно, а купал сувенірнага шклянога шарыка, пад якім мы жывём? Кацярына Захарэвіч не выключае такога варыянта.) Вядома, не кожнае апавяданне гучыць як прызнанне ў каханні нашай сталіцы. Але такой мінскацэнтрычнай кнігі ў нашай літаратуры яшчэ не было.

Жана КАПУСТА

Дадаць каментар

Выбар рэдакцыі

Грамадства

75 год таму пачалося вызваленне Беларусі

75 год таму пачалося вызваленне Беларусі

23 верасня 1943 года, савецкімі войскамі быў вызвалены ад нямецка-фашысцкіх захопнікаў першы населены пункт Беларусі — раённы цэнтр Камарын.

Грамадства

Каму і чым дапаможа ТЦСАН

Каму і чым дапаможа ТЦСАН

Ад дапамогі дома пажылым і да стварэння крызісных пакояў для ахвяр хатняга гвалту.

Грамадства

Маштабныя вучэнні прайшлі ў краіне

Маштабныя вучэнні прайшлі ў краіне

Актыўная фаза камандна-штабнога вучэння Узброеных Сіл прайшла ў Беларусі ў верасні.