Вы тут

Патрэба пераадолення


Бадай, кожны пісьменнік свядома ці неўсвядомлена імкнецца чымсьці прывабіць, заінтрыгаваць чытачоў, прыцягнуць увагу да свайго мастацкага твора. І такімі прыцягальнымі момантамі альбо, лепш сказаць, своеасаблівымі кручкамі, на якія творцы могуць «падчапіць» зацікаўленага чытача, могуць быць і востры сюжэт з нечаканымі паваротамі, і запамінальныя персанажы, і незвычайныя метафары, і яркія карціны, і трапныя дыялогі/маналогі, і арыгінальныя думкі...


Дык за якія ж кручкі мне давялося «зачапіцца» падчас чытання новай празаічнай кнігі «На парозе раю» (Мінск: Чатыры чвэрці, 2018) Зінаіды Дудзюк? Адказ просты — найперш за прывабныя вобразы многіх галоўных і другасных персанажаў, якія зведваюць на сваім пакручастым жыццёвым шляху нямала пакут і выпрабаванняў. Прычым выпісаны гэтыя персанажы найчасцей настолькі пераканаўча, што пры чытанні амаль адразу пачынаеш ім суперажываць, хвалявацца за іх далейшы лёс, унутрана падтрымліваючы іх на пранізлівых вятрах гісторыі і на халодных хвалях штодзённага побыту.

У кнізе сем твораў: дзве аповесці («Рэванш» і «Вольны палёт»), дзве кінааповесці («На парозе раю» і «Жорсткая ініцыяцыя») і тры апавяданні («Жалезная логіка», «Ворагі народа», «Чапля»). Назвы твораў падказваюць нам, што аўтар закранае даволі вострыя асабістыя і сацыяльныя калізіі, неардынарныя жыццёвыя гісторыі. І сапраўды, перад нашымі вачыма паўстаюць няпростыя лёсы герояў на шырокім фоне моцных грамадска-палітычных узрушэнняў розных часоў — найперш пераломных падзей першай паловы ХХ ст. (вайна, палітычныя рэпрэсіі) і канца 1980-х—1990-х гг.

На маю думку, вызначальная тэма кнігі З. Дудзюк — пераадоленне. Героі пераадольваюць ці, прынамсі, імкнуцца пераадолець як неспрыяльныя знешнія акалічнасці (выпрабаванні ў ваенны і пасляваенны час, наданне кляйма «ворага народа», вымушанае беспрацоўе і безграшоўе, беспрытульнасць), так і сямейныя ды індывідуальныя крызісы (развод, здрада, адчужанасць, нешчаслівае каханне). Адметна, што большасць герояў кнігі — жанчыны, маладыя і сталага веку, і нават зусім юныя дзяўчаты. Воляй нелітасцівых лёсаў яны (часам разам са сваімі мужамі і сябрамі) вымушаны зведаць мноства выпрабаванняў і больш-менш годна прайсці праз іх. У такіх умовах натуральным чынам адбываецца своеасаблівая загартоўка драматычнымі (і трагічнымі!) падзеямі, побытавым бязладдзем, што ў выніку дае персанажам дадатковы штуршок да далейшага існавання, да адшуквання новага сэнсу жыцця.

Разнастайныя жыццёвыя перыпетыі гераінь яскрава пацвярджаюць, што лёгка можна трапіць у пастку сваіх уласных заган і нягод, але ж цяжка адтуль выбрацца і знайсці затым сваё месца пад сонцам. Менавіта надзвычай складаныя лёсы гэтых жанчын, якія нярэдка церпяць здзекі і больш-менш паспяхова праходзяць праз балючыя выпрабаванні, знаходзяцца ў эпіцэнтры кнігі.

Так, гераіня аповесці «Вольны палёт», якая разам з мужам займалася арганізацыяй канцэртаў замежных эстрадных зорак, у выніку аднаго яго подлага ўчынку (муж забраў практычна ўсе грошы і назаўсёды з’ехаў у іншы горад) апусцілася на самае дно жыцця — стала «бамжыхай» на сметніку. І калі ўжо, здавалася, няма ніякага выйсця з гэтага, па словах пісьменніцы, «вольнага палёту ў цемру і невядомасць», дзякуючы шчасліваму выпадку і дапамозе добрага пажылога чалавека, яна здолела выбрацца з жыццёвай ямы і ўрэшце стаць патрэбнай людзям. З цяжкасцю адолеўшы звычку да п’янства, яна вырашыла падзяліцца сваім вопытам з іншымі людзьмі і стала кіраўніком клуба ананімных алкаголікаў.

Кінааповесць «На парозе раю», якая і дала назву ўсёй кнізе, расказвае гісторыю звычайнай беларускі Аляўціны, жанчыны сярэдняга веку, якая паехала ў Германію на заробкі, каб дапамагчы адзінаму сыну разлічыцца з пазыкаю (нявестка пасля разводу «павесіла» на сына вялікія даўгі). Там ёй давялося прайсці праз шэраг розных выпрабаванняў, сярод якіх і неўладкаванае жыццё ў лагеры для бежанцаў, і немагчымасць знайсці пастаянную працу, і безнадзейнае каханне, і настойлівыя заляцанні мужчын, і нават спроба згвалтавання. У выніку шматмесячных вандраванняў яна канчаткова зразумела, што «нямецкі рай існуе толькі для грамадзян гэтай краіны, а такія, як я, скрозь лішнія». І перад тым, як вярнуцца назад, ёй прыйшла, відаць, адзіная магчымая ў тых неспрыяльных варунках думка: «Я павінна вярнуцца на радзіму. Родная зямля, як маці, прымае нас, знявераных і здрадлівых».

А вось дзеючыя асобы кінааповесці «Жорсткая ініцыяцыя» — маладыя беларускія хлопцы і дзяўчаты (Юрка, Вера, Дзіна, Жэнік, Косця) — мужна трымаюцца ў жахлівых умовах гітлераўскай акупацыі падчас Другой сусветнай вайны. Яны і ў такіх экстрэмальных умовах працягваюць сябраваць і ўсяляк падтрымліваць адно аднаго, а таксама, часам рызыкуючы ўласным жыццём, дапамагаюць ваеннапалонным, іншым абяздоленым і пакрыўджаным. Героям твора і іх суайчыннікам даводзіцца прайсці праз голад і холад, арышты, допыты, збіццё, здрады, лагеры смерці, масавыя расстрэлы карнікамі мясцовых жыхароў і г.д. З улікам вышэйсказанага, вельмі слушную параду, актуальную для ўсіх складаных гістарычных перыядаў, даў падчас размовы свайму сыну, скрыпачу Юрку, яго бацька: «Нас б’юць, знішчаюць, а мы павінны жыць! Выжываць! Гэта наша галоўная мэта».

Многія героі твораў часта блукаюць па сцяжынах сваёй памяці, прыгадваючы пры гэтым як добрыя, прыемныя, так і сумныя, кепскія падзеі свайго дзяцінства, юнацтва і бурнай маладосці. У нейкім сэнсе можна нават сказаць, што і сама Памяць з’яўляецца яшчэ адным своеасаблівым персанажам твораў, паколькі менавіта яна адыгрывае вельмі важную (а часам і вызначальную) ролю ў паводзінах, мроях і светаўспрыманні некаторых герояў. Так, персанажы апавядання «Жалезная логіка» — сямейная пара пенсіянераў, якія вырашылі зрабіць для сябе своеасаблівы «дзень адведкаў маладосці» і паехаць у Брэст, дзе калісьці вучыліся ў адным інстытуце, а пазней працавалі настаўнікамі ў адной школе. І там муж гераіні, дзякуючы выпадковай сустрэчы, згадаў былую таемную закаханасць у маладую выкладчыцу Ларысу і тое, як з-за таго непадзеленага кахання ён з атручэннем транквілізатарамі трапіў у рэанімацыю, а праз нейкі час нават у псіхіятрычную лячэбніцу. У гэтай гісторыі паказальным з’яўляецца тое, што галоўны герой і цяпер, пасля сарака гадоў, пражытых разам з жонкай, не можа вызваліцца ад тых даўніх успамінаў і, нягледзячы ні на што, па-ранейшаму спадзяецца на сустрэчу з прыгажуняй Ларысай. Калі не ў гэтым жыцці, то, прынамсі, на тым свеце.

Пра вялікую ўладу мінулага над жыццём чалавека расказвае і аповесць «Рэванш». Гераіня твора — пажылая жанчына Клаўдзія Міхайлаўна. Яна падрабязна распавядае маладой журналістцы пра сваё доўгае і насычанае разнастайнымі падзеямі няпростае жыццёбыццё. З іх давяральных размоў высвятляецца, што яе, смелую падпольшчыцу і партызанскую сувязную, па надуманым і цалкам недарэчным даносе аднаго нкусаўца абвясцілі «ворагам народа», схільным да «шпіёнскай дзейнасці», за што спачатку адправілі ў турму, а затым на доўгія гады выслалі ў далёкую Сібір. Дык вось гэтая бабуля, пра светлыя і цёмныя старонкі біяграфіі якой змагла даведацца журналістка, аднойчы сказала вельмі слушныя і трапныя словы: «Мінулае нікуды не знікае, яно заўсёды з намі».

Новы зборнік празаічных твораў Зінаіды Дудзюк пакідае пазітыўнае ўражанне дзякуючы лёгкаму чытэльнаму стылю, добраму веданню жыцця розных сацыяльных катэгорый насельніцтва, а таксама відавочнаму ўменню пісьменніцы будаваць востры сюжэт, выстройваць змястоўныя і трапныя дыялогі. Праўда, усё-такі нельга абмінуць і той факт, што ў кнізе, на жаль, нярэдка сустракаюцца прыкрыя памылкі (дакладней, памылкі друку і элементарныя «ляпы»), якія звычайна бываюць пры недастаткова ўважлівай працы адпаведных рэдактараў і карэктараў. Лічу, што часткова такая сітуацыя можа быць патлумачана яшчэ і тым, што кніга, як пазначана ў самым канцы выдання, «публікуецца ў аўтарскай рэдакцыі». Але ж у цэлым гэта не змяншае заўважнай каштоўнасці праведзенай аўтарам тытанічнай работы, што выявілася ў прыкладанні вялікіх фізічных, інтэлектуальных і духоўных высілкаў у працэсе стварэння запамінальных вобразаў і ўражлівых карцін, яркіх і жывых характараў.

Эдуард ДУБЯНЕЦКІ

Дадаць каментар

Выбар рэдакцыі

Грамадства

75 год таму пачалося вызваленне Беларусі

75 год таму пачалося вызваленне Беларусі

23 верасня 1943 года, савецкімі войскамі быў вызвалены ад нямецка-фашысцкіх захопнікаў першы населены пункт Беларусі — раённы цэнтр Камарын.

Грамадства

Каму і чым дапаможа ТЦСАН

Каму і чым дапаможа ТЦСАН

Ад дапамогі дома пажылым і да стварэння крызісных пакояў для ахвяр хатняга гвалту.

Грамадства

Маштабныя вучэнні прайшлі ў краіне

Маштабныя вучэнні прайшлі ў краіне

Актыўная фаза камандна-штабнога вучэння Узброеных Сіл прайшла ў Беларусі ў верасні.