Вы тут

Ваганні паміж Радзімай і замежжам увасобілі ў спектаклі «Эмігранты»


П’еса Славаміра Мрожака «Эмігранты» была напісана яшчэ ў 1974 годзе, але, як сцвярджаюць арганізатары дзеі і яе гледачы (яны, вядома, галасуюць рублём), застаецца актуальнай і праз 40 гадоў. Гісторыя не мае не толькі тэрміну даўнасці, але і ўзнімаецца над нацыянальным: нягледзячы на тое, што аўтар п’есы пісаў пра двух палякаў, краіна іх паходжання не істотная для разумення твора. У герояў нават няма імёнаў: пісьменнік прапануе ўспрымаць іх як персанажаў Х.Х. і А.А., таму чытачу і гледачу драмы лёгка перайсці да агульначалавечага маштабу праблемы, паставіць на месца герояў сябе і сваіх суайчыннікаў.


Дзмітрый Есяневіч і Іван Патапаў у спектаклі «Эмігранты».

На сцэне Мемарыяльнага музея-майстэрні З.І. Азгура ў пастаноўцы рэжысёра Андрэя Саўчанкі (пераклад на беларускую мову Алеся Камоцкага) сёлета з’явіліся «Эмігранты». Арганізатары дзеі цікава пагулялі з прасторай. Высокая столь і нагрувашчванне помнікаў не вельмі адпавядалі першапачатковай сцэнічнай задуме спадара Мрожака, але афарміцелі пляцоўкі і не гналіся за адпаведнасцю арыгінальнаму апісанню пакоя: замест знешняга падабенства яны перадалі яго ўнутраную сутнасць, матэрыяльную і духоўную беднасць, а акцёры ў некаторых сцэнах вельмі ўдала ўводзілі ў спектакль манументальныя і абыякавыя да падзей скульптуры.

Спектакль даволі мінімалістычны. Простае месца дзеяння не мяняецца на працягу ўсёй пастаноўкі, час абмежаваны навагодняй ноччу, а персанажаў усяго двое: сталыя і дыяметральна супрацьлеглыя па характарах мужчыны, якія апынуліся ў аднолькавых сітуацыях пад адным дахам. Дакладней, пад адной падлогай: згодна са сцэнарыем, яны жывуць у падвале жылога дома нейкай багатай еўрапейскай краіны. Над іх галовамі — шыкоўнае жыццё, шум, смех і дабрабыт, а ўнізе — танны пакойчык, дзе няма нават вокнаў. У нейкім сэнсе яны абодва паразіты: адзін жыве за кошт другога і лічыць гэта цалкам нармальным, іншы — паразітуе на жыццёвай энергіі суседа. Заўважна, што Славамір Мрожак напісаў гэтую п’есу, калі ўжо сам эмігрыраваў з Польшчы: літаратар пажыў у Францыі, ЗША, Германіі, Італіі і нават Мексіцы. На сцэне яму захацелася супаставіць людзей, якія б ніколі не сустрэліся ў тым жыцці, якое вялі на Радзіме. Тут, у замежжы, героі вымушаны суіснаваць, дамаўляцца і прыглядацца адзін да аднаго, бо ў эміграцыі ў іх з’явілася нешта агульнае — паходжанне: абодва персанажы чужыя ў новай краіне.

Дзмітрый Есяневіч, які сёлета парадаваў гледача яркімі ролямі на галоўнай і камернай сцэнах Нацыянальнага акадэмічнага тэатра імя Янкі Купалы (у спектаклях «Рэвізор» па рамане М. Гогаля і «Радзіва “Прудок”» паводле дзённікавых запісаў пісьменніка Андруся Горвата), з’яўляецца на імправізаванай сцэне ў якасці правінцыйнага персанажа Х.Х. Калі згадаць яго як папячыцеля богаўгодных устаноў Земляніку, можна меркаваць, што артыст лёгка ўвасабляе камічныя эмплуа. У «Эмігрантах» камедыйны талент акцёра раскрываецца напоўніцу. Пры ўсіх відавочных недахопах дзякуючы Дзмітрыю Есяневічу, персанаж вызывае станоўчыя эмоцыі: сквапнасць успрымаецца як практычная хітрынка, няхватка розуму — як прастадушнасць, а пыхлівая неадукаванасць спалучаецца з дзіцячай наіўнасцю. Агульную карціну дапаўняюць прадуманыя дэталі: дзіравыя шкарпэткі, спартыўны касцюм з надпісам «Adidas», імкненне «стрэльнуць» чужыя цыгарэты замест сваіх, нават бутэлька, разбітая ў парыве гневу дзеля стварэння небяспечнай «ружачкі», — усё гэта малюе вобраз класічнага «гопніка» з горада альбо вёскі. Да таго ж Х.Х. сапраўдны кансерватар, не адкрыты да новага. Ён нават не вучыць мову краіны, у якую з’ехаў. Тут справа не толькі ў ляноце: герой вядзе асабісты лад жыцця, які прынцыпова не хоча мяняць, нават калі ў гэтым ёсць патрэба. Цалкам натуральна: людзі яго тыпу ўсё новае ўспрымаюць з асуджэннем, з недаверам ставяцца да прыхільнікаў інавацый.

Шчыра кажучы, выдатная работа (акцёр надзвычай удала ўжыўся ў ролю) і харызма Дзмітрыя Есяневіча паставіла для яго сцэнічнага партнёра Івана Патапава (А.А.) вельмі высокую планку. Нават па тэксце самой п’есы атрымліваецца, што Х.Х. — больш рэальны персанаж, чыя асоба напоўніцу адкрываецца гледачу. Зыходзячы з патрабаванняў да сваёй ролі, Іван Патапаў не мог надта «разгуляцца»: перад аўдыторыяй — няголены мужчына ў акулярах, тыповы высакамерны інтэлігент, які кажа занадта ўзнёслыя прамовы. Нягледзячы на тое, што ў параўнанні з местачковым і эгаістычным Х.Х. менавіта А.А. павінен успрымацца як станоўчы герой, да яго міжволі ўзнікае недавер: разважанні пра глабальныя праблемы звычайна застаюцца толькі разважаннямі, а красамоўнае, насычанае метафарамі маўленне замяняе рэальныя дзеянні — разбірацца ў праблеме мала, трэба яшчэ працаваць над яе вырашэннем. Да таго ж у героя Івана Патапава, у адрозненні ад яго апанента, зусім няма настальгіі: калі Х.Х. скардзіцца на адсутнасць мух на новым месцы (сумесь суму па Радзіме з упартым нежаданнем прымаць новыя паляпшэнні), то А.А. нават не заўважае такіх дробязей. Не памятаць пра мух — нармальна, але цалкам забыцца на ўсё, звязанае з мінулым жыццём, — дрэнны знак. Гэты чалавек ніколі не быў шчаслівым, а калі няшчасце — гэта ўнутраны стан, то ён будзе з чалавекам, куды б той не з’ехаў.

Разам з тым А.А. зусім не эгаіст. Наадварот, ён па-свойму стараецца дапамагчы суседу, хоча абудзіць у ім чалавечы гонар, прымусіць сысці з небяспечнай працы. На гэтым шляху ён дасягае пэўнага поспеху: заўважна, што Х.Х. чакае адабрэння ад свайго сужыцеля, сам адчувае, што ў яго светапоглядзе ёсць хібы. Пярэдадзень Новага года — лепшы момант, каб пачаць новае жыццё, асабліва калі параграфы Канстытуцыі наўпрост раскіданы перад гледачамі...

А.А. гарыць ідэямі агульначалавечага вызвалення, а таму хоча зразумець псіхалогію людзей кшталту Х.Х. Нават калі А.А. насамрэч і не даследаваў яго асобу дзеля сваёй кнігі, то аўтар п’есы дакладна вывучаў такі тыпаж праз сваіх герояў, раскрываючы абодвух на кантрасце паміж персанажамі. Тут паўстае адно з цэнтральных пытанняў п’есы: што ёсць свабода? Ці існуе ўвогуле ідэальны раб? Паводле Мрожака, адказ — не, калі нават у такой істоты, як Х.Х., пачуццё чалавечай годнасці ўзяло верх над жывёльнымі патрэбамі ў сцэне са спаленымі грашыма. (Дарэчы, цікавы факт: цацка-«сейф» у п’есе — гэта сабака Плута, што разумеецца і як сімвал багацця (ад ст. грэчаскага «Πλοῦτος»), і як намёк на так званую «амерыканскую мару».) Але ўсё не так проста. Нягледзячы на местачковыя погляды і патрэбы Х.Х., ён зайздросціць багатым: гісторыя з цягніком на пачатку спектакля раскрывае гледачам яго ганарлівыя памкненні і жорсткасць, якая з’яўляецца ад жадання весці такое ж прыгожае жыццё. Ідэальны раб адначасова і ідэальны масавы рэвалюцыянер: ён пабаіцца ісці адзін супраць сістэмы, але абавязкова далучыцца да маштабнага руху, які прыдумае яму апраўданне і зніме адказнасць за ўласныя дзеянні.

Атрымліваецца, што рэальная свабода — гэта не дабро і не зло, а стан душы і адказнасць за свае ўчынкі, вольны выбар месца пражывання і працы. Славамір Мрожак не проста апісвае найбольш распаўсюджаныя матывы эміграцыі; у сваім творы ён паказвае і шлях да вяртання. Дакладна сфармуляваць прычыны, з-за якіх людзі гадамі застаюцца за мяжой, — гэта значыць даць ім тую нітку, якая з часам можа прывесці на Радзіму.

Дар’я ЧАРНЯЎСКАЯ

Дадаць каментар

Выбар рэдакцыі

Грамадства

75 год таму пачалося вызваленне Беларусі

75 год таму пачалося вызваленне Беларусі

23 верасня 1943 года, савецкімі войскамі быў вызвалены ад нямецка-фашысцкіх захопнікаў першы населены пункт Беларусі — раённы цэнтр Камарын.

Грамадства

Каму і чым дапаможа ТЦСАН

Каму і чым дапаможа ТЦСАН

Ад дапамогі дома пажылым і да стварэння крызісных пакояў для ахвяр хатняга гвалту.

Грамадства

Маштабныя вучэнні прайшлі ў краіне

Маштабныя вучэнні прайшлі ў краіне

Актыўная фаза камандна-штабнога вучэння Узброеных Сіл прайшла ў Беларусі ў верасні.