26 Верасень, серада

Вы тут

«90-я прывучылі нас ні да чога не ставіцца сур'ёзна»


Адзін з самых паспяховых беларускіх фільмаў апошняга часу «Хрусталь», які не так даўно выйшаў у пракат, але ўжо справакаваў безліч дыскусій і абмеркаванняў, расказвае пра нашы 90-я. Галоўная гераіня Веля марыць з'ехаць у Амерыку, але застаецца ў суровай беларускай рэчаіснасці. Прынамсі, з надзеяй. Карціна нагадала нам, наколькі неадрэфлексаваным засталося дзесяцігоддзе пасля атрымання незалежнасці і як мала яго ў сучаснай культуры. Хоць перыяд, на які прыйшліся такія ўзрушэнні, перамены і цяжкасці, бясспрэчна з'яўляецца вызначальным для сённяшніх беларусаў. Мы вырашылі працягнуць тэму і запыталіся пра 90-я і іх уплыў на 2018-ы ў людзей, што і самі ўплываюць на наша сучаснае культурнае асяроддзе.


Віктар Марціновіч, пісьменнік:

— 90-я былі часам, калі скончыўся Савецкі Саюз — і, адпаведна, прапанаваная

 ім версія будучыні — і пачалася, прычым з нуля, наша новая біяграфія. Калі прыйшоў 91-ы, мне было толькі чатырнаццаць і я паволі пачаў разумець: усё, што я ўяўляў у сувязі са сваёй будучыняй, не здзейсніцца. Думаю, у кожнага, хто нарадзіўся да 90-га года, ёсць падобная гісторыя.

Як гэта паўплывала на той свет, у якім мы жывём? З аднаго боку, прывучыла нас ні да чога не ставіцца сур'ёзна, да думкі, што нічога ў свеце не бывае назаўсёды. З другога боку, паказала, як дрэнна ўсё можа быць. Мая маці была інвалідам І групы і не магла хадзіць, яна атрымлівала пенсію, роўную тром доларам, і бацька быў вымушаны адначасова працаваць за дваіх і даглядаць маці. Вось так, як было, скажам, з 91-га да 96-га, у маім жыцці не было ніколі. У савецкім дзяцінстве мне здавалася, што нічога не вымусіць цябе галадаць, а ў 90-х былі сітуацыі натуральнага голаду, часам не было чаго апрануць. Канешне, гэта выклікала шок — сённяшнія людзі будуць вельмі цаніць тое, што маюць.

Да таго ж у 90-я адкрыліся межы і мы зразумелі, што акрамя Байкала і Карэліі свет мае яшчэ Парыж і Рым, а галоўнае — туды можна даехаць. Дзякуючы гэтаму мы даведаліся, што побач знаходзіцца Польшча і што там цікава, хаця спасцігалі мы яе перш за ўсё праз шырспажыў і джынсы-мальвіны, якія адтуль цягалі. Але тым не менш праз гэту сітуацыю з межамі, ці бязмежнасцю, мы адчувалі і ўсведамлялі сябе зусім інакш.

У 90-я краіну раптам запаланіла заходняя музыка. Мы пачалі слухаць Pіnk Floyd на касетах, даведаліся, што акрамя Пугачовай і Лявонцьева ёсць The Doors. Мяне гэта вельмі моцна сфарміравала, і, канешне, сучаснасць, у якой мы жывём, выбягае з гэтага пераходнага этапу. Кніжкі, размовы, нарэшце, свабода, пры тым, што гэта быў чорны час у сэнсе эканамічнага жыцця. Савецкі Саюз скончыўся, блок скончыўся, краіна ГУЛАГу скончылася — у часопісе «Огонёк» пачалі публікаваць урыўкі з прозы Салжаніцына, якія адкрывалі, у якой турме мы дагэтуль жылі. Дык вось раптам гэтая турма скончылася — ці не асалода гэта прамаўляць слова «свабода» з выпрастанай спінай? Мне здаецца, выпрабаванні, праз якія мы прайшлі, і спакусы, якія мы пазналі, дазволілі нам неяк пасталець. 90-я для беларускай дзяржаўнасці — гэта п'яны час гарэзнай маладосці. Зараз мы пацверазелі, ведаем, як дрэнна бывае, прыйшла і пэўная заможнасць.


Андрэй Кудзіненка, кінарэжысёр:

— 90-я былі самыя цудоўныя гады. Усё мянялася са скорасцю святла: людзі кідаліся ў іншыя прафесіі, узбіваліся на грошы, некага забівалі, нехта драпаў, мой бацька, прафесар, гандляваў прасамі і дэзадарантамі ў Польшчы, але панавала жывое і праўдзівае...

Усе чакалі неверагоднай, а галоўнае, непрадказальнай будучыні.

Неяк мне ў Кіеў тэлефануе сябар з Піцера і кажа: будзем гандляваць раялямі! Наш аднакласнік на гэты момант ужо актыўна прадаваў Мерседэсы праз брэсцкую мытню ў Маскву. Я пытаюся: «А ты дамовіўся з чыгуначнымі вагонамі, каб раялі перавозіць?». Ён кажа: «З вагонамі не, але з правадніцай — так! Ты едзеш у Брэст, купляеш дзве велізарныя сумкі спірту «Раяль» і маёй правадніцай перадаеш у Піцер. Тут у інтэрнаце я рэалізоўваю».

Пры той апантанасці бізнесам была, так бы мовіць, бяссрэбранасць. Я, напрыклад, пазычаў у аднаго сябра, які разбагацеў, вялікія сумы. Ён заўсёды казаў: «Аддасі, калі разбагацееш». Пасля, калі ўжо ў мяне былі грошы, а той абанкруціўся, я пазычаў яму гэтак жа проста. І не толькі яму.

Што самае галоўнае, з'явілася куча крутой літаратуры.

Я спецыяльна ездзіў у Маскву, каб закупіцца кнігамі Лімонава, Селіна, Мілера, выдадзенымі ў «Глаголе». Можна было даць грошы ў заклад: калі прачытаў за суткі — нічога не плаціш, затрымаў — аддаеш грошы за палову кнігі, так што лепш было ўжо не адносіць назад. А недзе ў 92-м годзе бібліятэка майго палітэха ў Кіеве пачала закупляць неверагодную колькасць нябачанай раней літаратуры і мастацкіх альбомаў. Хлебнікаў, Джойс, Маркіз дэ Сад, альбомы савецкага авангарда, сюррэалістаў, Фрэнсіса Бэкана...

Я прывозіў сябра Алега Кавалава ў Мінск на свой фэст да стагоддзя Эйзенштэйна, на які я са сваёй дзяўчынай сабраў тры тысячы долараў, а гэта была даволі буйная сума, за пяць дзён. Проста па фірмах, банках і фондах, тады так можна было. Ён убачыў, як натоўп «бярэ» Белсаўпраф, быццам Зімовы ў фільме «Кастрычнік»... Аказалася, гэта Жбанкоў, Саўчык і Глік паказваюць Дэрэка Джармена. Кавалаў быў у шоку, сказаў, што ў Піцеры такога б не ўбачыў.

90-я ніяк на нас не паўплывалі — згінулі і ўсё. Для адных яны зараз служаць пудзілам, а для іншых выглядаюць рамантычнымі.


Павел Баркоўскі, філосаф:

90-я для беларусаў — наогул вельмі цікавы і складаны перыяд, бо, па сутнасці, менавіта ў гэты час Беларусь пачалася як самастойная дзяржава, а беларусы ўсвядомілі сябе як нацыю, што стварае ў гэтай гісторыі нешта сваё, унікальнае. За савецкімі часамі панаваў савецкі дыскурс, адпаведна, людзі менш уяўлялі сябе самайстойным народам. У гэтым сэнсе 90-я былі часам, калі мы адкрылі сябе для сябе, калі пасля доўгага панавання адзінай ідэалогіі, сістэмы паводзін мы раптам атрымалі іншыя магчымасці. Відаць, не перакрэсліш, што ў большасці беларусаў 90-я асацыююцца з максімумам свабоды.

Але ж, натуральна, злом папярэдняй традыцыі не заўжды прыемны і часам можа выклікаць балючыя адчуванні, таму для часткі людзей 90-я — гэта час, калі давялося карэнным чынам змяняць сваё жыццё і знаходзіць сябе ў новым свеце па-новаму. Не магу сказаць, што ў нас такія працэсы адбываліся настолькі ж радыкальна, як у той жа Расіі, дзе гэтае дзесяцігоддзе ўспрымаецца з замілаваннем і асацыюецца з крымінальнымі сюжэтамі, назапашваннем капіталу, калі пачынае мажнець і аб'еўрапейвацца Масква. У нас усё праходзіла больш спакойна, але мы задалі сабе шэраг пытанняў, у тым ліку пра наш цывілізацыйны выбар, куды мы ўсё ж такі ідзём, пра нашу культурную прыналежнасць, якімі каштоўнасцямі мы кіруемся перш за ўсё. Гэта не было вырашана ў 90-я, таму з неабходнасцю атрымаць адказы мы сутыкаемся зараз. Час злому даў нам шмат магчымасцяў, але мала якія з гэтых магчымасцяў рэалізаваліся.

Для мяне 90-я — таксама вялікі ўсплёск, уздым нацыянальнай культуры. Я памятаю, колькі прыйшло маладых літаратараў, музыкаў, прычым арыентаваных на беларускую культуру. Дагэтуль такога, канешне, не было, нават калі параўноўваць з сённяшнім днём, можна сказаць, што ў 90-х была вельмі вялікая культурная хваля. З тым культурным багаццем, якое тады буяла, таксама можна звязваць рамантычную лінію ўспамінаў пра 90-я. Пачыналіся новыя праекты, ініцыятывы, усё гэта было ўпершыню — усё ў Беларусі было добра рабіць, бо што б ты ні рабіў — амаль усё ты робіш першы. Было шмат энтузіязму, спадзяванняў, памкненняў... Сёння ж мы ўбіліся ў каляіну. Калі параўноўваць з чалавечым жыццём, мы пражылі перыяд юнацтва і знаходзімся ў сярэднім веку, калі, здаецца, тваё жыццё ўладкавана, ты ходзіш на працу, маеш звыклыя інтарэсы, няма вялікіх узрушэнняў. Натуральна, зусім інакш сябе адчуваеш з успамінамі пра юнацтва, дзе не было пэўнасці, але былі ўсе магчымасці і шмат спадзяванняў. У Савецкім Саюзе мы наогул былі ў інфантыльнай стадыі, бо ўвесь час даводзілася аглядацца на старэйшага брата і развівацца як культура не тое каб нацыянальнай меншасці, але як перыферыйная культура на фоне велічнай рускай. Мы прайшлі перыяд падлеткавага адмаўлення і аспрэчвання ўсяго, што было раней, і сёння паступова знаходзім свае спосабы жыцця, творчасці і мыслення.


Максім Жбанкоў, культуролаг:

— Дзевяностыя — гэта лірычна-траўматычны досвед перазагрузкі ментальнай матрыцы. Раптам мы апынуліся ў новай эпосе іншай краіны. Ранейшая манатоннасць існавання збегла з-пад нашых ног, пакінуўшы жыхароў сканалай імперыі на ростанях сэнсаў і стыляў. Свет зрабіўся каляровым і трывожным. Трэба было лічыць варыянты і ладзіць самаробнае жыццё.

Тады падавалася, што магчыма ўсё і цяпер: трыумф культурнага андэграўнду, адкрытыя межы, канкурэнтная палітыка, прыватная кінавытворчасць і нацыянальная адукацыя, дэкамунізацыя, чырвоныя калготкі, французская кава, «Народны альбом» і недзяржаўнае тэлебачанне. Дзевяностыя шмат абяцалі. Такімі яны і засталіся ў памяці — полем магчымасцяў. Практыкамі свабоды. Чыстым аркушам, да якога забыліся дадаць алоўкі, слоўнік ды карэктара. Краінай Зрабі Сам.

Тады новыя часы перакрэслілі папярэдні сцэнарый. Яны сінхронна адмянілі зразумелае ўчора, нязменнае сёння і прадказальнае заўтра.

Дзевяностыя навучылі лічыць і гандляваць. Сталі школай актыўных ды нязгодных. Гадавалі альтэрнатыўныя эліты. Пазначылі новыя стратэгіі самарэалізацыі. І натуральна, правалілі шмат з прымроенага ў тыя прыўкрасна рамантычныя часы.

Зрэшты, натуральны адбор глабальных ідэй ды прыватных праектаў — таксама здабытак дзевяностых. Яны падвысілі магчымасць прарываў — але ж і імавернасць паражэнняў. Мы трапілі на новы ўзровень агульнай гульні — і, адпаведна, на якасна іншы ўзровень рызыкі. Паснулая савецкасць нечакана змянілася экзістэнцыяльнай драмай.

І калі казаць пра тое істотнае, што засталося з тых часоў і збудавала нас сённяшніх, — на мой погляд, гэта здольнасць існаваць асобна. Разуменне, што табе ніхто анічога не вінны і твая камфортная стабільнасць можа нечакана скончыцца. Звычка любіць спрэчнае і эксперыментаваць з відавочным. Расчараванне ў ратавальных камандах — усё адно, з Захаду ці Усходу. І адчайная прага лепшага іншага, якое можна збудаваць толькі сваімі рукамі.

Ірэна КАЦЯЛОВІЧ

Дадаць каментар

Выбар рэдакцыі

Палітыка

Уладзімір Андрэйчанка расказаў пра найбольш значныя законапраекты

Уладзімір Андрэйчанка расказаў пра найбольш значныя законапраекты

 «Толькі агульнымі намаганнямі мы зможам супрацьстаяць няпростым выклікам часу».

Грамадства

Як у Беларусі абясшкоджваюць боепрыпасы

Як у Беларусі абясшкоджваюць боепрыпасы

​Колішняя Беларуская ваенная акруга лічылася адной з самых магутных у СССР.

Грамадства

Выхоўваць ці любіць? Шчырая размова з педагогам пра бацькоўскія страхі

Выхоўваць ці любіць? Шчырая размова з педагогам пра бацькоўскія страхі

«Калі ў вас адкрыўся рот, каб накрычаць на дзіця, спыніцеся хоць на секунду…» 

Грамадства

Чым здзівіў сёлета «Кліч Палесся»

Чым здзівіў сёлета «Кліч Палесся»

Этнафэст стаў вядомым далёка за межамі Беларусі.