Вы тут

75 год таму пачалося вызваленне Беларусі


75 гадоў таму, 23 верасня 1943 года, савецкімі войскамі быў вызвалены ад нямецка-фашысцкіх захопнікаў першы населены пункт Беларусі — раённы цэнтр Камарын Палескай (Гомельскай) вобласці. З гэтага дня пачаўся доўгі і цяжкі шлях выгнання варожых акупантаў з гераічнай і непакорнай беларускай зямлі.


Бай­цы вя­дуць бой на Дняп­ры, во­сень 1943 го­да.

...Восенню 1943 года састаўной часткай бітвы за Днепр з'явілася Чарнігаўска-Прыпяцкая наступальная аперацыя, праведзеная 26 жніўня — 30 верасня 1943 года войскамі Цэнтральнага фронту (перайменаванага ў кастрычніку 1943-га ў Беларускі фронт) пад камандаваннем генерала арміі К. К. Ракасоўскага. З непрыхаваным хваляваннем і радасцю рыхтаваліся ўступіць на родную зямлю, ачысціць яе ад фашыстаў тысячы воінаў-беларусаў, якія мужна змагаліся на франтах Вялікай Айчыннай вайны. Рэспубліканская газета «Савецкая Беларусь» ад 9 жніўня 1943 года змясціла «Зварот воінаў-беларусаў да партызан і партызанак, да ўсяго беларускага народа». «Перад будучымі вырашальнымі баямі з ворагам, — гаварылася ў гэтым дакуменце, — мы клянёмся вам, што не пашкадуем ні крыві, ні жыцця свайго ў барацьбе за святую справу, за разгром фашысцкіх катаў. Разам з братамі сваімі, рускімі і ўкраінцамі, разам з воінамі ўсіх народаў Савецкага Саюза мы прынясём вызваленне роднай зямлі, вернем свабоду і радасць роднаму і шматпакутнаму нашаму беларускаму народу». Неўзабаве 200 тысяч экзэмпляраў брашур, лістовак і 20 тыс. экзэмпляраў газет са Зваротам былі накіраваныя ва ўсе партызанскія фарміраванні рэспублікі. У Беларускім дзяржаўным музеі гісторыі Вялікай Айчыннай вайны беражліва захоўваюцца пажоўклыя ад часу газеты, лістоўкі і іншыя віды друкаванай прадукцыі, выдадзенай у той суровы час адважнымі патрыётамі. Ад імені народных мсціўцаў і насельніцтва БССР было паслана «Пісьмо ў адказ ад партызан, партызанак і жыхароў Беларусі» воінам-беларусам, на якім паставілі свае подпісы сотні тысяч партызан і жыхароў рэспублікі. Толькі ў адной Мінскай вобласці «Пісьмо ў адказ» падпісалі 337 тысяч чалавек.

Пачаткам вызвалення Беларусі стала жорсткая бітва за Днепр. Пераадоленне Дняпра ажыццяўлялася ў цесным узаемадзеянні ўсіх родаў войскаў і авіяцыі. Вялікую знаходлівасць і мужнасць праяўлялі салдаты і афіцэры інжынерных падраздзяленняў і часцей. Артылерысты сваім агнём падаўлялі варожую абарону і падтрымлівалі войскі, якія перапраўляліся, а авіяцыя прыкрывала іх з паветра. Дапамогу войскам аказвалі партызаны і жыхары вызваленых раёнаў Прыдняпроўя, якія рамантавалі дарогі, аднаўлялі ўзарваныя масты, збіралі і рыхтавалі мясцовыя пераправачныя сродкі, паказвалі байцам зручныя месцы для перапраў і дзейнічалі ў якасці праваднікоў.

Першыя ў Беларусі з ходу фарсіравалі Днепр войскі 13-й арміі генерал-лейтэнанта М. П. Пухава. За суткі 23 верасня яны прасунуліся цераз міжрэчча Дняпра і Прыпяці і захапілі плацдарм на правым беразе ракі Прыпяць. Потым цераз Днепр пераправіліся з баямі злучэнні 60-й і частка сіл 61-й арміі. Фарсіраванне ажыццяўлялася на падручных сродках, самаробных плытах, рыбацкіх лодках. Вялікую дапамогу войскам аказалі партызаны, якія захапілі некалькі перапраў на Дняпры і Прыпяці.

Арміі правага крыла фронту (48-я і 65-я), якія наступалі на гомельскім напрамку, выйшлі да ракі Сож і авалодалі двума невялікімі плацдармамі на яе правым беразе.

Ге­не­рал-лей­тэ­нант М. П. Пу­хаў.

Потым войскі Цэнтральнага фронту, адбіўшы шалёныя контратакі праціўніка, замацаваліся на захопленых плацдармах на рэках Днепр, Прыпяць і Сож, забяспечылі іх надзейнае ўтрыманне і працягнулі барацьбу за іх пашырэнне. Пра гэта піша ў мемуарах «Успаміны і роздум» маршал Савецкага Саюза Г. К. Жукаў: «Да канца верасня, збіўшы атакі варожых войскаў, нашы войскі фарсіравалі Днепр на ўчастку 700 кіламетраў, ад Лоева да Запарожжа, і захапілі шэраг найважнейшых плацдармаў, з якіх меркавалася развіваць наступ далей на захад».

Фарсіраванне Дняпра і іншых рэк з ходу на такой вялікай прасторы і галоўным чынам на падручных сродках з'явілася яшчэ адной яркай старонкай у гераічным летапісе савецкіх Узброеных Сіл.

Уступленне Чырвонай Арміі на тэрыторыю БССР і разгортванне ваенных дзеянняў па вызваленні беларускай зямлі ад нямецка-фашысцкага прыгнёту мабілізавалі беларускі народ, шматлікія партызанскія сілы для яшчэ больш актыўнай падтрымкі надыходзячых злучэнняў і часцей Чырвонай Арміі. На гэта нацэльвае «Зварот Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, Савета Народных Камісараў БССР і Цэнтральнага Камітэта КП (б) Беларусі да беларускага народа», апублікаваны ў рэспубліканскай прэсе 29 верасня 1943 года. «Надышоў час поўнага вызвалення роднай Беларусі і ўсяго беларускага народа ад іга захопнікаў... — гаварылася ў гэтым дакуменце. — Пры набліжэнні часцей Чырвонай Арміі ўстанаўлівайце з імі сувязь, актыўнае ўзаемадзеянне, асабліва пры захопе населеных пунктаў, перапраў. Дапамагайце надыходзячай Чырвонай Арміі аднаўляць масты, пераправы і дарожную маёмасць...» У дакуменце гучала папярэджанне беларускага народа аб смяротнай пагрозе з боку фашысцкіх войскаў, якія адступалі, заклік усіх працоўных да актыўнай і самаадданай барацьбы з гітлераўцамі. Асаблівая ўвага ўдзялялася выратаванню мірнага насельніцтва ад знішчэння і згону ў нямецкае рабства, абароне ўсімі сіламі і сродкамі ад разбурэння акупантамі беларускіх гарадоў і вёсак, важных народнагаспадарчых аб'ектаў. У загадзе кіраўніцтва Беларускага штаба партызанскага руху ад 21 верасня 1943 года ставілася задача ўзмацніць удары па тылах акупантаў, не даць магчымасці рабаваць народнае багацце і вывозіць савецкіх людзей у Германію. Сярод сельскага насельніцтва рэспублікі разгарнуўся патрыятычны рух «Ні грама хлеба нямецка-фашысцкім захопнікам!», прымаліся меры, каб надзейна схаваць убранае збожжа. У барацьбе за ўраджай 1943 года партызанскія атрады арганізоўвалі ўзброеную ахову населеных пунктаў, мірных жыхароў, якія знаходзіліся ў палях на ўборачных работах, правялі нямала аперацый па выратаванні насельніцтва ад разбою і грабяжу.

Яркім прыкладам аператыўна-тактычнага ўзаемадзеяння партызанаў з часцямі Чырвонай Арміі пры вызваленні ўсходніх раёнаў Беларусі з'яўляецца другі этап «рэйкавай вайны» пад кодавай назвай «Канцэрт», праведзены восенню 1943 года. У гэты перыяд беларускімі партызанамі было падарвана больш за 90 тысяч рэек, звыш тысячы эшалонаў, разбураны 72 чыгуначныя масты, знішчана 400 км тэлефонна-тэлеграфных ліній. Гэта была адна з самых значных аперацый у партызанскай дзейнасці.

Герой Савецкага Саюза камандзір партызанскага злучэння палкоўнік Раман Навумавіч Мачульскі ва ўспамінах паказвае, што «...Брыгады «Штурмавая», «Народныя мсціўцы», «Жалязняк», атрады Бягомльска-Барысаўскай зоны і брыгады імя М. В. Фрунзэ Вілейскай вобласці за перыяд з 15 жніўня да 1 лістапада 1943 года перабілі на ўчастку Маладзечна—Мінск звыш 2,5 тысячы рэек».

23 верасня 1943 года байцы 360-га стралковага палка 74-й стралковай дывізіі 13-й арміі пад камандаваннем падпалкоўніка М. І. Сташака вызвалілі першы раённы цэнтр Беларусі — гарадскі пасёлак Камарын Палескай (цяпер Гомельскай) вобласці. Вось што ўспамінаў пра гэтыя падзеі камандзір палка Сташак:
«Я пакінуў адзін батальён для лжывай дэманстрацыі фарсіравання Дняпра на поўнач ад г. п. Камарына, а галоўныя сілы палка з прыдадзенымі падраздзяленнямі ўтойліва перакінуў на 3-4 км на поўдзень ад Камарына. ... У выніку імклівага ўдару да двух пяхотных батальёнаў праціўніка, якія абаранялі Камарын і чыгуначны мост, былі разгромленыя. Іх рэшткі паспешліва сталі адыходзіць асобнымі групамі ў паўночна-заходнім напрамку».

У наступных баях полк ваяваў за пашырэнне і ўтрыманне плацдармаў на рацэ Прыпяць. Дваццаці воінам, якія вызначыліся пры фарсіраванні Дняпра ў раёне Камарына, у тым ліку і падпалкоўніку М. І. Сташаку, было прысвоена званне Героя Савецкага Саюза.

У Паваенны час Мікалай Іванавіч стаў Ганаровым грамадзянінам гарадскога пасёлка Камарын Брагінскага раёна Гомельскай вобласці. У фондах Беларускага дзяржаўнага музея гісторыі Вялікай Айчыннай вайны захоўваецца фотаздымак адважнага афіцэра і Грамата з Указам Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР аб прысваенні Мікалаю Іванавічу Сташаку высокага звання Героя Савецкага Союза.

Паспяховыя баявыя дзеянні савецкіх часцей і злучэнняў па вызваленні тэрыторыі Беларусі былі з вялікай радасцю сустрэтыя ўсім беларускім народам, натхнялі працоўных на яшчэ больш рашучую барацьбу супраць фашысцкіх захопнікаў.

Савецкія войскі грознай лавінай насоўваліся на ворага, у кровапралітных баях крок за крокам вызваляючы тэрыторыю роднай Беларусі. 26 верасня 1943 года воіны 108-й і 110-й стралковых дывізій 50-й арміі, якімі камандавалі палкоўнікі П. А. Церамаў і Т. М. Тарасаў, вызвалілі гарадскі пасёлак Хоцімск — раённы цэнтр Магілёўскай вобласці.

У дні вызвалення Беларусі народны паэт Беларусі Якуб Колас у вершы «Байцам і камандзірам Чырвонай Арміі» пісаў:

Якія словы, песні хвалы

Злажу я вам, багатыры?

І слоў маіх, і песень мала,

Каб вам прыняць іх за дары.

...І толькі вашы рукі, плечы

Такі цяжар падняць маглі:

Ён вышай сілы чалавечай

І вышай сіл другой зямлі.

Мікалай Шаўчэнка,

падпалкоўнік у адстаўцы, член Беларускага саюза журналістаў


У нядзелю ў Камарыне пройдзе святочная праграма, прысвечаная 75-годдзю вызвалення ад нямецка-фашысцкіх захопнікаў першага населенага пункта Беларусь.

Пасля разгрому фашыстаў на Курскай дузе немцы прыступілі да будаўніцтва так званага «Усходняга вала», які праходзіў па лініі Орша—Гомель і далей па рэках Сож і Днепр. Галоўнай перашкодай для савецкіх войскаў нямецкае камандаванне лічыла Днепр.

У тыя дні газета «Правда» пісала: «Гітлераўскія разбойнікі не разумелі, што для ўсяго савецкага народа Днепр — не проста шырокая і глыбокая рака, а рака — святыня, рака — калыска нашай культуры, рака — носьбіт народных былін і думак. Пачалася расплата немцаў за спробу выкарыстаць Днепр для сваёй абароны».

Перамога дасталася дарагой цаной. У цэнтры пасёлка Камарын у брацкай магіле пахаваны 627 савецкіх воінаў і партызан, сярод іх — 6 Герояў Савецкага Саюза. Менавіта сюды будуць ускладзены кветкі. Побач, каля абеліска воінам-вызваліцелям, пройдуць жалобныя мерапрыемствы.

Як расказалі ў Брагінскім райвыканкаме, у мясцовай царкве адбудзецца літургія ў памяць пра загінулых. Таксама ў гарадскім пасёлку пройдуць хросны ход, святочнае шэсце працоўных калектываў, удзельнікаў «Маршу міру». Жыхароў Камарына ўразяць паказальныя выступленні сіл спецаперацый Узброеных Сіл РБ, а таксама святочныя канцэрты. Сюды прыязджаюць аркестр Узброеных Сіл Рэспублікі Беларусь, Гомельская філармонія і Гомельскі абласны драматычны тэатр. Вечарам самы паўднёвы населены пункт Беларусі чакае святочны канцэрт аркестра Гомельскай пагранічнай групы і феерверк у гонар 75-й гадавіны вызвалення Камарына ад нямецка-фашысцкіх захопнікаў.

Ірына АСТАШКЕВІЧ

Загаловак у газеце: «Я пакінуў адзін батальён для лжывага фарсіравання Дняпра...»

Выбар рэдакцыі

Грамадства

Работа па вяртанні імёнаў ахвяр канцлагера Штутгаф не спыняецца

Работа па вяртанні імёнаў ахвяр канцлагера Штутгаф не спыняецца

Імя адбіралі: калі ў рэгістрацыйны барак уваходзіў чалавек, то ўжо з наступных дзвярэй выходзіў нумар.

Жыллё

Як даказаць, што сусед сочыць за вамі, а не за злодзеямі

Як даказаць, што сусед сочыць за вамі, а не за злодзеямі

Падобныя звароты ад фізічных асоб — не рэдкасць.

Грамадства

Якую шкоду могуць прынесці бяскрыўдныя цацкі?

Якую шкоду могуць прынесці бяскрыўдныя цацкі?

У сённяшнім быце немагчыма абысціся без хімічных прадуктаў.

Грамадства

Карэспандэнт «Звязды» высвятляла, чаму так цёмна на асветленых вуліцах Магілёва

Карэспандэнт «Звязды» высвятляла, чаму так цёмна на асветленых вуліцах Магілёва

Вечарам прайсціся ўздоўж цэнтральнай вуліцы Першамайскай у Магілёве адно задавальненне.