Вы тут

Георгій Марчук: Гляджу на ролю кнігі ў будучыні з асцярожным аптымізмам


Кожны, хто прыкмячае неверагодна хуткую зменлівасць часу, хоць раз пытаўся сам у сябе: што будзе з кнігай і тэатрам далей? Адказы знойдуцца самыя розныя, бо час і настрой вельмі непрадказальна мяняюцца і ўплываюць адзін на аднаго. Але ў большай ступені да пошукаў вырашэння гэтага пытання набліжаны тыя, хто стварае літаратуру і ўвасабляе яе на сцэне, — драматургі. Чаму мяняецца статус кнігі ў сённяшніх рэаліях? Што ўяўляе сабой нязменны літаратурны герой? У чым заключаюцца клопаты беларускага драматурга? Якія задачы ставіць перад сабой сучасны пісьменнік? На гэтыя ды іншыя пытанні адказаў пераможца сёлетняй Нацыянальнай літаратурнай прэміі ў галіне драматургіі, пісьменнік, сцэнарыст і драматург Георгій Марчук.


— Вы пішаце шмат п’ес, атрымалі Нацыянальную літаратурную прэмію за зборнік п’ес «Святло вышыні». Чаму звяртаецеся ў творчасці менавіта да гэтага жанру? Як адрозніваецца чытач п’есы і глядач у тэатры?

— Мне прыемна атрымаць прэмію, бо пісьменніку патрэбны стымулы, адзін з якіх — прызнанне калег. У драматургіі рублены сюжэт, што мне падабаецца. Але гэта спецыфічная літаратура, не кожны яе любіць. Трэба ўяўляць герояў адразу на сцэне, а чытач звык да пластыкі прозы. Камусьці даспадобы чытанне, а камусьці больш падабаецца глядзець. Няма адназначнага адказу. Дзякуй богу, нашы часопісы не забываюць драматургаў і друкуюць іх час ад часу.

— Які ўзровень запатрабаванасці сучасных п’ес тэатрамі?

— Сапраўды, на сёння тэатры не тое каб аддаліліся, але выбіраюць у большасці тыя творы, якія дапамогуць прынесці заробак. Мне здаецца, яны пераходзяць на камерцыйнасць. Безумоўна, беларускім драматургам складана прапанаваць тэатрам штосьці некасавае — драму альбо трагедыю. Большы попыт усё ж такі мае камедыя, для якой цяпер неабсяжнае поле, бо капіталізм дае больш падстаў для авантурных сюжэтаў. Апошнім часам беларускім драматургам больш-менш удзяляецца ўвага з боку абласных тэатраў. Але я не думаю, што ўсе драматургі кінуліся пісаць толькі камерцыйныя п’есы. Калі мастак прыходзіць да разумення сваёй адказнасці перад літаратурай і грамадствам, ён ніколі не патрапіць на патрэбу сённяшняга дня. Ён заўсёды будзе рабіць сур’ёзную працу і пісаць сваё. І ў гэтым плане, мне здаецца, крыху памыляецца мой сябра — вядомы літаратуразнавец Іван Штэйнер, — калі кажа, маўляў, трэба чакаць, калі прыйдзе новы чалавек і скажа новае слова. А я думаю інакш: кожны пісьменнік, які прыходзіць і пачынае ствараць, прыносіць новае слова гэтым сваім. А калі мы будзем кіравацца ўстаноўкай чакаць новага слова і адкідваць усё астатняе, у нас ніколі не будзе значных пісьменнікаў. Гэта нібыта знявага да тых, хто працуе ў літаратуры цяпер.

— Можа, патрэбен нейкі механізм супрацоўніцтва з літаддзеламі тэатраў?

— Асноўны механізм — якасць — навізна і арыгінальнасць драматургічнага матэрыялу. Але другі механізм цяпер — дагадзіць не толькі тэатру, але і самому рэжысёру. Парвалася сувязь «рэжысёр — драматург». Часам рэжысёр хоча выявіць сябе і тое, што яго турбуе, знайсці нейкія болевые пункты ў грамадстве. Шукае адпаведны матэрыял, але не заўсёды знаходзіць. Таму застаецца спадзяванне на якасць і арыгінальны падыход самога драматурга. Толькі крыўдна, што, напрыклад, многія камедыі Анатоля Дзялендзіка не цікавяць рэжысёраў. Ды ляжаць грузам некаторыя мае камедыйныя творы, пакуль я шукаю пастаноўшчыка. Ведаю, што крыху пашанцавала Васілю Ткачову.

— Ці імкнуліся калі-небудзь знайсці патрэбнае суіснаванне свайго тэксту з бачаннем твора рэжысёрам? Ці спрабавалі паўплываць на яго?

— Трэба яго пераканаць, каб нашы паралельныя погляды збегліся. Спробы былі. Цяпер драматург, паддаючыся законам капіталізму, сам шукае выйсце да рэжысёраў, дасылае творы ў тэатры: а раптам дырэктар адгукнецца на прапанову.

— Ці ёсць нейкі варыянт развіцця стасункаў, пры якіх сучасныя драматургічныя творы ставіліся без перашкод?

— Раней гэта было пад кантролем Міністэрства культуры. Цяпер прыярытэты аддадзеныя самім тэатрам, каб такім чынам не дыктаваць сваю ідэалогію. Добра гэта ці не: 50 на 50. Але дзяржава не можа адхіляцца ад ідэалагічнай палітыкі. Каго выхоўваюць тэатры праз нашу драматургію ці драматургію таго ж Макдонаха? Тэатр — і храм, і ідэалагічная ўстанова, якая заклікае любіць жыццё і радзіму, не здраджваць, не зайздросціць, а несці ў сабе боскі пачатак. А калі ён хоча толькі пацешыць, напрыклад, нейкай смешнай сітуацыяй, якая можа і не здарыцца ў жыцці (а сцэна — гэта павелічальнае люстэрка), і глядач адпачыў, і тэатр зарабіў грошы, — падаецца, місія выканана. Не зусім. Трэба ставіць творы, якія падымаюць глабальныя пытанні, тым самым шукаючы сэнс жыцця чалавека. Тэатр павінен выконваць высокую місію.

— Ці магчымы змены ў такой сітуацыі?

— На ўсе тэатры нельга раскладваць клішэ. У нас жа ёсць пастаноўкі Шэкспіра, Астроўскага, Макаёнка, Крапівы. Усё залежыць ад вышыні духоўнасці кіраўнікоў тэатра, ад іх патрыятызму і любові да свайго. Рэжысёрам можна ж узяць не зусім дасканалую п’есу, папрацаваць разам з драматургам, «падцягнуць» твор да намечанай вышыні. Але такіх выпадкаў цяпер малавата. Ці спяшаюцца, ці абыякава ставяцца да нацыянальнай драматургіі — адназначнага адказу ў мяне няма.

— Якія яшчэ цяжкасці ў сучаснага пісьменніка?

— Як найбольш глыбока і па-мастацку пераканаўча «ўхапіць» сучаснасць. Кожны спрабуе да яе дакрануцца і адчувае разгубленасць. Але трэба пераадолець сябе і ісці на перамогу пры ўмове, што хочацца гэта зрабіць. Самае складанае — напісаць пра свой час. Калі робіш гістарычны твор, можна нешта дамысліць, знайсці, ды і сведкаў няма. А пры апісанні сучаснасці ўдзельнічае ў гэтым працэсе кожны. Таму проза цяпер трохі затармазілася: няма раманаў пра сучаснасць, мала стала і навел. Усё вельмі хутка становіцца гісторыяй. Аднак ёсць чалавек. І калі глыбока паказаць яго разгубленасць перад значнымі з’явамі і падзеямі, то гэта таксама будзе адлюстраванне часу — тып чалавека сучаснасці. Магчыма, прычына — у зменлівасці часу.

— Ці ўдаецца беларускім пісьменнікам «ухапіць» сучаснасць?

— Пара называць новыя імёны, бо, у каго ні запытаеш пра любімага аўтара, усе кажуць: Караткевіч, Колас, Багдановіч. Бо, падаецца, астатніх не чытаюць. У нас цяпер на найвышэйшым узроўні — паэзія, якой я ганаруся. Несумненна, яна можа ўпрыгожваць еўрапейскую паэзію: Людміла Кебіч, Аліна Легастаева, Вольга Шпакевіч, Святлана Якубоўская, Святлана Быкава. Я для сябе адкрыў такога выдатнага празаіка, як Мікола Адам, які таленавіта спалучыў дакументальнасць і мастацкасць. Вельмі арыгінальны і цікавы твор Адама Глобуса «Сям’я». У драматургіі па-ранейшаму сур’ёзна працуюць Ягор Конеў, Васіль Ткачоў, Фёдар Палачанін. Адзначу, што часопіс «Маладосць» выдатна папулярызуе маладых пісьменнікаў.

— Якім для вас уяўляецца сучасны літаратурны герой?

— Сумленны чалавек. Паняцце сумленнасці цяпер знікае. Цягам часу сутнасць героя ў літаратуры не змяняецца, мяняюцца толькі абставіны вакол яго. Напрыклад, пры стварэнні гістарычнага твора аўтары павінны вывучыць час, у якім гэты герой існуе, што цяжкавата. Драматургія выйграе перад прозай у тым, што ў прозе аўтар павінен выпісаць вопратку, пітво, ежу на стале — драматургія абыходзіцца без гэтых дробязяў. Бярэцца экстрэмальная сітуацыя, у якую трапляе герой, таму ён мусіць рабіць выбар. Аснова сюжэта драматургіі — учынак і выбар: ці па шляху дабра, ці па шляху зла. І калі ў прозе больш аналізу, то ў драматургіі больш сінтэзу.

— Ці часта вы бераце сітуацыі і вобразы з асабістага жыцця?

— Кожны пісьменнік адштурхоўваецца ад перажытага. Вядома, надаю нешта сваім героям з таго, як сам бачу свет, як стаўлюся да рэлігіі, да грамадства, да носьбітаў агрэсіўных ідэй. Але гэта не значыць, што пішу толькі асабістае. Нейкае падабенства ёсць, але каб поўнасцю патрапіць у нейкага знаёмага — такога ў мяне не бывае. Я імкнуся зрабіць героя, у якім угадваўся б тып часу. У гэтым дапамагае досвед.

— Якія задачы ставіце сабе?

— Відаць, неяк словам бараніць вечныя каштоўнасці. Не здраджваць традыцыі і не баяцца эксперыментаў. Пісьменнікі павінны ісці да чытача: у бібліятэкі, музеі, школы, воінскія часці, працоўныя калектывы, бо знізілася цікавасць да чытання наогул, а да беларускага — тым больш. Цяпер у маіх планах — стварыць персанажа, які пасля школы не прачытаў ніводнай кнігі: як ён сябе пачувае, якое ў яго жыццё, якім чынам можна існаваць без літаратуры… Мне падаецца, што не адчуваеш сябе прыналежным да нацыі, калі ты глуханямы да мастацтва і літаратуры. Гэта ўжо не грамадзянін, а чалавек, які проста жыве на пэўнай тэрыторыі.

 — А хіба няма ў аддаленасці людзей ад літаратуры віны пісьменніка?

— Усе крыху вінаватыя. Часам бывае, што аўтар замкнуўся на працы за пісьмовым сталом, аддаў рукапіс у друк, а задача папулярызаваць і прыцягваць чытача да яго кніжкі аддаецца выдавецтву. Пісьменніку не хапае актыўнасці — недастаткова творчых сустрэч, няма шырокай папулярызацыі ў СМІ, нават сарафаннае радыё не гучыць.

— А ў плане якасці літаратуры?

— Вядома, мы хацелі б, каб кожны дзень з’яўляліся шэдэўры. Але спачатку патрэбна пра гэты твор даведацца. Без цікавасці — нікуды. Як гэта ні крыўдна, мы прыйшлі да часоў Пушкіна, калі выдавалі тыраж 200, а не 2000. Згубілася цікавасць не толькі да чытання, але нават і да паэзіі. Губляецца рамантызм і паэтычнае ўспрыманне свету, прыйшлі на змену эгацэнтрызм і рацыяналізм. Было б добра арганізаваць міжнародны ці ўсебеларускі фестываль паэзіі, магчыма, нават не ў Мінску. Кожны год мы бачым, як у розных гарадах людзі ўспрымаюць Дзень пісьменства. Яны цягнуцца да кнігі, таму што туды рэдка прыязджаюць пісьменнікі. А гэта трэба рабіць пастаянна, таму ёсць патрэба ў лакальных, абласных фестывалях. Падобныя мерапрыемствы існуюць, але яны не пастаўлены на агульную дзяржаўную задачу.

— Ці могуць пісьменнікі паўплываць у гэтым сэнсе на чыноўнікаў?

— Як кажуць, мы ў адной лодцы. Нашы прапановы даходзяць, але чамусьці далей няма руху. Не разумею, па якой прычыне.

— Якім вы бачыце статус кнігі цяпер і наступныя некалькі гадоў?

— Я гляджу на ролю кнігі ў будучыні з асцярожным аптымізмам. Статус пісьменніка і статус кнігі заніжаны. Не ведаю, чаго чакаць у перспектыве і не бяру на сябе смеласці загадваць далёка. Кніга будзе жыць — я ўпэўнены, бо нараджаецца новае пакаленне, якое праз школу, сям’ю, царкву будзе паважаць і чытаць, няхай і не так актыўна, як некалі. Было б выдатна, каб народ хаця б засвоіў тое, што зроблена за 150 гадоў існавання беларускай літаратуры, у тым ліку ганарыўся месцам, дзе нарадзіўся, і шанаваў тыя куткі Беларусі, адкуль пайшлі выдатныя аўтары. І тады ўся краіна загаворыць пра літаратуру.

Яўгенія ШЫЦЬКА

Фота Кастуся ДРОБАВА

Выбар рэдакцыі

Палітыка

Як галасуюць рэгіёны на выбарах Прэзідэнта

Як галасуюць рэгіёны на выбарах Прэзідэнта

Расказваюць нашы карэспандэнты.

Палітыка

Аляксандр Лукашэнка: Гэта адна з самых складаных выбарчых кампаній

Аляксандр Лукашэнка: Гэта адна з самых складаных выбарчых кампаній

Кіраўнік дзяржавы прагаласаваў на выбарах Прэзідэнта.

Грамадства

Медыцынскі агляд у віцебскіх газавікоў ажыццяўляе... робат

Медыцынскі агляд у віцебскіх газавікоў ажыццяўляе... робат

А наведвальнiкаў крамы кансультуе выява спецыялiста.