Вы тут

«Надвячорак» паказвае майстэрскае стварэнне невытлумачальнай трывогі ў кіно


Пачнём з рэгалій. Першая карціна венгерскага рэжысёра Ласла Немеша «Сын Саула» была паказана ў конкурсе Канскага кінафестывалю і атрымала Гран-пры, а пасля і «Оскар» як найлепшы фільм на замежнай мове. Цяпер праект «Лістапад. Калекцыя» паказвае ў мінскім пракаце другую поўнаметражную работу аўтара — «Napszallta» («Надвячорак», у рускай версіі перакладу — «Закат»), прэм'ера якога адбылася на Венецыянскім кінафестывалі, а Амерыканская кінаакадэмія ўключыла фільм у лонг-ліст прэміі «Оскар». Калі дзеянне першай карціны адбываецца ў канцэнтрацыйным лагеры падчас Другой сусветнай вайны, гэтым разам Ласла Немеш расказвае пра Будапешт напярэдадні Першай сусветнай.


Шмат у чым «Надвячорак» падобны на «Сына Саула» — неспакойная камера, што амаль увесь час рухаецца за галоўным героем, а наваколле паказвае ў расфокусе, разгрупаваны позірк галоўнай гераіні і яе засяроджаны твар, што ніколі не ўсміхаецца, выкшталцоная работа з гукамі — шэптамі, стукам капытоў ці паланнем агню.

Гісторыя маладой жанчыны Ірыс Лэйтэр адбываецца ў Будапешце, другой сталіцы Аўстра-Венгерскай імперыі. У свеце хутка павінна палыхнуць Першая сусветная вайна (якая фармальна пачалася якраз з забойства аўстрыйскага эрцгерцага Франца Фердынанда), таму ў паветры карціны адчуваюцца рэдкай якасці трывога і напружанасць. Ласла Немеш ні разу не намякае на вайну, не адсылае да яе, не згадвае ніводным словам персанажа, то-бок у канве «Надвячорка», апроч апошняй сцэны, яе не існуе. Але мы ведаем, што на двары — 1913 год і ў фільме адбываецца нешта страшнае.

Ірыс прыязджае ў горад, каб наняцца мадысткай у краму жаночых капелюшоў, якая некалі належала яе бацькам і называецца яе прозвішчам — «Лэйтэр». Сённяшні ўладальнік крамы, якая рыхтуецца да святкавання юбілею, спрабуе далікатна адправіць яе назад, але яна вяртаецца і даведваецца, што ў яе ёсць брат. Больш за тое, у брата крывавая рэпутацыя: кажуць, ён забіў мужа адной герцагіні, а яе прымусіў на гэта глядзець. Потым аказваецца, ён рабіў замах і на ўладальніка «Лэйтэр» Брыла. Потым агучваецца, што ён апусціўся ў цемру і распаўсюдзіў яе на ўвесь свет — метафара ўніверсальная, у тым ліку датычная немінучага падзення ў Першую сусветную вайну.

Гераіня вельмі неасцярожна ідзе за згадкамі і знакамі, шукае людзей, якія могуць ёй нешта расказаць, трапляе ў гушчу падзей, ледзь не аказваецца згвалтаванай, ідзе насустрач небяспечным людзям з пытаннем пра брата, бачыць расстрэлы і нападзенні. З-за гэтай мэтанакіраванасці яна выглядае быццам вар'яткай, але як сімвал цудоўна паказвае амаль свядомы шлях да самаразбурэння, які стаў агульным для Будапешта тых часоў, Аўстра-Венгрыі і свету ў цэлым.

Фільм, хоць, паўтаруся, ні разу не дае прамога намёку ці прагнозу пра Першую сусветную, проста прасякнуты трывогай. Вакол гераіні ўвесь час адбываецца нешта не да канца зразумелае — маецца на ўвазе, для гледача. У дэтэктыўных гісторыях, а «Надвячорак» можна назваць дэтэктывам, кожны крок расследавання дае даволі зразумелую інфармацыю, якая ў выніку складваецца ў разгадку. «Надвячорак» жа іграе на пачуццях — неспакой, хваляванне, насцярожанасць, фізічнае жаданне пазбегнуць і сысці, адчуванне нечага немінучага, што сама гераіня — а яна ўвасабляе, вядома, не аднаго чалавека — падсвядома набліжае. Ці бачыла Ірыс свайго брата, ці з'яўляецца ён усё яшчэ жывым, ці ён кіруе беспарадкамі, што адбываюцца ў горадзе, — так ці інакш, ён з'яўляецца нейкім духам і настроем, якім прасякнуты Будапешт і не толькі.

Зручнай аказваецца і звыклая для Ласла Немеша манера здымаць свае гісторыі — ён засяроджваецца на галоўнай гераіні і амаль «страчвае» наваколле, бо адной толькі Ірыс дастаткова, каб паказаць настроі, шлях і безразважнасць Еўропы ў 1913-м.

Дарэчы прыходзіцца і ўвага рэжысёра да гукаў (у абодвух фільмах): пакуль камера сочыць за персанажам, а яго твар ці патыліца вялікую частку хронаметражу запаўняе экран, глядач — ён можа гэтага нават не заўважаць — усё роўна ведае аб тым, што адбываецца вакол. Праз менавіта гукі. У «Сыне Саула» ад іх станавілася яшчэ і фізічна дрэнна.

Разам са шляхам да трагедыі, ці трагедый, Ласла Немеш паказаў свет, якім ён быў у 1913-м — агідным і схавана разбэшчаным. Яму і апроч новай ідэалогіі, што штурхае пэўныя групоўкі на напады, забойствы і нянавісць, уласцівыя нізкія якасці.

«Надвячорак» паказвае свет напярэдадні катастрофы, што самаразбураецца непадкантрольнымі супярэчнасцямі часу, сутыкненнем старой традыцыі і новых павеваў і, канешне, уласнай неразумнасцю.

Карціну можна ўбачыць у двух кінатэатрах сталіцы: да 31 кастрычніка ў Falcon Club Буцік Кіно і да 2 лістапада ў «Піянеры».

Ірэна КАЦЯЛОВІЧ

Загаловак у газеце: Глядзець нельга прапусціць

Выбар рэдакцыі

Грамадства

Як выхаваць даследчыка за школьнай партай?

Як выхаваць даследчыка за школьнай партай?

Чаму ўсе краіны, якія развіваюць інавацыйную эканоміку, робяць сёння стаўку на STЕM? 

Палітыка

Аляксандр Лукашэнка сустрэўся з прадстаўнікамі СМІ Расіі

Аляксандр Лукашэнка сустрэўся з прадстаўнікамі СМІ Расіі

Некалькі рэчаў сёлета адбываюцца ўпершыню.

Грамадства

Ці набудуць у гаспадароў старыя хаты?

Ці набудуць у гаспадароў старыя хаты?

Адэльскі сельскі савет, што ў Гродзенскім раёне, можна назваць брамай у Еўрасаюз.