Вы тут

Вёскі, якія знікаюць: апошнія жыхары


Не проста было ўзяцца за гэты тэкст... Каторы раз праслухоўваю з дыктафона сведчанні апошніх жыхароў невялічкай паміраючай вёскі на самай мяжы з Украінай: яны гавораць без асаблівых эмоцый, амаль будзённа, пра даўно перажытае, як расстрэльвалі ў вайну, як забіралі аднавяскоўцаў да і пасля вайны. Толькі бабуля Настасся цяжка ўздыхае, згадваючы той страшны дзень расстрэлу, крыху падрыгвае яе голас. Столькі гадоў прайшло, але ж такое не можа забыцца. Многа гора пабачылі тутэйшыя людзі...


Старшыня сельскага Савета Вітольд Пяткевіч каля помніка загінулым жыхарам Хмелішча.

Асаблівы лёс

Хмелішча згубілася далёка ў лясах. Нават паказальнік, які стаіць каля Навалесся на трасе з адзнакай «3», у сэнсе тры кіламетры, падманвае выпадковага падарожніка. Аказалася, тут не тры, а нават крышачку больш за пяць кіламетраў па лесе, засякалі па спідометры. «І дарога асаблівая, — расказвае старшыня Олтушскага сельскага Савета Вітольд Пяткевіч. — Гэта памежная зона, ехаць можна, спыняцца машынай на гэтай дарозе нельга. На правую ўзбочыну можна ступіць нагой, на левую — нельга».

І міжволі напрошваюцца аналогіі: так тут спакон веку было: туды нельга, сюды — нельга, крок управа, крок улева — ... Расстрэльвалі і без усялякіх крокаў, як у 1942-м. Але пра гэта крыху пазней.

— У 70—90 гадах жылі добра, — згадвае адзін з апошніх жыхароў вёскі Сцяпан Чуль. — Самагонку паціху гналі, выпівалі разам з украінскімі суседзямі, у госці адно да аднаго хадзілі, супрацоўнічалі калгасамі, гандлявалі паміж сабой.

Ад хлява Сцяпана Рыгоравіча да ўкраінскай мяжы нейкія 500 метраў, а да найбліжэйшай замежнай вёскі Пішча напрамкі — кіламетры тры. Але наўпрост ужо даўно ніхто не ходзіць.

А праз афіцыйны пераход трэба зрабіць крук кіламетраў сорак. Ну і хто туды цяпер паедзе? Тым больш што засталося жыхароў у Хмелішчы ў пяці хатах. Астатняе жытло стаіць пустое. Калі б не вайна, дзве хвалі рэпрэсій, можа, і гэтая вёска была б сёння вялікай і перспектыўнай, як суседняя Пішча, хто ведае. А так... Першае выпрабаванне перажыло Хмелішча, калі перад самай вайной, у 40-м, вывезлі ў Сібір самых заможных гаспадароў. Не памешчыкаў, а працавітых вяскоўцаў, якія на зямлі сумелі здабыць крыху большы за іншых дабрабыт для сваёй сям'і. Аж у Іркуцкай вобласці апынуўся малы Іван Сымонік, сённяшні жыхар вёскі. Яго бацьку з жонкай і пяццю дзецьмі вывезлі як «кулацкі элемент» разам з другімі гаспадарамі. Яны, вядома, з'язджалі са сваіх дамоў, дасылаючы праклёны і новай уладзе, і ўсім яе ўпаўнаважаным. Каб хто тады сказаў ім, што ад'езд стане паратункам ад смерці, не паверылі б. Але пасля вайны, у 47-м, яны вернуцца, а вось сваякоў і суседзяў не застануць, бо тых расстраляюць.

«Кампанія без інцыдэнтаў»

23 кастрычніка споўнілася 75 гадоў з таго страшнага дня, калі расстралялі 128 жыхароў вёскі. Потым камандзір паліцэйскага палка капітан Пельс напіша справаздачу, яна ёсць у кнізе «Злачынствы нямецка-фашысцкіх акупантаў у Беларусі». У дакуменце значыцца: «Расстраляна 28 мужчын, 40 жанчын, 60 дзяцей. Спалены 21 сялянскі двор. Кампанія была скончана без інцыдэнтаў у 23.00».

Сцяпан Чуль ведае гэтую трагічную гісторыю з расказаў бацькоў, бабуль-дзядуль. Гаварылі, што фармальнай падставай для экзекуцыі паслужыў нейкі дзівак у зямлянцы, які жыў там даўно. «Ніякі ён не партызан, так, дробны зладзюжка, сядзеў сабе ў лесе». А немцы яго знайшлі і паставілі ў віну насельніцтву вёскі, што не данеслі пра нелегала акупацыйным уладам. За гэтым ішло пакаранне: усе — старыя і малыя — падлягалі знішчэнню, за выключэннем тых, чые дзеці былі вывезены на прымусовыя работы ў Германію. А калі гналі моладзь, як не хацелі юнакі і дзяўчаты пакідаць дамы і бацькоў, плакалі! Каб ведалі, што гэтым ратуюць свае сем'і...

Так і сям'я Анастасіі Архіпаўны Хведчык ацалела, бо ў чужую Германію вывезлі брата. 88-гадовая жанчына кажа, што той дзень памятае як сёння.

— У нас солтыс быў дрэнны, жорсткі, яго заўсёды пераследавалі партызаны, ён нават у хаце сваёй начаваць баяўся. Можа, таму і спалілі нашу вёску, можа, сам ён і навёў немцаў на тую зямлянку нібыта партызана. Потым яго забралі, пасля вайны ўжо, і больш ніхто не бачыў яго... А тады прыехалі да нас, заходзілі ў кожны дом, выводзілі ўсіх і строілі ў адну шарэнгу, нават малога браціка, які спаў у калысцы, загадалі браць з сабой. Галаве сям'і задавалі пытанне: «Уся сям'я тут?» Калі адказвалі, што ўся, іх пакідалі на вуліцы. Таму, хто гаварыў, што сын альбо дачка ў Германіі, загадвалі вярнуцца ў хату, такіх набралася дзевяць сем'яў. Астатніх пагналі за вёску, мужчынам далі ў рукі рыдлёўкі, загадалі капаць яму. Людзі здагадаліся, для чаго яна. Стаяў страшэнны гул, жанчыны галасілі, дзеці плакалі, старэйшыя чыталі малітвы. У нас, хто застаўся ў хатах, таксама пачыналася паніка. Мы маглі хадзіць адно да аднаго, некаторыя казалі, што нас, можа, падпаляць разам з хатамі, другія выказвалі спадзяванне на паратунак, словам, ніхто нічога не ведаў дакладна.

Стрэлы і галасы

— У гэтым жаху мы правялі даволі шмат часу: яны наляцелі на вёску недзе на світанні, і працягвалася ўсё да позняга вечара, — гаворыць сведка страшных падзей. — Першую партыю людзей падвялі да ямы, мы з хаты пачулі крык, енк, потым першыя стрэлы кулямётаў. Мой бацька ўпаў без прытомнасці, вытрымаць такое было, здаецца, немагчыма. І не слабак жа быў: потым ён вернецца з вайны з медалём «За адвагу»... Другі раз, калі павялі людзей, галасоў было менш, а пасля трэцяга расстрэлу галасы сціхлі зусім. Тут ужо і мы чакалі сваёй смерці. Адчыніліся дзверы, зайшоў ці то фашыст, ці то іх прыслужнік і па-польску сказаў нам, што можам узяць падводу, асабістыя рэчы і праз паўгадзіны нас тут не павінна быць. Так і паехалі ў белы свет. У бацькі ў Олтушы быў стрыечны брат. Да яго папрасіліся на зіму: нас шэсць чалавек, іх пяць, а хата маленькая. Цяпер нават уявіць цяжка, як можна было жыць у такіх умовах, але жылі. Вясной на папялішчы сваёй хаты каля ацалелай грушы бацька збіў будан, там пражылі лета. Другую зіму кватаравалі ў іншых сваякоў. А ў 44-м бацьку забралі на фронт, нас як сям'ю франтавіка часова засялілі ў апусцелы дом яўрэяў, іх таксама расстралялі. Так і пражылі.

Колькі гора, бяды нацярпеліся, дзеткі мае. Але жывыя засталіся. Бацька вярнуўся з вайны жывы, радасць была, хату для сям'і пабудаваў.

Пасля вайны

Сцяпан Рыгоравіч Чуль расказаў, што сям'ю дзеда памілавалі, таму што яго цётка, дзедава дачка, была вывезена ў Германію. Бацька і расказваў, што з вызваленнем беды для жыхароў вёскі не скончыліся. У лясах з украінскага боку засталіся банды праціўнікаў савецкай улады. Як гаварылі старыя людзі, побач з Хмелішчам былі не сапраўдныя бандыты, а моладзь з навакольных вёсак. Магчыма, гэта быў своеасаблівы рэзерв для незаконных фарміраванняў, але яны ніякай шкоды насельніцтву не прычынялі. І да іх хадзілі мясцовыя хлопцы і дзяўчаты. Вечарамі яны там ладзілі танцы, спявалі, як высветлілася потым, фатаграфаваліся. Тыя фотаздымкі і сталі рэчавымі доказамі. Карацей кажучы, арыштавалі і хлопцаў, і дзяўчат як памагатых бандытаў, атрымалі розныя тэрміны — ад 10 да 25 гадоў. З некаторых сем'яў па тры чалавекі забралі. Па дурасці ці з цікаўнасці некаторыя хадзілі на тыя вячоркі, а вось як яно абярнулася.

На памежжы

А потым жыццё стала наладжвацца. Калгас арганізавалі. Сцяпан Рыгоравіч з жонкай працавалі ў калгасе, ён большую частку на пілараме.

— Суседнія калгасы — беларускі і ўкраінскі — дапамагалі адзін аднаму тэхнікай, насеннем, рабочай сілай, калі трэба было, — расказвае Сцяпан Чуль. — А кожны чацвер у Пішчы быў вялікі кірмаш. Там прадавалі ўсё чыста. Ужо ў 90-я ад нас падводамі вазілі бульбу, мянялі яе на гарбузы, муку, алей, цукар. Ужо тады была мяжа, але даволі ўмоўная, і памежнікі, аглядаючы тую падводу з прадукцыяй, часам толькі рукой махалі, маўляў, праязджай, не затрымлівай. А яшчэ да нас везлі вугроў прадаваць, на тым баку — Шацкія азёры, дзе гэтая рыба водзіцца. Усім добра было.

Якія ў нас цяпер забавы? Два разы на тыдзень аўтакрама прыязджае, раней прыходзіла нават тры. Мы самі сказалі, што хопіць і двух разоў, нашто яны будуць бензін паліць. Пошта пенсію прывозіць. А яшчэ тэлебачанне ёсць. Гаспадарку ўжо не трымаю. Курэй ліса пацягне, тут жа лес кругом. А купіць можна ўсё. Так і жывём у сваім Хмелішчы.

Святлана ЯСКЕВІЧ

Загаловак у газеце: Расстрэльны дзень

Выбар рэдакцыі

Грамадства

Сувораўскае вучылішча вачыма яго навучэнцаў

Сувораўскае вучылішча вачыма яго навучэнцаў

Быць сувораўцам ва ўсе часы было прэстыжна. 

Культура

Харвацкі кінафестываль ZаgrеbDох даследуе рэгіён вялікім экранам

Харвацкі кінафестываль ZаgrеbDох даследуе рэгіён вялікім экранам

Балканскія краіны паўсталі перад гледачом з іх надзённым.

Эканоміка

Новыя жыллёвыя ўмовы. Абараніць уласнікаў, спажыўцоў і пастаўшчыкоў паслуг

Новыя жыллёвыя ўмовы. Абараніць уласнікаў, спажыўцоў і пастаўшчыкоў паслуг

Пра новаўвядзенні, якія дэпутаты мусяць разгледзець на вясновай сесіі.