Вы тут

Гісторыя партрэтнага жанру ў беларускім жывапісе


У айчынным мастацтвазнаўстве нячаста выдаюцца фундаментальныя працы з шырокім ахопам гістарычнага матэрыялу, таму манаграфія Аляксея і Сяргея Мядзвецкіх «Портретная живопись Беларуси» (Віцебск, 2017) стала прыкметнай з’явай у культурным жыцці рэспублікі. Яна прысвечана развіццю партрэтнага жанру ў беларускім станковым жывапісе ад моманту яго станаўлення да нашых дзён і ахоплівае больш за пяць стагоддзяў.


Наспеў навуковы аналіз асноўных тэндэнцый развіцця беларускага партрэтнага жывапісу ў яго паступальным руху, у імкненні ўявіць гэты рух як цэласны працэс, якому ўласціва пераемнасць творчасці партрэтыстаў розных пакаленняў. Спроба братоў Мядзвецкіх прасачыць шлях развіцця жанру, вылучыць яго асноўныя тэндэнцыі і даць ім характарыстыку на розных гістарычных этапах уяўляецца задачай актуальнай і своечасовай.

Асабліва цікавы матэрыял, прысвечаны даследаванню такога самабытнага варыянта свецкага партрэта, які атрымаў у гісторыі мастацтва назву «сармацкі» і стаў своеасаблівай разнавіднасцю еўрапейскага параднага партрэта са сваімі ўстойлівымі характэрнымі рысамі не толькі на тэрыторыі Беларусі, але і ў польскім, і ва ўкраінскім выяўленчым мастацтве канца XVI—XVIII стагоддзя.

Пераканаўча разгледжаны партрэтны жывапіс XVIII стагоддзя, папулярнасць і запатрабаванасць якога шмат у чым тлумачылася тым, што шляхта лічыла неабходным мець уласную галерэю з выявамі сваіх продкаў. На партрэты гэтага перыяду аказвалі ўплыў як новыя еўрапейскія кірункі (барока, класіцызм, ракако), так і сармацкія традыцыі.

 Адзначыўшы, што галоўнай асаблівасцю беларускага мастацтва ХІХ стагоддзя стала ўзаемадзеянне з рознымі мастацкімі нацыянальнымі школамі, аўтары справядліва акцэнтуюць увагу на вызначальнай ролі Віленскай мастацкай школы ў станаўленні прафесійнага мастацтва. У беларускім партрэце працягвалі развівацца нацыянальныя традыцыі, ён захоўваў самабытнасць і арыгінальнасць. Ад класічных і рамантычных партрэтаў, прадстаўленых у творчасці Я. Дамеля, В. Ваньковіча і І. Аляшкевіча, беларускія мастакі прыйшлі да сацыяльна значных твораў, у якіх імкнуліся стварыць ёмісты вобраз простага чалавека з народа. Гэтыя рысы знайшлі адлюстраванне ў работах М. Селівановіча, А. Гараўскага. Станаўленне рэалізму ў станковым жывапісе ішло шляхам збліжэння беларускіх майстроў з рускімі мастакамі-перасоўнікамі.

Пазначыўшы, што ў сярэдзіне — другой палове XIX стагоддзя жанр партрэта ў жывапісе паступова страчвае вядучую пазіцыю і лідарства пераходзіць да гістарычнай і бытавой карціны, аўтары адзначаюць паступовую дэмакратызацыю вобразаў, паглыбленне сацыяльных характарыстык і ўзмацненне ўплыву крытычнага рэалізму. У ліку найбольш значных майстроў гэтага часу — А. Ромер і Б. Русецкі, творчасць якіх шматнацыянальная. Важнае месца ў беларускім партрэтным жывапісе належыць І. Хруцкаму.

Пераканаўча аргументавана аўтарамі манаграфіі думка аб тым, што прафесійнае мастацтва мяжы XIX—XX стагоддзяў яшчэ нельга назваць у поўнай меры нацыянальным: яно развівалася пераважна ў рэчышчы рускай мастацкай культуры, у яе выразна выяўленым правінцыяльным варыянце. Беларускі партрэтны жывапіс гэтага перыяду, захоўваючы лідарскія пазіцыі, прайшоў няпросты шлях і адлюстраваў характэрныя рысы свайго часу. З’явіліся майстры, у творчасці якіх партрэт стаў займаць галоўнае месца, — Ю. Пэн, Я. Кругер, Л. Альпяровіч.

Разглядаючы развіццё беларускага савецкага мастацтва ў паслярэвалюцыйны перыяд, аўтары слушна заўважаюць, што ў 1920—1930-я гады ў асноўным атрымалі развіццё дзве разнавіднасці жывапіснага партрэта: да першай адносіцца партрэт-тып — шматлікія выявы рабочых, калгаснікаў, будаўнікоў; другую групу склалі партрэты дзяржаўных дзеячаў і інтэлігенцыі — пісьменнікаў, навукоўцаў, музыкаў, аўтапартрэты і г. д. Перадваеннае дзесяцігоддзе адметнае станаўленнем нацыянальнай мастацкай школы, а Віцебск замацаваў за сабой значэнне вядучага мастацкага цэнтра Беларусі. У гэты перыяд актыўна заявілі пра сябе жывапісцы В. Волкаў, І. Ахрэмчык і выпускнікі Віцебскага мастацкага тэхнікума (вучылішча) Я. Ціхановіч, М. Воранаў, Я. Красоўскі, М. Манасзон, І. Давідовіч, У. Сухаверхаў, П. Явіч і інш.

У гады Вялікай Айчыннай вайны партрэтны жанр у беларускім мастацтве набыў вялікае значэнне. Гераічны партрэт стаў дамінуючым у развіцці жанру, хоць самі творы насілі пераважна эцюдны характар. Прыкладам могуць служыць работы І. Ахрэмчыка, М. Беляніцкага, Я. Зайцава, У. Сухаверхава, У. Хрусталёва і інш.

Партрэтнае мастацтва пасляваеннага часу працягвала ў асноўным тыя традыцыі і ўстаноўкі, якія былі закладзены яшчэ ў даваенны перыяд, адзначаюць аўтары і ўказваюць на далейшае развіццё жанру, якое ажыццяўлялася дзякуючы росту прафесійнага майстэрства жывапісцаў. Партрэт пачаў набываць псіхалагічную і эмацыянальную глыбіню.

 Цікава пададзены і пошукі новых мастацкіх магчымасцяў жывапіснага партрэта ў беларускім мастацтве 1960—2000-х гадоў. Даследаванне выяўленчага матэрыялу 1960—1970-х гг. дазволіла выявіць найбольш характэрныя новыя тэндэнцыі ў развіцці беларускага станковага жывапісу. У 1960-я гады стала прыкметным імкненне раскрыць у партрэтным жанры вобраз чалавека працы, перадаць яго еднасць з прыродным асяроддзем. Пачаўся пошук новых, больш экспрэсіўных сродкаў увасаблення асобы працаўніка. Пад уплывам істотных змен у грамадска-палітычным і культурным жыцці краіны ў станковым жывапісе сфарміравалася вядучая тэндэнцыя часу — «суровы стыль», які знайшоў адлюстраванне і ў мастацтве партрэта.

Значныя змены адбыліся ў кампазіцыйным мысленні. Як правіла, стала пераважаць кампазіцыя дзеяння, у якой чалавек актыўна ўмешваецца ў прыроднае асяроддзе. Карціна ўяўлялася як месца драматычнага сутыкнення чалавека з непакорнай прыродай. «Суровы стыль» стаў адной з формаў вяртання асобы ў мастацтва, прыкметнага ўзрастання яе значнасці. Для першай паловы 1960-х гг. характэрна яшчэ і тое, што на арэну культурнага жыцця рэспублікі выйшла новае пакаленне маладых таленавітых жывапісцаў, пераважна выпускнікоў нацыянальнай мастацкай школы (у той час — Беларускага тэатральна-мастацкага інстытута, цяпер Беларускай дзяржаўнай акадэміі мастацтваў).

У працы разгледжаны эвалюцыя вобразна-стылёвай сістэмы партрэтнага жывапісу Беларусі 1970—1980-х гг., асноўныя асаблівасці беларускага партрэта двух дзесяцігоддзяў, які фарміраваўся ў новых складаных грамадска-палітычных умовах. Пільная ўвага ўдзяляецца ўсталяванню «нацыянальна-дэкаратыўнай» і «лірыкаінтэлектуальнай» тэндэнцый.

У манаграфіі адмыслова вывучаецца праблема мастацкага вобраза ў беларускім выяўленчым мастацтве мяжы ХХ і ХХІ стагоддзяў ва ўзаемадзеянні нацыянальных мастацкіх традыцый і постмадэрнісцкага ўплыву. Яшчэ адна праблема, якая вылучаецца аўтарамі, — фарміраванне пэўнага тыпу героя, неад’емнага ад свайго часу. Яна атрымлівае глыбокае і грунтоўнае асвятленне на гістарычным і сучасным выяўленчым матэрыяле. Спецыяльны раздзел прысвечаны тэме фарміравання новага героя ў сучасным беларускім партрэтным жывапісе. Прынятыя аўтарамі падыходы рэалізоўваюцца на важкім фактычным матэрыяле, што надае высновам яшчэ большую грунтоўнасць.

Упершыню даследуючы партрэтны жывапіс канца 1980-х гадоў — першага дзесяцігоддзя XXI стагоддзя, на аснове розных крыніц і дакументаў аўтары кнігі ўдала раскрылі механізм узаемаўплыву сацыяльна-палітычных, эканамічных і творчых фактараў у межах жанру партрэта. Уведзены ў навуковы абарот значны па аб’ёме новы матэрыял, які дазваляе прадставіць пераканаўчы гістарычны зрэз выяўленчага мастацтва Беларусі найноўшага перыяду, пашыраючы тым самым рамкі мастацтвазнаўчых даследаванняў у галіне сучаснага выяўленчага мастацтва. Работа вялася не толькі на падставе фондаў Нацыянальнага мастацкага музея Рэспублікі Беларусь, але і збораў Віцебскага і Магілеўскага мастацкіх музеяў і прыватных збораў мастакоў.

Аўтары адзначаюць, што пошукі шляхоў увасаблення духу новага часу, яго грамадзянскай атмасферы і новага героя прывялі да разнастайнасці пластыкі і каларыту, шырокага выкарыстання магчымасцяў мастацкай метафары, сімволіка-алегарычных прыёмаў у жывапісных кампазіцыях, што прыкметна вылучае сучасны этап развіцця беларускага партрэтнага жывапісу.

Немалая заслуга аўтараў і ў тым, што яны змаглі сабраць, класіфікаваць і прааналізаваць вельмі аб’ёмны матэрыял, вылучыць у ім галоўнае і вызначальнае. Разам з тым варта адзначыць, што, на жаль, у аглядах творчасці вядучых мастакоў-партрэтыстаў адчувальна не хапае характэрных біяграфічных дэталяў і фактаў, якія б раскрывалі творчы генезіс і гісторыю стварэння найважнейшых палотнаў, што ўвайшлі ў залаты фонд беларускага выяўленчага мастацтва. Гэта тлумачыцца жаданнем аўтараў даць шырокую рэтраспектыву развіцця жанру. Не ўсё сказанае аўтарамі падаецца бясспрэчным. Асобныя ацэнкі і думкі могуць стаць прадметам дыскусіі.

Мікалай ГУГНІН, кандыдат мастацтвазнаўства, дацэнт

Загаловак у газеце: Ад параднасці да метафарычнасці

Выбар рэдакцыі

Культура

У нядзелю яўрэі святкуюць Новы год дрэў

У нядзелю яўрэі святкуюць Новы год дрэў

На гэта свята асаблівым чынам спажываюць розную садавіну, запіваючы келіхамі добра разбаўленага віна.

Грамадства

Як задаволіць кадравы голад у сферы ІТ?

Як задаволіць кадравы голад у сферы ІТ?

Работадаўцы кажуць, што быць добрым праграмістам і ўмець пісаць код для эфектыўнай работы ўжо недастаткова.

Культура

Балельшчыкі II Еўрапейскіх гульняў ужо рэзервуюць вясковыя гатэлі

Балельшчыкі II Еўрапейскіх гульняў ужо рэзервуюць вясковыя гатэлі

«Адышоў час, калі гасцям патрэбныя былі толькі «чарка і скварка», ім ужо цікавыя музеі, культурная праграма».